Кіріспе

Оқыту әдісі

Кейс әдісі – бұл студенттерді бұрынғы қиын шешімдерге тап болған адамдардың орнына қою үшін шешім қабылдауға итермелейтін жағдайларды пайдаланатын оқыту тәсілі. Ол ХХ ғасырда Гарвард университетінің заң ғылымы профессоры Кристофер К. Лэнгделл бастамасымен құрылған, заңды оқытудың жағдайлық әдісінен дамыды. Көптеген басқа оқыту тәсілдерінен өзгеше, кейс әдісі оқытушылардан талқыланып отырған шешімдер бойынша жеке пікірлерін білдіруден аулақ болуды талап етеді. Керісінше, кейс әдісін қолданатын оқытушылардың негізгі міндеті – студенттерден әрбір жағдай ұсынатын мәселелерге шешімдер табуды, сипаттауды және қорғауды сұрау болып табылады.

Заңның оқу әдісін іс-жұмыстар кітабымен салыстыру

Кейс әдісі кейс кітаптарын пайдалану әдісінен дамыды, бұл Кристофер К. Лангделл Гарвард құқық мектебінде бастаған Сократ принциптеріне негізделген оқыту тәсілі. Кейс кітаптарын пайдалану әдісі сияқты, кейс әдісі де студенттерді қиын мәселеге тап болған нақты адам рөліне енуге шақырады.

Шешімнің орындалуы туралы істер

Шешімді күштеу жағдайы – бұл шешім қабылдау ойынының бір түрі. Кез келген шешім қабылдау ойыны сияқты, шешімді күштеу жағдайы студенттерді проблемаға тап болған адамның рөліне (көбінесе «басты кейіпкер» деп аталады) қойып, осы проблеманы шешудің жолдарын ойлап табуға, қорғауға, талқылауға және жетілдіруге шақырады. Алайда, құрамында ойдан шығарылған элементтері бар шешім қабылдау ойындарынан өзгеше, шешімді күштеу жағдайлары толығымен нақты оқиғалардың сенімді сипаттамаларына негізделген. Шешімді күштеу жағдайы – кейс-стадидің де бір түрі. Яғни, бұл өткенде болған жағдайды зерттеу. Бірақ, ретроспективті кейс-стади жағдайдың толық сипаттамасын ұсынатын болса, шешімді күштеу жағдайы «тоқталған баяндамаға» негізделген. Бұл баяндама басты кейіпкер маңызды шешім қабылдауға келгенде тоқтатылады. Яғни, ретроспективті кейс-стади студенттерден өткен шешімдерді кейіннен талдауды сұрайды, ал шешімді күштеу жағдайлары студенттерден проблемаларды болашаққа қарай қарастырып шешуді талап етеді.

Қаулыларды орындау туралы сын пікірлер

Соңғы жылдары корпоративтік даулар мен жаһандық қаржы дағдарысынан кейін, жағдайлық әдіс (кейс-әдіс) бизнеске қатысты тар, құралдық, моральдық принциптері жоқ, басқарушылық көзқарас қалыптастыруға себепкер болды деген сындарға ұшырады. Мұндағы басты мақсат – ұйымдардың әлеуметтік жауапкершілігін ескермей, тек пайданы барынша арттыратын шешімдер қабылдау болып табылады. Сыншылар пікірінше, жағдайлық әдіс іс-қимылға тым көп мән береді, ал жағдайды әртүрлі тұрғыдан қарастыру үшін терең ойлануға жеткіліксіз көңіл бөледі. Осы мәселені шешу үшін студенттерді менеджер рөліне қоймайтын, жағдайлық зерттеулерді (кейстерді) жазудың басқа тәсілдерін қолдау ұсынылып отыр.

Рөлдік ойын

Кез келген шешім қабылдауға мәжбүр ететін жағдайда басты кейіпкер болады, ол студенттерден шешуге сұралған мәселемен немесе қиындықпен бетпе-бет келген тарихи тұлға. Осылайша, осы мәселелерді қарастырғанда студенттер белгілі бір дәрежеде рөлдік ойынға қатысады. Кейбір жағдайлық оқу оқытушылары, мысалы, Теңізшілер корпусы университетіндегілер, рөлдік ойынға ерекше мән береді, тіпті әр студентті жағдайдың басты кейіпкерінің аты-жөнімен атайды. (Мысалы, студент патша рөлін ойнаса, одан "Мажастығыңыз, бұйрықтарыңыз қандай?" деп сұрайды.) Ал Гарвард бизнес мектебіндегі оқытушылар сияқты басқалары рөлдік ойынға аз мән береді, студенттерден "егер сіз осы жағдайдың басты кейіпкері болсаңыз, не істер едіңіз?" деп сұрайды.

