Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Филиппиндегі есімдердің салт-дәстүрлері
Naming customs in the Philippines
Филиппиндерде әртүрлі есімдердің салт-дәстүрлері бар. Олар көбінесе ескі испан жүйесі мен аңло-американдық конвенцияларды үйлестіреді, онда "христиандық есім" мен "тегі" арасында ерекшелік бар. Бірнеше орта есімді қамтитын құрылым барлық жүйелерге ортақ, бірақ бірнеше "бірінші" есімдер және тек бір орта және тегі – американдық және испандық есімдер салт-дәстүрлерінің қосылуының нәтижесі. Бүгінде филиппиндер әдетте испандық жүйені қолданады, онда әкесінің және анасының тегі пайдаланылады, соңғысы (аналық) "орта есім" ретінде қолданылады. "Y" бөлшегі тек заңдық мақсаттар үшін ғана қолданылады, ал қалған жағдайларда одан бас тартады. Егер адамның екінші аты болса, орта есім оның табиғи мағынасында екінші аты болар еді, бірақ ол ешқашан жеке тұлғаның аты ретінде саналмайды.
Filipinos have various naming customs. They most commonly blend the older Spanish system and Anglo American conventions, where there is a distinction between the "Christian name" and the "surname". The construct containing several middle names is common to all systems, but the multiple "first" names and only one middle and last name are a result of the blending of American and Spanish naming customs. Today, Filipinos usually abide by the Spanish system of using both paternal and maternal surnames, with the latter (maternal) used as the "middle name". The particle y is used only for legal purposes and is otherwise dropped. The middle name in its natural sense would have been the second name if the person had one, but it is never counted as an individual's given name.
Тарихи контекст және мысалдар
Ежелгі заманда тагалогтар отбасылық жағдайларға байланысты өзгеретін есімдеу жүйесін қолданған. Тагалог еркегі (әсіресе басшы) өзінің есімін жоғалтып, туған бірінші баласының есімін алып, «ұлының/қызының әкесі» деп танылатын болған; бүгінгідей балалары тегін мұраға алмаған. Егер ол христиан дініне шомылдырылса, испандық «христиандық есім» алып, туған есімін тегі ретінде сақтап қалатын. Мысалы, Калаодың әкесі Дон Луис Аманикалао (Лорд Луис, Тондо басшысы, Калаодың әкесі) аталған. Бұл аналарға да қатысты (мысалы, Инанкао) және т.б. Адамдар сонымен қатар көптеген «бейнелі» атақтарға (яғни «памагат»; сөздік мағынасы «алдынан келетін нәрсе», бүгінде сөзбе-сөз «атақ» деп аударылады, осыдан «Гат» преномы шыққан) өздерінің даңқы мен істерінен (мысалы, шайқастағы батылдығы) немесе басқа есімдеу тәсілдерінен (баласы жоқтарға арналған есім беру тойы сияқты) ие болатын. Тарихи мысалдар: Тондо қастандығына (1587–88) қатысқан Манила/Тагалог басшылары – Фелипе Амалангаги/Амалангаги («Фелипе, Лангавидің әкесі»), Луис Аманикалао (Луис, Калаоның әкесі) және Омагикон/Амагикон (Хиконның әкесі). Тағы бір мысал – сақталған жалғыз бабайын жазбаларында, яғни Сто. Томас жер тізімінде (1613–1625) кездеседі. B құжатында (1625) 12-жолда Амадага есімді адам аталған. Келісімшартта сатылатын жерге іргелес жердің иесі Мария Гада екені және ол оны Амадагадан сатып алғаны көрсетілген. Құжатта басқа мән-жайлар келтірілмесе де, Мария Гада «Гаданың әкесінің» (бұрмаланған жазу) қызы болуы мүмкін және ол одан мұра ретінде жерді мұраға алған болуы ықтимал.
