Кіріспе

Ұяшық түрі Энтерохромаффин (EC) жасушалары (кейде Кулчицкий жасушалары деп те аталады) – энтероэндокриндік және нейроэндокриндік жасушалардың бір түрі. Олар ас қорыту жолының қуысын жабатын эпителиймен бірге орналасқан және асқазан-ішек жолының реттелуінде, әсіресе ішек қозғалысы мен секрециясында маңызды рөл атқарады. Оларды Николай Кульчицкий ашқан. EC жасушалары серотонин және басқа пептидтерді бөліп шығару арқылы энтерикалық жүйке жүйесіндегі нейрондық сигналдауды өзгертеді. Ішек қуысына афференттік және эфференттік жүйкелер енбегендіктен, EC жасушалары сенсорлық трансдукцияның бір түрі ретінде қызмет етеді. Тыныс алу жолындағы өкпе нейроэндокриндік жасушалары бронхтық Кулчицкий жасушалары деп аталады.

Құрылымы

ЕК жасушалары – ішек түктері арасындағы крипталарда орналасқан кішкентай көпбұрышты жасушалар. Олар асқазан-ішек эпителийі криптасының басқа жасушаларынан серотонин және басқа пептидтерді қамтитын, базальды бөлігінде орналасқан түйіршіктерінің болуымен ажыратылады. Электронды микроскопияда бұл түйіршіктердің мөлшері мен пішіні әртүрлі екені және олардың көп пішіндес екені хабарланады. Көптеген ЕК жасушалары ішек криптасының люменімен апикальды микровиллилер (протрузиялар) арқылы байланысады және «ашық» деп аталады. ЕК жасушаларының бір бөлігі крипта люменіне протрузия жасамайды және осыған байланысты «жабық» деп аталады. ЕК жасушалары әдетте базальды мембранаға дейін созылады, цитоплазмалық қосымшалары дәнекер тіндер мен көршілес бездер арқылы өтеді. ЕК жасушаларының астындағы тіндерде көбінесе тесікті капиллярлар, лимфа тамырлары және ұсақ миелинсіз жүйке талшықтары кездеседі. Бөлінген серотонин қандағы тромбоциттер арқылы тасымалданатын тамырларға сіңірілуі мүмкін немесе жүйке синапстық ұштарына әсер етеді. Жоғары тығыздықтағы жасуша популяцияларының үлесі түрлер арасында диеталық қажеттіліктер мен физиологиялық ерекшеліктерге байланысты өзгереді.

Энтерохромафин тәрізді жасушалар

Энтерохромафин тәрізді жасушалар (ЭКЖ жасушалары) – асқазанның люминальды эпителийінің асқазан бездерінде табылған және гистамин бөліп шығаратын жасушалар тобы. Қоршаған G жасушаларынан бөлінетін гастринге жауап ретінде ЭКЖ жасушаларынан бөлінген гистамин, асқазан қышқылын бөлуді стимуляциялау үшін париетальды жасушаларға әсер етеді. ЭКЖ жасушаларының болуы эндокриндік түрде шақырылған асқазан қышқылының секрециясын реттеуде маңызды рөл атқарады. ЭКЖ жасушалары гистологиялық тұрғыдан EC жасушаларына ұқсас, сондықтан олар осылай аталған. Дегенмен, бұл жасушалардың типі басқа және оларда серотонин синтездейтін механизмдер жоқ.

Даму

Балапан эмбриондарының даму кезеңінде, жүйке қабықшасы жасушаларының қозғалысы басталар алдында, дамитын асқазан-ішек жолы (АІЖ) тінінің биопсияларында ЕК жасушалары табылды. ЕК жасушалары нейроэндокриндік қасиеттерге ие және химиялық және гистологиялық тұрғыдан бүйрек үсті безінің ми қыртысына ұқсас болғанымен, олар жүйке қабықшасынан пайда болған емес және олармен ортақ жасушалық-прогениторлық тегі жоқ. ЕК жасушалары эндодермадан пайда болған деп саналады және асқазан-ішек жолының ішкі бетін құрайтын басқа эпителий жасушаларының түріне арналған шектеулі жасушалардан тараған.

