Кіріспе
Жұмыс істеуге қабілетті ересектер арасындағы кедейлікті азайту мақсатында, әлеуметтік көмек алушылардан жұмысқа орналасуы немесе жұмысқа оқуы талап етілетін әлеуметтік көмек нысаны – Workfare. Workfare – әлеуметтік көмек алушылардың қоғамдық жұмыстарға қатысуы немесе жұмысқа оқуы талап етілетін үкіметтік бағдарлама. Әлемнің көптеген елдері жұмыс ақысын (кейде "алғашқы жұмыс" саясаты ретінде іске асырылады) қабылдады, бірақ оны іске асыру тәсілдері әртүрлі. АҚШ және Ұлыбритания – Workfare қолданатын екі ел, олардың тарихы мен көзқарастары ерекше.
Workfare is a governmental plan under which welfare recipients are required to accept public service jobs or to participate in job training. Many countries around the world have adopted workfare (sometimes implemented as "work first" policies) to reduce poverty among able bodied adults; however, their approaches to execution vary. The United States and United Kingdom are two countries utilizing workfare, albeit with different backgrounds.
Өмірбаян
Workfare-ді алғаш рет 1968 жылы азаматтық құқықтар көшбасшысы Джеймс Чарльз Эверс енгізді; алайда, оны 1969 жылдың тамызында Ричард Никсон теледидардағы сөйлеуінде кеңінен танымал етті. 1961 жылы Нью-Йорктегі Ньюбург қаласында Джозеф Митчелл Workfare-дің алғашқы моделін енгізді. Дәстүрлі әлеуметтік жәрдемақы жүйелері әдетте, жұмыс іздеу сияқты белгілі бір шарттарға немесе алушыны жұмыс іздеуге немесе жұмыс істеуге жарамсыз деп анықтайтын талаптарға сәйкес келуіне байланысты тағайындалады. Workfare бойынша, алушылар әлеуметтік жәрдемақыны алуын жалғастыру үшін белгілі бір қатысу талаптарын орындауы керек. Бұл талаптар көбінесе алушының жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін жақсартуға (оқу, оңалту және жұмыс тәжірибесі сияқты) және қоғамға пайда әкелуге (ақысыз немесе аз төленетін жұмыс сияқты) бағытталған іс-шаралардың комбинациясынан тұрады. Бұл бағдарламалар қазір Австралияда ("өзара міндеттеме" деп белгілі), Канадада және Ұлыбританияда кеңінен таралған, және олар көптеген пікірталас пен дау-жанжал тудырды. Нидерландыда Workfare "Work First" деп аталады, ол АҚШ-тың Wisconsin Works бағдарламасына негізделген.
Қауіпсіздік мемлекетінің рөлі
Жұмыс арқылы әлеуметтік көмек көрсету – бұл елге, әлеуметтік мемлекеттің түріне және уақыт кезеңіне байланысты өзгеше болатын белсенді еңбек нарығы саясатының (БЕНС) мысалдары. Белсенді еңбек нарығы саясаты экономикада толық жұмыспен қамтуға кедергі келтіретін капиталистік нарықтың кемшіліктеріне қарсы күресу үшін қолданылады. Белсенді еңбек нарығы саясатының төрт түрі: ынталандыруды күшейту, жұмыс іздеуге көмек көрсету, жұмынды сақтау және адам (әлеуметтік) капиталына инвестиция салу. Жұмыс арқылы әлеуметтік көмек көрсету/алғашқы жұмысқа бағытталған тәсілдер әлеуметтік көмекке қатысты мәжбүрлеушілік режимдердің түрі ретінде қарастырылады. АҚШ және Ұлыбритания – бұл кедейлікті жеңілдетуде нарықтың рөлін басымдыққа қоятын, сондықтан жұмыс арқылы әлеуметтік көмек көрсетуді қабылдаған либералды әлеуметтік мемлекеттердің мысалдары. Кейбір жұмыс арқылы әлеуметтік көмек көрсету жүйелері әлеуметтік көмек алушылардан тікелей үлес алуға да мұраттанады. Мұндай жүйелер жұмыссыз азаматтарды қоғамға пайдалы деп есептелетін жұмыстарды орындауға міндеттейді.