Тарихи шешім

Шешім қабылдауға итермелейтін мәселенің ядросындағы проблемаға студенттер ұсынған шешімдерді талқылағаннан кейін, жағдайды зерттеуші мұғалім тарихи шешімнің сипаттамасын ұсынады, яғни жағдайдың басты кейіпкері қабылдаған шешімді. Бұл сипаттама "оқиғаның қалған бөлігі", "эпилог" немесе (әсіресе Гарвард университетінде) "B жағдайы" деп те аталады. Ол басылған мақала, бейнежазба, слайдтық презентация, қысқа лекция немесе тіпті басты кейіпкердің өзінің қатысуы түрінде болуы мүмкін. Тарихи шешімнің сипаттамасының қандай нысаны болмасын, жағдайды зерттеуші мұғалім тарихи шешімнің "дұрыс жауап" екенін көрсетуге ұмтылмауы керек. Керісінше, ол мәселенің тарихи шешімі студенттерге өз шешімдерін салыстыратын негізгі нүкте беру үшін қызмет ететінін атап көрсетуі керек. Кейбір жағдайды зерттеушілер студенттерге тарихи шешімді ұсынудан жаңылсады. Тарихи шешімді ұсынбаудың бір себебі – студенттерді жағдайдың нәтижесін өздері зерттеуге ынталандыру. Тағы бір себебі – студенттерді сабақтағы талқылау аяқталғаннан кейін де шешім туралы ойлауға жетелеу. Колумбия университетінің профессоры Кирстен Лундгрен: «Аналитикалық және мәселелерді шешуге қатысты білім алу, егер «не болды» деген сұраққа жауап берілмесе, одан да тиімді болуы мүмкін» деп жазады.

Күрделі істер

Классикалық шешімді қабылдауға мәжбүрлейтін жағдайда студенттерден белгілі бір уақытта бір басты кейіпкердің алдында тұрған бір мәселені шешу талап етіледі. Алайда, студенттер бірнеше мәселеге тап болған бір басты кейіпкердің рөлін ойнайтын, бір мәселені шешумен айналысатын екі немесе одан көп басты кейіпкерлердің, немесе екі немесе одан көп басты кейіпкерлердің бір-бірімен байланысты екі немесе одан көп мәселені шешумен айналысатын шешімді қабылдауға мәжбүрлейтін жағдайлар да бар.

Шешімдерді орындайтын қызметкерлердің саяхаттары

Істің негізіндегі тарихи шешімдер қабылданған жерде өткізілетін шешімді қабылдауға бағытталған жаттығу "шешімді күштеуге арналған штабтық сапар" деп аталады. "Орындалуын күштеуге арналған штабтық сапар" деп те белгілі, бұл жаттығуды басқа екі түрлі жаттығумен шатастыруға болмайды: біріншісі – ХХ ғасырда АҚШ Армиясы жүзеге асырған, өткен шайқас алаңдарына жасалатын саяхаттар, екіншісі – 1801 жылы Герхард фон Шарнхорст енгізген және ХХ ғасырдың ортасында Хеллмут фон Мольтке танымал болған "штабтық сапарлар" (Stabs Reisen, әдеби мағынасында "штабтық сапарлар"). "Шешімді күштеуге арналған штабтық сапарлар" мен басқа түрдегі штабтық сапарларды шатастырмау үшін, Вирджиния штатының Квантико қаласындағы Теңізшілер корпусы университетінің Кейс әдісі жобасы өз жүргізетін шешімді күштеуге арналған штабтық сапарларды сипаттау үшін "Расселл сапары" терминін қабылдады. Бұл термин АҚШ Теңізшілер корпусының 16-шы команданты және қолданбалы оқыту әдісін ынталы түрде қолдаған генерал-майор Джон Генри Расселлдің есімін мәңгі есте сақтау үшін берілген.