In ancient times, the Tagalogs had a naming system that changed via family dynamics. A Tagalog man (especially a chief) would lose his name, take his first born's name, and become known as "son's/daughter's father"; rather than his offspring adopting his surname like today. If he was baptized into Christianity, he would take a Spanish "Christian name" but retain his native name as surname. For example, Calao's father became Don Luis Amanicalao (Lord Luis, a chief of Tondo, Calao's Father). This also applied to mothers (e. g., Inanicao) etc. One also gained numerous "poetic" titles (i. e., "pamagat"; lit. "to have something to go before", today literally translated as "title", from where the prenom "Gat" is derived) from his renown/actions (e. g. valiance in battle) or other naming means (like a naming feast for those without offspring). Historical examples: Manila/Tagalog chiefs listed in the Tondo Conspiracy (1587–88) Phelipe Amarlangagui/Amarlangagui ('Felipe, Ama ni Langawi'), Luis Amanicalao (Luis, Ama ni Calao), and Omaghicon/Amaghikon (Ama ni Hikon). Another example is found in the only surviving baybayin writings; i. e., the Sto. Thomas Land Titles (1613 1625). In Document B (1625), Line 12, a certain Amadaga was named. The contract stated that the owner of the land adjacent to the one sold in the contract was Maria Gada who had acquired it from Amadaga. Although no other context was given in the document, it is quite possible that Maria Gada is the daughter of "Ama ni Gada" (misspelled) and inherited the land from him as a legacy.
Аталған есімдер
Филиппиндіктердің туғандық куәліктері мен шүкірлік куәліктерінде тіркелген бір немесе бірнеше ресми есімі болуы мүмкін, сондай-ақ түрлі уақытша немесе тұрақты лақап аты да болуы мүмкін. Филиппиндіктер көбінесе өздеріне немесе басқаларға лақап есімдер қояды. Кейбір лақап атылар өмір бойы қолданылады, ал кейбіреулері тек белгілі бір топтарда ғана қолданылады. Адамның жасына немесе әртүрлі адамдар тобында бірнеше лақап аты болуы мүмкін.
Filipinos may have one or more official given names (as registered in their birth certificates and baptismal certificates) and various types of temporary or permanent nicknames. Filipinos commonly give themselves or each other nicknames and monikers. Some nicknames are carried for life, and others are used only with certain groups. A person can have multiple nicknames at different ages or among different groups of people.
Құрмет атаулары мен атақтары
Кейде адамның атын атаудың орнына құрметті тілдер мен лауазымдары қолданылады. Соған байланысты, отбасының еңбек еткендеріне арналған лауазымдарды көбінесе жас кісілер қолданады, содан кейін оны кең қауым қабылдайды: Apo (немере/немере қыз). Лоло (әкесі) және Лола (анасы) – ең үлкендерге; Татай/Итай/Ама (әке) немесе Тито/Тио/Цонг (ежеңке) және Нанай/Инэй/Ина (ана) немесе Тита/Тия/Цанг (әпке) – орта жастағы еңбек еткендерге; Манонг немесе Куя (үлкен аға) және Мананг немесе Ате (үлкен қарындас) – сөйлеп тұрған адамнан сәл үлкен кісілерге. Филиппин қауымдастығындағы адамдарға көбінесе олардың әскери немесе полиция шені, кәсіби лауазымдары немесе жұмыс сипаттамасы арқылы, есімдерімен немесе есімсіз (мысалы, сәулетші, адвокат, инженер, мұғалім және т.б.) аталған. Бұл Филиппинде тұратын және жұмыс істейтін барлық адамдарға қатысты. "Мырза" және "ханым" деген сөздерді әдетте лақап есімнің алдына қоспайды.
Honorifics and titles are sometimes used in place of a person's actual name. As such, titles for family elders are often used by the younger persons and then adopted by the wider community: Apo (grandson/granddaughter). Lolo (grandfather) and Lola (grandmother) are used for senior elders; Tatay/Itay/Ama (father) or Tito/Tiyo/Tsong (uncle) and Nanay/Inay/Ina (mother) or Tita/Tiya/Tsang (aunt) for middle aged elders; Manong or Kuya (elder brother) and Manang or Ate (elder sister) for anyone slightly older than the person speaking. People in the Filipino community are often addressed by their military or police rank, professional titles or job descriptions, either with or without their names (e. g., Architect, Attorney, Engineer, Teacher etc. ), instead of Mister, Miss, Ms., or Mrs., especially when the addressee's name is not yet known by the speaker. That applies to all people that are living and working in the Philippines. Sir and Madam/Ma'am are usually not used before a nickname.