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында жұмысқа байланысты әлеуметтік көмек тарихы Америка революциясынан бұрынғы кезеңге дейін барып жетеді. Осы кезде жер участақтары мен әскери зейнетақылар мемлекеттік деңгейде, табыс деңгейіне сәйкес таратылды. "Бірінші" әлеуметтік жәрдемақы төлемдері АҚШ әлеуметтік мемлекетінің дамуына үлгі болды. Америка Құрама Штаттарының алғашқы жылдарында көптеген американдықтар протестанттық дінге берілгендіктен, сауаттылық пен еңбекқорлыққа басымдық берілді. Сондықтан, білім беруді қолдау және кедейлерге ақшалай көмек көрсету кедейліктің алдын алуға кедергі келтірді. Сонымен қатар, АҚШ-та феодализмнің тарихы болған жоқ, ол әлеуметтік топтардың айқын бөлінуіне әкеп соғар еді. Феодализм әлеуметтік тәртіпті сақтау үшін білім беруді шектеді, ал АҚШ дереу капитализмді қабылдады – қоғамдық білімді толық қолдайтын экономикалық жүйені. Осылайша, АҚШ өзінің бастапқы кезеңдерінен бастап кедейлікті азайту үшін білім беруге үлкен мән берді. Бұл тарих жұмысты қолдайтын және өзін-өзі қамтамасыз етуге көмектесетін отарлық кедейлерге көмек көрсету әдістемесіне жол ашты. Кедей және мұқтаж азаматтар кедейлер үйлерінде және жұмыс үйлерінде жұмыс істеуге мәжбүр болды, бұл оларға қауым үшін тапсырманы орындағанда өздерін-өздері қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Жұмыс үйлері "лайықсыз" кедейлер, яғни жұмыссыз, бірақ жұмыс істей алатын адамдар үшін арналған еді. 1996 жылы президент Билл Клинтон және республикалық конгресс Жеке жауапкершілік және жұмыс мүмкіндіктерін келісу туралы заңды (әлеуметтік реформа деп те аталады) қабылдады. Бұл заң Мұқтаж отбасыларға уақытша көмек (TANF) жүйесін құрды, әлеуметтік көмек мерзімін қысқартты және көмекке мұқтаж адамдар үшін қарқынды жұмыс дайындығы мен жұмыс талаптарын міндетті етті. Жеке жауапкершілік және жұмыс мүмкіндіктерін келісу туралы заң екі жыл көмек алғаннан кейін жұмыс талаптарын міндетті түрде орындауды, бес жылдық шектеуді енгізуді, мемлекеттік бақылаудағы қаржыландыруды жүзеге асыруды, жұмыс істегендерге сыйақы беруді және ақылы немесе ақысыз жұмысқа қатысуды талап етті. Әлеуметтік реформа жұмыс ақысын АҚШ-тың ресми әлеуметтік қамқорлық идеологиясына айналдырды. Әлеуметтік көмек алушылар санын азайту бойынша күш-жігер сәтті аяқталды, бірақ кейбір сарапшылар бұл кедейліктің төмендеуіне әкелмеді деп санайды. АҚШ-тағы жұмыс ақысына байланысты сын ең алдымен төмен білікті жұмысшыларға қатаң шектеулер мен мүмкіндіктердің жетіспеушілігіне қатысты. Лоик Ваквант АҚШ және басқа да батыс либералды мемлекеттер неолиберализм астында жазалаушы басқаруға қарай бет бұрды деп болжайды. Ол 