Сэндвич метафоралары

Шешім қабылдауға мәжбүр ететін жағдайлар кейде оларды әртүрлі бутербродтармен салыстыратын метафоралар жүйесімен сипатталады. Бұл жүйеде нанның бөліктері баяндау элементтерінің метафорасы ретінде қолданылады (яғни, оқиғаның басталуы, жалғасуы немесе аяқталуы), ал бутербродтың ішкілігі студенттерге шешуге ұсынылатын мәселенің метафорасы болып табылады. Сондықтан, бір басты кейіпкер екі мәселеге тап болған жағдай "үш қабатты жағдай" деп аталады. (Төменгі нанның бөлігі бірінші мәселенің тұрғысын көрсетеді, екінші нанның бөлігі бірінші мәселенің тарихи шешімі және екінші мәселенің тұрғысын білдіреді, ал үшінші нанның бөлігі екінші мәселенің тарихи шешімі болып табылады.) Сол сияқты, тарихи шешімі берілмеген (және де бір ғана баяндау элементі бар) шешім қабылдауға мәжбүр ететін жағдай "ашық бутерброд" немесе "smørrebrød" жағдайы деп аталады. Студенттерден салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде бірнеше шешім қабылдаушының рөлін ойнауды сұрайтын шешім қабылдауға мәжбүр ететін жағдай кейде "Ақ қамал", "слайдер" немесе "күннің бір күні" жағдайы деп аталады.

Іштегі материалдар

Істің материалдары – бұл шешімді қабылдауға бағытталған жағдайда студенттердің қабылдаған шешімдерін негіздеу үшін қолданылатын кез келген материалдар. Көбінесе қолданылатын іс материалдарына жағдайды талқылау мақсатында жазылған мақалалар, бастапқыда басқа мақсаттармен жасалған екіншілік жұмыстар, тарихи құжаттар, артефакттар, бейне және аудио бағдарламалар кіреді. Іс материалдары студенттерге шешімді қабылдауға бағытталған жағдай барысында әртүрлі уақытта ұсынылады. Негізгі ақпаратты беретін материалдар сабақ басталғанға дейін немесе барысында таратылады. Басты кейіпкердің шешімін және оның нәтижелерін сипаттайтын материалдар сабақ аяқталғаннан кейін немесе одан соң беріледі. (Бұлар "В жағдайы", "оқиғаның қалған бөлігі" немесе "шығару" деп аталады.) Мәселені шешу барысында басты кейіпкерге қолжеткізілген ақпаратты ұсынатын материалдар сабақ барысында студенттерге беріледі. (Олар көбінесе "тапсырмалар" деп аталады.) Іс материалдары "жетілдірілген" немесе "шикі" болуы мүмкін. Жетілдірілген іс материалдары – бұл шешімді қабылдауға бағытталған жағдайдың бөлігі ретінде пайдалану үшін арнайы жасалған екіншілік жұмыстар. (Жағдайды анықтау орталықтары мен академиялық баспалардан қол жетімді материалдардың көп бөлігі осы жетілдірілген түрде болады.) Шикі іс материалдары – бұл жағдайды талқылаудан өзге мақсаттармен жасалған материалдар. Оларға газет мақалалары, бейне және аудио жаңалықтар, тарихи құжаттар, естеліктер, сұхбаттар және артефакттар жатады.

Істер орталығы

Кейс орталығы (бұрынғы European Case Clearing House), штаб-пәтері Ұлыбританиядағы Cranfield University, Cranfield, Bedford қаласында, ал АҚШ-тағы кеңсесі Babson College, Wellesley, Massachusetts қаласында орналасқан. Бұл – кейс-әдісінің тәуелсіз үйі, дүниежүзілік 500-ден астам мүшесі бар, коммерциялық емес ұйым және 1973 жылы құрылған тіркелген қайырымдылық қоры. Кейс орталығы – әлемдегі ең ірі және әртүрлі кейс-стадилер қоймасы, онда Гарвард бизнес мектебі, ICFAI бизнес мектебі (Хайдарабад), Blavatnik School of Government, INSEAD, IMD, Ivey Business School, Darden Business School, London Business School, Сингапур менеджмент университеті сияқты әлемдегі жетекші кейс-басылым мектептерінен алынған материалдар бар. Оның мақсаты – оқытушылар мен студенттер арасында білім, дағдылар және тәжірибе алмасу арқылы кейс-әдісін кеңінен тарату. Осы мақсатта ол кейс-әдісі бойынша семинарлар өткізу, стипендиялар беру, журналдар шығару сияқты әртүрлі шаралармен айналысады. Бұл беделді марапаттар, кейс-әдісі қауымдастығының жылдық «Оскар» сыйлықтары ретінде немесе «бизнес біліміне арналған Оскар» ретінде танымал, кейс жазу және оқыту саласындағы әлемдік жетістіктерді марапаттайды.

