Кіріспе
Ballıhisar қазіргі түрік ауылының ежелгі атауы. Пессинус (Πεσσινούς немесе Πισσινούς) – Кіші Азиядағы ежелгі қала және архиепископтық, географиялық тұрғыдан қазіргі Анатолияны (Азиялық Түркияны) қамтитын аймақ. Қала орны қазіргі түрік ауылы Балыхисар, Сакарья өзенінің саласында, Анадолияның жоғары жазығында, теңіз деңгейінен 950 метр биіктікте, Сиврихисар қаласынан 13 шақырым қашықтықта жатыр. Пессинус католиктік (бұрынғыда қос) титулмен аталатын шіркеу орны болып табылады.
Pessinus (Πεσσινούς or Πισσινούς) was an Ancient city and archbishopric in Asia Minor, a geographical area roughly covering modern Anatolia (Asian Turkey). The site of the city is now the modern Turkish village of Ballıhisar, in a tributary valley of the Sakarya River on the high Anatolian plateau at 950 m above sea level, 13 km from the small town of Sivrihisar. Pessinus remains a Catholic (formerly double) titular see.
Ғибадатхананың аумағы
1967-1972 жылдары қазба жұмыстары жүргізілген ғибадатхана аумағы Пессинус қаласының ең жақсы зерттелген жалғыз бөлігі болып табылады. Оны М. Ваэлкенс (қазіргі Сагалассо қазбаларының директоры) 1980-ші жылдары және 2006-2012 жылдар аралығында Верлинде (Гент университеті) жан-жақты зерттеді. Верлинде бұрынғы зерттеулердің нәтижелерін пайдаланып, Коринфтік периптерлік ғибадатхананың архитектурасын талдап, қайта құрастырды, одан қазірде тек массивті негіздер ғана сақталған. Зерттеулер бірнеше мәліметтерге әкелді, мысалы, культ құрылысының Тиберий кезеңіне (25-35 ж.б.д.) жатсадығы және оның императорлық культ ғибадатханасы (Себастейон) екендігі анықталды. Осылайша, қазба жұмыстарымен табылған ғибадатхананы 1834 жылы ғибадатхана негіздерін "жанынан өтіп кеткен" Чарльз Тексье Кибела ғибадатханасы деп атауы дұрыс емес екені белгілі болды. Верлинде ғимараттың торлы жүйе бойынша жоспарланғанын және бағаналардың аралықтары мен биіктігін анықтайтын модуль, бағаналардың төменгі диаметріне (0,76 м) тең екенін анықтады. Әрбір бағанааралық кеңістік екі модульге (1,52 м) тең болды, бұл ғибадатхананы «систиль» деп сипаттайды. Сонымен қатар, ерекше үлкен сатылы постаментке эллинистік және ерте Империя кезеңінің псевдодиптерлік ғибадатханаларының әсері тиген сияқты. Ғибадатхана Тиберий кезеңіне жатса да, декоративтік мүсіндер консервативті Август стилінде жасалған, бұл ғимараттың жоспары Август кезеңінің соңында (шамамен б.з.б. 15 ж.) жасалғанын көрсетеді. Ғибадатхана орталық баспалдағы мен екі көрермен қанаты бар театрдың артында биік тұрды. Верлинде бұл театрлық алаңның ритуалдық мақсаты болғанын және гладиаторлардың жекпе-жегі үшін пайдаланылғанын мәлімдеді, себебі театрда қорғаныш парапеті бар көтерілген орындықтар болған, бұл грек шығысындағы гладиаторлық театрларға тән еді. Мұндай гладиаторлық жекпе-жектер императорлық культпен тығыз байланысты болғандықтан, Верлинде император культінің жазбаларда көрсетілгенін тағы да растады. Ол сондай-ақ Италиядағы кеш Республикалық ғибадатханалардың (мысалы, Тиволидегі Геркулес Виктор ғибадатханасы) әсерінен императорлық культпен байланысты болған мұндай театр ғибадатханаларының тұрақтылығын байқады. Стратоницеядағы Август ғибадатханасы, сондай-ақ театр ғибадатханасы, Пессинустағы ғибадатхананың үлгісі ретінде қызмет етуі мүмкін.