Сандар мен туылғандық реті
Әкесімен аттас адамдар Junior (қысқартылып Jr.) деп тіркеледі немесе рим цифрларымен (III, IV, V және т.б.) нөмірленеді; ал әкесі тегінен кейін Senior (Sr.) қосымшасын алады. Көбінесе, жас адамға Junior, Jun немесе Junjun деген лақап беріледі, бұл лақап өмір бойы сақталады. Бұл рим цифрларына да қатысты, яғни лақап аты Үшінші немесе Төртінші болуы мүмкін. Сондықтан, отбасы бірдей ресми есімдермен ажырату үшін түрлі бейресми лақаптар тағайындайды. Көптеген лақаптарды ата-аналар немесе басқа ұлдары-қыздары бала кезінде қояды (мысалы, Boy, Toto/Totoy (ұл бала), Girlie, Baby және т.б.), және бұл лақаптар кейде өмір бойы қолданылады. Кейде бұл есімдер белгілі бір үлгіге сәйкес келуі мүмкін, мысалы, әліпбидің белгілі бір әріпімен басталуы (мысалы, Диего Арнел, Даймонд Амелия), нәтижесінде барлық бас әріптері бірдей болады (мысалы, ортаңғы аты Зулуэта және тегі Лим болса, DAZL). Мысалы, бұрынғы сенатор Джокер Арройоның інісі Джек. Дегенмен, филиппиндіктердің көпшілігі бұл жағымсыз мәнді ескермейді, егер оларға назар салса ғана байқайды.
People with the same name as their father are registered as Junior (abbreviated to Jr.) or numbered with Roman numerals (III, IV, V, etc. ); their father adds Senior (Sr.) after his surname or suffix. Inevitably, the younger person tends to be nicknamed Junior, Jun or Junjun permanently. That can also be applied to numerals; i. e., the nickname can be Third or Fourth. Therefore, a family necessarily bestows a variety of unofficial nicknames to distinguish the various people with nearly identical official given names. Many nicknames are bestowed by parents or other elders on children while they are still toddlers (e. g., Boy, Toto/Totoy (young boy), Girlie, Baby, etc.) and these nicknames are often carried by the person throughout their lives. These names may follow a certain pattern in certain cases, such as beginning with a certain letter of the alphabet (e. g., Diego Arnel, Diamond Amelia), such that all their initials will be the same (e. g. DAZL if the middle name is Zulueta and the surname is Lim). An example is former Senator Joker Arroyo's brother, Jack. However, most Filipinos usually do not notice these negative connotations unless they are pointed out.
Кордильерлік
Төмендіктегі тұрғындардан өзгеше, солтүстік Лусонның Кордильера-Централь аймағында өмір сүрген игороттар испандықтарға бағынбады және өздерінің есім қою дәстүрін шетелдік әсерден сақтады. Әр тайпаның есім қою салты өзгеше болғанмен, көбінесе индонезиялық есімдер сияқты, тек бір жеке есімі болған және тегі болмаған. Жеке есімнің мағынасы көбінесе табиғат құбылыстарымен немесе су сияқты заттармен байланысты болған. Тек сауда үшін испандықтармен және жазық жерлердегі тұрғындармен байланыс жасаған игороттарға ғана Матео Кариньо және Матео Карантес сияқты "есім-тегі" жүйесіне сәйкес есім берілді. 20 ғасырдың басында және Филиппиннің американдық оккупациясы кезінде, американдық протестант миссионерлерінің насихаттау жұмыстарының арқасында игороттардың есім қою салты қазіргі заңмен бекітілген ұлттық жүйеге бірте-бірте бейімделді. Дегенмен, көптеген егде жастағы адамдар әлі де ата-аналары берген жеке есімдерін сақтап, филиппин заңнамасына сәйкес келу үшін "христиандық есімдерді" де қолданады. 20 ғасырдың басында өмір сүрген кейбір адамдардың жеке есімдері кейіннен олардың ұрпақтарының тегіне айналды.