1994 жылғы Қылмыстық заң жобасы мен әлеуметтік реформамен толықтырылып, жұмыс ақысы қысқарды (қатаң шектеулер арқылы) және түрме ақысы кеңейді, нәтижесінде сол әлсіз халықты төмен жалақымен жұмыс істеуге, жәрдемақының төмендеуіне және әлеуметтік мобильділіктің төмендеуіне байланысты қылмыстың өсуіне әкеліп соғатын жағдайға түсірді. Ол сондай-ақ АҚШ-қа тән институционалдық расизм мемлекеттік көмектің дамуына кедергі келтірді деп санайды. Барлық әлеуметтік мемлекеттерде инклюзия мен эксклюзия мәселесі (яғни, саясатқа кімдер қол жеткізе алады, кімдер қол жеткізе алмайды) үнемі қарастырылуы қажет. Бұл күресте нәсілдік кемсітушілік маңызды рөл атқарады, әсіресе Америка Құрама Штаттарындағы әртүрлі ұлттардың арасында. Көбінесе, қара нәсілділер жұмыс күшінде жұмыс істеуге қиналады, себебі қылмыстың көптігі және біліктілік деңгейінің төмендігі туралы стереотиптер бар. Бұл дискриминация АҚШ-тағы түрлі-түсті халық арасындағы кедейліктің жоғары деңгейінің басты себебі болып табылады. Жұмыспен қамту білім беруге баса назар аудармай, жұмысқа көбірек көңіл бөлетіндіктен, Манза сияқты ғалымдар жұмыс бірінші саясаты түрлі-түсті халықты төмен жалақылы жұмыс пен кедейлік шеңберіне қамап қояды деп мәлімдейді. Некеге деген сенім мен қолдау негізінде жасалған және құрылған әлеуметтік саясат жалғыз басты аналарды едәуір кемсітеді. Мысалы, кейбір штаттарда жұмыс бірінші саясаты жұмыс ақысына қатысуды талап еткенде, жәрдемақы алатын әйелдердің бала күтімі жөніндегі міндеттерін ескермеуі мүмкін. АҚШ-та жалғыз басты аналардың тұрмысқа шыққан ата-аналарға қарағанда кедейлікте болу ықтималдығы 33% -ға жоғары, бұл да жалақының төмендігімен байланысты.
Қолдау
Канадада тәжірибелік "Өзін-өзі қамтамасыз ету" жобасы жұмыс тапқан әлеуметтік жәрдемақы алушыларға "жомарт" табыс үстемесін ұсынды. 1998 жылғы зерттеулер бақылау тобымен (жобадан пайда көрмегендер) салыстырғанда жұмыспен қамту деңгейі мен жұмыс істейтін сағаттардың айтарлықтай артқанын көрсетті. Бірақ кейінгі зерттеулер бақылау тобының ұзақ мерзімде жобаға қатысушылармен деңгейлес болуға бейім екенін көрсетті. 2001 жылғы әлеуметтік жәрдемақы бағдарламаларына жасалған шолу табыс үстемелерінің жұмыспен қамтуды және табысты арттыруға тиімді саясат екенін көрсетті. "Жұмыс үшін ақы" бағдарламасы мәжбүрлі еңбек ретінде сынға ұшырады, себебі осы бағдарламаға жіберілгендер, егер олар тағайындалған орында жұмыс істемесе, жәрдемақыдан айырылып, тіршілік көрісіне қажетті қаражаттан қырылуы мүмкін. Ұлыбританияның DWP-нің 2008 жылғы АҚШ, Канада және Австралиядағы "жұмыс үшін ақы" бағдарламалары туралы есебі олардың тиімділігіне күмәнді қарады. Ол бұл бағдарламалар жұмыс іздеушілердің санын айтарлықтай азайтатынына немесе жұмыс табу мүмкіндігін арттыратынына аз дәлелдер тапты. Керісінше, бұл бағдарлама қатысушыларды жұмысқа орналасудың алдында жәрдемақы алуын тоқтатуға итермелейді, оларды табыссыз қалдырады. Дегенмен, есепте дәлелдердің шектеулі екені атап өтілді.