Бағаналы алаң
Театрдың алдындағы бағаналы алаң императорлық кешеннің бір бөлігі болған деп есептелді. Алайда, Верлинде бұл пікірді қабылдамады және кешенді б.з.д. II ғасырының соңына жатқызды. Әктастан салынған кешеннің архитектурасы (стукко люстромен жабылған) Милеттегі Эудемос гимназиясы сияқты эллинистік палестралар стилін көрсетеді (б.з.д. III ғасырының соңы). Бұл соңғы кешенге өте ұқсас болғандықтан, Верлинде Пессинунт алаңын «квадрипортикус» ретінде қайта жаңартуды ұсынды, ол родостық перистильмен, яғни солтүстікке қарай биік (иондық) колоннадамен және дориялық бағаналары бар үш төменгі қанатпен жабдырылған. Квадрипортикус шығыстағы биік жартаста орналасқан эллинистік цитадельдің қосымшасы болды, ол ерте императорлық храмға дейін салынған. Эллинистік сарай мен гимназияның (мектептің) үйлесімі эллинистік дәуірде грек әлемінде кең таралған құбылыс болды. Көміртегінің іздерін анықтау және керамикалық талдау палестраның (спорт залы) эллинистік дәуірдің соңында өрттен қирағанын көрсетті, бұл бағаналы алаңның функционалдық тұрғыдан қысқа ғұмыр сүргенін білдіреді. Квадрипортикус қирағаннан кейін, ол ерте римдік кезеңде қайта салынбады, себебі бұл аумақ храмның гладиаторлық жекпе-жегі үшін төселмеген арена ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Біздің заманымыздың III ғасырында бұл аумақ эллипс пішіндес жаңа театрмен және монументалды жерлеу криптасымен (жерлеуге арналған Героон) бірге кең мәрмәр алаңмен безендірілді, оның ең көне бөлігі Август дәуіріне жатады. Бұл Пессинус қаласын кесіп өтетін маусымдық өзен – Галлостың суын жинап, алып кетуге арналған, сонымен қатар қаланың басты солтүстік-оңтүстік артериясы (cardo maximus) болған. Біздің заманымыздың I-III ғасырларында канал үнемі кеңейтіліп, ұзындығы шамамен 500 метрге, ені 11-13 метрге жетті. Үлкен театрдың қашан салынғаны белгісіз, бірақ оны Адриан жөндеп немесе әшекейлеген. Тиберийдің тұсында салынған басқа да монументалды ғимараттарға каналдың солтүстік-батыс жағындағы төбеде орналасқан провинциялық императорлық культқа арналған мәрмәр периптерлі храм, Себастион, алдыңғы жағында театрмен біріктірілген баспалдақ (оркестр, онда діни және басқа да қойылымдар, мысалы, гладиаторлық жекпе-жектер өткізілді) кірді. Алаңның төменгі бөлігіндегі бағаналы алаң Верлинде тарапынан қайта жаңартылды. Бұрын бұл құрылым Тиберий дәуіріне жатқызылған, бірақ ол эллинистік дәуірдің (б.з.д. II-I ғасырлар) ескерткіші екені және храм кешеніне дейінгі цитадельмен бір уақытта салынғаны дәлелденді.
Ежелгі заман
Христиан діні бұл аймаққа 3 ғасырда келді, ал 4 ғасырдың соңында Август храмы қолданыстан шығарылды. Пессинус қаласында христиан дінінің күшеюінің белгісі ретінде, император Юлиан Мүрттік Пессинусқа қажылық жасап, Кибеланың қасиетті орнына көрсетілген құрметсіздік туралы ашулы хат жазды. Шамамен 398 жылы Пессинус жаңа құрылған Галатия Сальтарис провинциясының (Понт азаматтық діоцезінде) астанасы болып бекітілді және митрополит архиепископының резиденциясы болды. Кейін аймақ Византиялық Анатолия тақырыбының құрамына кірді. 715 жылдың аяғында араб шабуылынан Пессинус қаласы көршілес Оркистос қаласымен бірге қирады. Аймақ 11 ғасырдың соңында Селжұқ түркілеріне дейін Византияның бақылауында болды, содан кейін Пессинус 900 метр биіктіктегі көзге түспейтін таулы ауылға айналды және толық қорғалғандықтан халықтан біртіндеп суырылып кетті.