Unlike their lowlander counterparts, Igorots living in the Cordillera Central in northern Luzon were not conquered by the Spaniards and preserved their naming customs from foreign influence. Each group had their own naming customs, but generally, like Indonesian names, there is only one given name and no surname to speak of. The given name's meaning is usually connected to natural phenomena or objects, such as danum for water. Only the Igorots who had interacted with Spaniards and lowlanders for trade were given a name that follows the binomial "first name" "surname" system, such as Mateo Cariño and Mateo Carantes. At the beginning of the 20th century and the advent of the American occupation of the Philippines, the Igorots' naming customs slowly conformed with the national legal naming system used today, aided by the evangelization efforts of American Protestant missionaries. Most older people, however, still keep the singular given name given to them by their parents while also using the "Christian names" to conform to Philippine law. The singular given names of some individuals living in the early 20th century have since been adopted as a surname by their descendants.
Испан тілі
Филиппиндіктердің көпшілігі салық салу мақсатымен испан немесе испан тілінде естілетін тегтерді алған, бірақ олардың бір бөлігінде филиппиндік тегтер сақталған. 1849 жылдың 21 қарашасында генерал-губернатор Нарсисо Клауерия и Зальдуа халық санағын жеңілдету үшін филиппиндіктердің испан тегін қабылдауы керек екенін жариялаған жарлық шығарды. Кейбір филиппиндіктер отарлауға дейінгі өздерінің тегтерін сақтап қалды, әсіресе Клауерия жарлығынан босатылғандар, мысалы, Магину немесе ақсүйектер класының басшыларының ұрпақтары. Осындай тегтердің ішінде Лакандола, Макапагал, Макабулос және Тупас бар, олардың әрқайсысы әртүрлі Датулардан тараған. Олар салық жеңілдіктерін алу үшін осы тегтерді сақтауға рұқсат алған. Испан тегі санаты Филиппиндегі ең көп таралған тегтерді құрайды. Уақыт өте келе, кейбір испан тегтері өзгеріске ұшырады (кейбіреулері бастапқы жазылуынан ауытқыды), себебі осындай тегтерді ұстаған кедей және шаруалар арасындағы сауатсыздық азаматтық тіркелімде шатастық тудырып, олардың жақсы жағдайдағы туыстарынан алшақтау сезімін қалыптастырды. "ñ" әрпінен басқа, испандық тегі бар филиппиндік тегтер, АҚШ-тан импортталған және азаматтық тіркелімде қолданылатын, арнайы таңбалары жоқ теріс машиналардың әсерінен, әдетте акцентсіз жазылады.
Almost all Filipinos had Spanish or Spanish sounding surnames imposed on them for taxation purposes, but a number of them have indigenous Filipino surnames. On November 21, 1849, Governor General Narciso Clavería y Zaldúa issued a decree stating that Filipinos should adopt Spanish surnames to make census counting easier. Some Filipinos retained their native pre colonial names, especially those who were exempted from the Clavería decree such as the descendants of rulers of the Maginoo or noble class. These surnames of the native nobility include Lacandola, Macapagal, Macabulos, and Tupas whom each descended from different Datus. They were allowed to keep the name to claim tax exemptions. The Spanish surname category provides the most common surnames in the Philippines. At the course of time, some Spanish surnames were altered (with some eventually diverged/displaced their original spelling), as resulted from illiteracy among the poor and farming class bearing such surnames, creating confusion in the civil registry and a sense of detachment from their better off relatives. Except for the "ñ", Filipino surnames from Spanish are written without accents due to US imported typewriters used in civil registry that lack special characters.
