Кіріспе
Ренессанс дәуіріндегі вокалды полифонияда қолданылған музыкалық жазу жүйесі. Менсуралдық жазу – 13-шы ғасырдың соңынан бастап 17-шы ғасырдың басына дейін полифониялық еуропалық вокалды музыкада қолданылған музыкалық жазу жүйесі. "Менсурал" термині осы жүйенің ноталық мәндер арасындағы сандық пропорциялар тұрғысынан дәл өлшенген ырғақты ұзақтықты сипаттау мүмкіндігін білдіреді. Оның қазіргі атауы ортағасырлық теоретиктердің терминологиясынан туындады, олар өз дәуірінің ырғақты анықталған полифониялық музыкасына, musica plana немесе musica choralis, яғни Грегориандық әнге қатысты "musica mensurata" ("өлшенген музыка") немесе "cantus mensurabilis" ("өлшенетін ән") деген терминдерді қолданды. Менсуралдық жазу негізінен вокалды полифония дәстүріндегі композициялар үшін қолданылды, ал жай ән кезең бойы өзінің ескі неумалық жазу жүйесін сақтап келді. Бұлардан өзге, кейбір таза аспаптық музыка аспаптарға тән әртүрлі таблитуралық белгілер түрінде жазылуы мүмкін. Менсуралдық жазу, ритмдерді белгіленген қайталанатын үлгілермен, 1200 жылы Францияда дамыған ритмдік режимдер деп аталатын, белгілеудің бұрынғы, шектеулі әдісінен өркендеді. Менсуралдық жазудың алғашқы түрі алғаш рет Кёльндік Франконың (шамамен 1280 ж.) "Ars cantus mensurabilis" ("Өлшенген ән өнері") трактатында сипатталған және жүйелендірілген. 14-шы ғасырда Францияда Ars nova стильдік қозғалысымен үлкен ырғақты күрделілікке мүмкіндік беретін әлдеқайда кеңейтілген жүйе енгізілді, ал 14-шы ғасыр итальян музыкасы өзіндік, біршама ерекше нұсқасын жасады. 1400 жылға қарай француз жүйесі бүкіл Еуропа бойынша қабылданды және 15-ші мен 16-шы ғасырлардағы Ренессанс музыкасының стандартты жазу формасы болды. 17-шы ғасырдың ағынында менсуралдық жазу біртіндеп қазіргі заманғы такт (немесе штрих) жазуына айналды. Менсуралдық жазудың шешуші жаңалығы – бір-бірімен анықталған, иерархиялық сандық қатынаста тұрған ырғақты ұзақтықты көрсету үшін әртүрлі нота пішіндерін жүйелі пайдалану болды. Ритмдік режимдегі жазуға қарағанда контекстке тәуелділігі азырақ болғанымен, менсуралдық жазу қазіргі жүйеден ерекшеленді, себебі ноталардың мәндері әлі де белгілі бір дәрежеде контекстке байланысты болды. Атап айтқанда, нота келесі кіші мәнді нотаның ұзақтығының екі немесе үш бірлігіне тең болуы мүмкін, ал қазіргі заманғы жазуда бұл қатынастар міндетті түрде екілік болып табылады. Нота үштік ("жетілген") немесе екілік ("жетілмеген") деп оқылуы керек пе, бұл ішінара контекст ережелеріне, ішінара қазіргі заманғы такт өлшемдеріне ұқсас менсурация белгілерінің жүйесіне байланысты болды. Сондай-ақ, 2:1 немесе 3:2 сияқты пропорционалдық коэффициенттер арқылы ноталардың мәндерін уақытша өзгертудің күрделі жүйесі болды. Менсуралдық жазуда такт сызықтары қолданылмады, кейде ол ерте ортағасырлық жазудан мұра етілген арнайы байланысты нота пішіндерін (лигатураларды) қолданды. Полифониялық музыканы жазудың алғашқы кезеңдерінен және қазіргі заманғы практикадан айырмашылығы, менсуралдық жазу көбінесе ұпай түрінде емес, жеке дауыстарда жазылды. Менсуралдық жазуды замандас теоретиктер кеңінен сипаттап, жүйелендірді. Осы жазбалар, сол кездегі барлық академиялық еңбектер сияқты, көбінесе латын тілінде болғандықтан, жүйенің көптеген ерекшеліктері әлі күнге дейін дәстүрлі түрде латын терминдерімен аталады.