Функция

ЕК жасушаларының басты қызметі – серотонинді синтездеу және бөліп шығару, осы арқылы асқазан-ішек жолы нейрондарының қызметін реттеу. Серотонин, сондай-ақ 5-гидрокситриптамин (5HT) деп те аталады, гормон, нейротрансмиттер және митоген ретінде жіктеледі. Ол көбінесе орталық нерв жүйесіндегі рөлімен белгілі, бірақ шеткерлік жүйеде де маңызды функция атқарады, ал серотониндің ең ірі эндогендік қоры ішекте орналасқан (эндогендік қорының 90%). Асқазан-ішек жүйесінде (АІЖ) серотонин – сезімдік трандукция мен шырыш секрециясын қажетті түрде реттейтін фактор. ЕК жасушаларынан серотониннің бөлінуіне түрлі факторлар ықпал етеді, әсіресе ішек қуысының кеңеюі, парасимпатиялық жүйкелену немесе ішек қылымындағы осмостық концентрацияның өзгеруі.

Серотонин синтезі

5 HT синтезі EC жасушаларында L триптофан аминқышқылынан триптофан гидроксилаза 1 (TpH1) ферменті арқылы катализдейді. Реакция екі кезеңде өтеді, алғашқы, жылдамдықты шектейтін кезеңде L триптофан 5 гидрокситриптофанға (5 HTP) айналады. 5 HTP-ге айналғаннан кейін, жылдамдықты шектемейтін L аминқышқыл декарбоксилаза 5 HTP-ні декарбоксилдендіру арқылы 5 HT-ге айналдырады. Синтезденгеннен кейін 5 HT, жасушаның базальды жиегіне жақын жердегі көпіршіктерде, көпіршікті моноамин тасымалдаушы 1 арқылы сақталады, содан кейін секрециялану үшін пайдаланылады. Көпіршіктер базальды жиектен қоршаған ламина проприяға, жақын жердегі жүйке синапстарымен, лимфа және қан тамырларымен әрекеттесу үшін өтеді. EC жасушалары синтездеген серотонин негізінен базальды жиектен экзоцитоз арқылы шығарылады, бірақ сонымен қатар апикальды жолмен ішек қуысына секрецияланады және нәжіс үлгілерінде табылуы мүмкін. Секрецияланған 5 HT, асқазан-ішек эпителийі, тегіс бұлшық еттер және дәнекер тіндерінде орналасқан әртүрлі рецепторлардың субтиптеріне әсер етеді, олардың реакциясы секрецияланған гормонның концентрациясына байланысты болады.

Ішімдіктің қысылуы

Іріңді ішек синдромы (ІІС) – науқастар арасында ауырлығы әртүрлі болатын созылмалы ішек дискомфортымен және іш ауруымен байланысты әртүрлі жағдай. Серотониннің қалыптан тыс концентрациясы ІІС-пен байланысты, көбінесе жоғары концентрациясы асқазан-ішек жолының қозғалғыштығын және ішек қабықшасының шырышты қабығынан шығарылуын күшейтеді. ІІС-тің ауыр түрлерінде көбінесе созылмалы іш қату немесе созылмалы диарея пайда болады, және екі жағдайдың да бірінде ЭК жасушаларының қалыптан тыс популяциясымен байланысты. Жұқпалы ІІС-тен кейін ауыратын науқастардың ректальді биопсиялары диареялық белгілермен байланысты ЭК жасушаларының популяциясының күрт өсуін көрсетті. Сонымен қатар, созылмалы іш қатудан зардап шегетін науқастарда 5 HT жетіспеушілігі байқалып, осының салдарынан асқазан-ішек жолының қозғалғыштығы мен секрециясы төмендеген. Ағымдағы зерттеулер ЭК жасушаларының қалыптан тыс популяциясы, демек 5 HT сигналдануы асқазан-ішек дисфункциясына елеулі үлес қосуы мүмкін екенін көрсетеді. Функционалдық іш қатумен ауыратын науқастарды 5 HT рецепторларының агонистерімен емдеу, қалыпты асқазан-ішек жолының жұмысына қол жеткізуде белгілі бір тиімділік көрсетті.

Карциноидтық синдром

Карциноидтық синдром – сирек кездесетін жағдай, ол айналымдағы биологиялық белсенді гормондардың, көбінесе серотониннің, қалыптан тыс жоғарылауымен сипатталады. Алғашқы белгілеріне диарея, іш ауруы мен эпизодтық қызару жатады.

Тарих

Энтерохромаффин атауы грек сөзі "ентероннан" (ἔντερον) шыққан, ол ішектермен байланысты, ал "хромаффин" хром және ұқсастық сөздерінің бірігісінен құралған, себебі оларды хром тұздарымен бояу арқылы көруге болады. Сол сияқты аталған хромаффин жасушалары (бүйрек үсті безінің ми қыртысынан) осы қасиетке ие және гистологиялық тұрғыдан ЭК жасушаларына ұқсас. Дегенмен, олардың эмбриологиялық пайда болуы мүлдем өзгеше, сондай-ақ олардың атқаратын қызметтері де бірдей емес.