Қытай
1898 жылдан бастап Филиппинге келген қытайлық филиппиндіктердің ата-бабалары көбінесе бір буынды қытай тегін мұра еткен. Ал 1898 жылға дейін Филиппинге келген қытайлардың ата-бабаларының көпшілігі, әдетте, көп буынды қытай тегіне ие болған, мысалы, Гоконгвей, Онгпин, Пемпенгко, Юченгко, Тиханки және Яптинчай сияқты. Бұл бастапқыда толық қытай есімдері болған, олар испан тілінің орфографиясына транслитерацияланып, тегтер ретінде қабылданған. Көбінесе кездесетін бір буынды қытай филиппиндік тегтері – Тан (陳), Лим (林), Чуа (蔡), Уй (黃) және Онг (王). Мұндай тегтердің көпшілігі хоккиенше айтылуына сәйкес жазылады. Сонымен қатар, хоккиен сөздерінің испан тіліне транслитерацияланған көп буынды қытай тегтері де бар. Туазон (大孫, үлкен немере), Дизон (二孫, екінші немере), Самсон/Сансон (三孫, үшінші немере), Сисон (四孫, төртінші немере), Гозун/Гозум/Гозон/Госон (五孫, бесінші немере), Лаксон (六孫, алтыншы немере), Тексон/Тиосон/Теосон (德孫/蒂奥森/东阳顺, жетінші немере) және Сиосон (西奥森, сегізінші немере) сияқты тегтер, хоккиен тіліндегі "сон" (孫) жұрнағын қолданатын атаулардың транслитерациясы болып табылады, олар испан отарлық дәуірінде Филиппинге қоныс аударған қытай иммигранттарының шежіресін анықтау үшін қытай филиппиндіктерінің тегі ретінде қолданылған. "Сон" (孫) тегі классикалық қытай мәтіні "Жүз отбасылық тегтерде" тізімделген, бұл хоккиен тіліндегі "сон" жұрнағының осы жерде тег ретінде қолданылуын және оған сәйкес санау жүйесін түсіндіруге көмектеседі.
Chinese Filipinos whose ancestors came to the Philippines from 1898 onward usually have single syllable Chinese surnames. On the other hand, most Chinese ancestors came to the Philippines prior to 1898 usually have multisyllablic Chinese surnames such as Gokongwei, Ongpin, Pempengco, Yuchengco, Teehankee, and Yaptinchay among such others. They were originally full Chinese names that were transliterated into Spanish orthography and adopted as surnames. Common single syllable Chinese Filipino surnames are Tan (陳), Lim (林), Chua (蔡), Uy (黃) and Ong (王). Most such surnames are spelled according to their Hokkien pronunciation. There are also multiple syllable Chinese surnames that are Spanish transliterations of Hokkien words. Surnames like Tuazon (大孫, eldest grandson), Dizon (二孫, second grandson), Samson/Sanson (三孫, grandson), Sison (四孫, fourth grandson), Gozun/Gozum/Gozon/Goson (五孫, fifth grandson), Lacson (六孫, sixth grandson), Tecson/Tiocson/Teoxon (德孫/蒂奥森/东阳顺, seventh grandson) and Sioson (西奥森, eight grandson) are examples of transliterations of designations that use the Hokkien suffix son (孫) used as surnames for some Chinese Filipinos who trace their ancestry from Chinese immigrants to the Philippines during the Spanish colonial era. The surname Son/Sun (孫) is listed in the Classical Chinese text Hundred Family Surnames, perhaps shedding light on the Hokkien suffix son used here as a surname alongside some sort of accompanying enumeration scheme.
Морос
Моролар (филиппиндік мұсылмандар) көбінесе араб тілінен шыққан тегін тасыйды, олар әдетте әкелік атау ретінде қолданылған мұсылман есімдері болып табылады. Моролардың тегінің басқа да көздері бар, әсіресе Маранао және Магуинданао халықтары арасында олардың клан есімдерінен алынған.
Moros (Muslim Filipinos) usually bear surnames of Arabic origin, usually Muslim given names that were used as patronymics. Other sources of Moro surnames are clan names, especially among the Maranao and Maguindanao peoples.