Аңыз қателігі

Шешім қабылдауға итермелейтін жағдайдың баяндалуы міндетті түрде кейіпкердің қиын мәселеге тап болатын оқиға түрінде болады. Бұл "айқыздық қателігіне" алып келуі мүмкін, бұл қателік жағдайды оқытушылар мен жағдай материалдарын дайындаушылардың студенттерге ұсынылатын шешім үшін маңызды болса да, оқиғаны айтуды қиындататын ақпаратты назардан тыс қалдыруына себеп болады. Бұдан өзге, студенттер жағдайдың түйініне үңілудің орнына "жағдай материалдарын талдаумен" айналысады. Яғни, олар шешімді жағдай материалдарының әдеби құрылымы негізінде қабылдайды, ал нақты жағдайды ескермейді. Айқыздық қателігінен сақтану жолдары: жағдай материалдарының стандартты форматтарынан аулақ болу; троптар мен клишелерді тану; бастапқыда жағдайды оқыту мақсатында емес, басқа мақсаттар үшін жасалған материалдарды пайдалану; және қасақана түрде "шатастыратын" – жаңлыс, мағынасыз немесе жағдайдағы басқа ақпаратқа қайшы келетін ақпаратты қосу.

Істеу әдісінің мақсаты

Кейс әдісі студенттерге күрделі мәселені жылдам түсінуге, орынды шешімге жедел жетіп, сол шешімді басқаларға айқын және тиімді жеткізуге мүмкіндік береді. Осы процесте кейс әдісі тағы да бірнеше маңызды міндеттерді орындайды, олардың әрқайсысы өздігінен құнды. Студенттердің қызығушылығын ояту арқылы кейс әдісі кәсіби салаға деген қызығушылықты дамытады. Мұндай мәселелерді жанды контекстке енгізу арқылы кейс әдісі фактілерді, терминологияны, қағидаларды, техникаларды және процедураларды оқуды жеңілдетеді. Талқылауға арналған платформа мен нақты тақырыптар ұсыну арқылы кейс әдісі кәсіби диалогты ынталандырады. Шешім қабылдау саласындағы қиын жаттығулар арқылы кейс әдісі кәсіби шешім қабылдау қабілетін жетілдіреді. Күрделі сұрақтар қою арқылы кейс әдісі студенттерге өз мамандығының ерекше талаптарын ойластыруға көмектеседі. Гарвард бизнес мектебінің профессоры Чарльз И. Грагг өзінің "Кейс әдісі" ("Білімді айтуға болмайды") атты классикалық эссесінде «Дұрыс қолданылған жағдайлар жүйесі студенттерді тәуелсіз ойлау мен жауапты шешімдер қабылдауға баулиды» деп мәлімдеген.

Жауапкершіліктен бас тарту

Кейбір жағдайлық материалдарға мұғалімдер мен студенттерді дидактикалық, үгіт-насихаттық тәсілдерден және "ең жақсы тәжірибелер" қателігінен сақтандыратын ескертулер қосады. Мұндай ескертулердің мысалдары:

Бұл жағдай жағдайды тиімді немесе тиімсіз басқаруды көрсету үшін емес, сыныпта талқылау үшін негіз ретінде пайдалануға арналған. Бұл шешімді қабылдауға мәжбүр ететін жағдай – эмпатияны, шығармашылықты, белсенділікке ұмтылысты және басқа да қажырлы қасиеттерді дамытуға бағытталған жаттығу. Сондықтан, ол қандай да бір әрекеттің, техниканың, процедураның немесе конвенцияның тиімділігін дәлелдемейді. Бұл жағдай жағдайды тиімді немесе тиімсіз басқаруды көрсету үшін емес, сыныпта талқылау үшін негіз ретінде пайдалануға арналған. Оның мақсаты – студентті шешім қабылдаушының орнына қойып, жағдайды және қабылданған шешімдерді толыққанды түсінуге көмектесу.