Дін тарихы
398 жыл шамасында Пессинус жаңа құрылған римдік Галатия Салютарис (Галатия Екінші) провинциясының астанасы болып бекітілді және Константинополь патриархатының ықпалындағы Митрополит архиепископтығының орталығына айналды. 7-ғасырда арабтар қаланы тонағанына қарамастан, 11-ғасырға дейін қалада архиепископтар болды, бірақ түрік (Селжұқ, кейін Осман) мұсылман үкімшілігі кезінде дінге келмейтін аймақтардағы (in partibus infidelium) діни орталық тоқтатылды. 20-ғасырдың басында ол латын (қазірге дейін сақталған) және армян католик (қысқа мерзімді) апостолдық тізбегі бойынша қайта жаңғыртылды.
Діни провинция
Псевдо-Эпифанийдің «Нотиция епископатуум» трактаты, Византия императоры Гераклий I (шамамен 640 ж.) тұсында түзілген, Константинополь патриархатындағы митрополиттердің арасында Пессинус шіркеуін 18-ші орынға қойып, жеті қарасты суфрагандық шіркеуді көрсетеді: Амориум, Клан (қазірде титулдық епископтық), Евдоксия (титулдық епископтық), Петинес (титулдық епископтық), Трокмад (сонымен қатар титулдық епископтық; әулиесінің құрметіне (П)лотин деп аталған, философ емес), «Гермоколония» (яғни Галатиядағы Герма) және «Палия» (sic; төмендегі Спалеамен салыстырыңыз?). Византия императоры Лев VI Дана немесе Философ (866–912 ж.) тұсындағы «Нотиция епископатуум» Пессинусты 19-шы митрополиттік деп санайды, бірақ жеті суфрагандық шіркеудің құрамы күрт өзгерген: тағы да «Гермоколония», тағы да «(П)Лотин» (= жоғарыдағы Трокмад), тағы да Петинес, «Synodium» (sic, белгісіз, мүмкін қате), «Sant’Agapeto» (яғни Мирика, титулдық орын), Оркист (титулдық орын) және «Спалеа», ықтимал Галатиядағы Юстинианополь (титулдық орын).
Армян католиктерінің титулярлық шіркеуі
1905 жылы Армян Pessinus-ы Армян католик митрополиттік титулярлық архиепископтығы ретінде құрылды (италянша: Pessinonte (Curiate Italiano), латынша: Pessinuntin(us) Armenorum). 1915 жылы ол жойылды, бір ғана басшысы болды, митрополиттік (жоғарғы) дәрежеде: Исаак Хагиан (5 маусым 1905 – 1908?) зейнеткерлікте, бұрын Армянның Себасть архиепискобы (1892 – 1905).
Isaac Hagian (5 June 1905 – 1908?) as emeritate, formerly first Archbishop of Sebaste of the Armenians (1892 – 1905).
Қазба тарихы
Пессинус ғибадатханасы аймағы 1834 жылы француз сәулетшісі және археологы Шарль Тексье ауылдың оңтүстігінде, Галлос өзенінің жанында қайта ашылды. 1967-1973 жылдары Гент университетінің басшылығымен, Пьетр Ламбрехтс жетекшілігінде және 1987-2008 жылдары Джон Деврекер жетекшілігінде қазба жұмыстары жүргізілді. Анджело Верлиндедің 2012 жылы қорғалған, ал 2015 жылы жарияланған докторлық диссертациясы осы ғибадатханаға арналған. Қазірге дейін ғибадатхана аумағы (B секторы) – Баллыхисар аңғарының солтүстік жаққа кіретін жеріне жақын орналасқан, «Акрополь» деп аталатын (I секторы) аймақтан басқа, қаланың толыққанды зерттелген жалғыз бөлігі болып табылады. 2009 жылдан бері қаланы Гоча Цетскхладзе жетекшілігіндегі Мельбурн университетінің командасы зерттеп келеді.