Mensural notation is the musical notation system used for polyphonic European vocal music from the late 13th century until the early 17th century. The term "mensural" refers to the ability of this system to describe precisely measured rhythmic durations in terms of numerical proportions between note values. Its modern name is inspired by the terminology of medieval theorists, who used terms like musica mensurata ("measured music") or cantus mensurabilis ("measurable song") to refer to the rhythmically defined polyphonic music of their age, as opposed to musica plana or musica choralis, i. e., Gregorian plainchant. Mensural notation was employed principally for compositions in the tradition of vocal polyphony, whereas plainchant retained its own, older system of neume notation throughout the period. Besides these, some purely instrumental music could be written in various forms of instrument specific tablature notation. Mensural notation grew out of an earlier, more limited method of notating rhythms in terms of fixed repetitive patterns, the so called rhythmic modes, which were developed in France around 1200. An early form of mensural notation was first described and codified in the treatise Ars cantus mensurabilis ("The art of measured chant") by Franco of Cologne (c. 1280). A much expanded system allowing for greater rhythmic complexity was introduced in France with the stylistic movement of the Ars nova in the 14th century, while Italian 14th century music developed its own, somewhat different variant. Around 1400, the French system was adopted across Europe, and became the standard form of notation of the Renaissance music of the 15th and 16th centuries. Over the course of the 17th century, mensural notation gradually evolved into modern measure (or bar) notation. The decisive innovation of mensural notation was the systematic use of different note shapes to denote rhythmic durations that stood in well defined, hierarchical numerical relations to each other. While less context dependent than notation in rhythmic modes, mensural notation differed from the modern system in that the values of notes were still somewhat context dependent. In particular, a note could have the length of either two or three units of the next smaller order, whereas in modern notation these relations are invariably binary. Whether a note was to be read as ternary ("perfect") or binary ("imperfect") was a matter partly of context rules and partly of a system of mensuration signs comparable to modern time signatures. There was also a complex system of temporarily shifting note values by proportion factors like 2:1 or 3:2. Mensural notation used no bar lines, and it sometimes employed special connected note forms (ligatures) inherited from earlier medieval notation. Unlike in the earliest beginnings of the writing of polyphonic music, and unlike in modern practice, mensural notation was usually not written in a score arrangement but in individual parts. Mensural notation was extensively described and codified by contemporary theorists. As these writings, like all academic work of the time, were usually in Latin, many features of the system are still conventionally referred to by their Latin terms.
Мезгілдік ережесі
Кейде музыка осылай жазылар еді, бір тақырып екі немесе одан көп өлшем схемасы бойынша орындалуы керек болып, әдетте бір үзіндінің баяу (ұзартылған) және жылдам (қысқартылған) нұсқаларына алып келетін. Мұндай жағдайларда музыка көбінесе бір рет жазылып, алдына бірнеше өлшем белгілері қойылар еді, сондай-ақ оны қалай орындау керектігі туралы сөздік нұсқаумен толықтырылар еді (бұл "канон" деп аталады). Бұл техника тізбектей де, бір мезгілде де қолданылуы мүмкін. Тізбектей мензуралық канондар 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басындағы изоритмикалық мотеттердің ерекше белгісі болды. Мысалы, Гийом Дюфайдың "Nuper rosarum flores" шығармасын қарастырайық, онда тенор (толығымен longa және бірнеше breve мәндерімен жазылған) алдымен tempus perfectum, содан кейін tempus imperfectum, содан кейін tempus imperfectum diminutum және соңында tempus perfectum diminutum ретінде орындалады, бұл төрт қайталану арасындағы ұзындық қатынастарын 6:4:2:3 құрайды. Бір музыканың нұсқаларын бір мезгілде орындауды талап ететін, яғни контрапунктикалық канондарды Франко-Фламанд мектебінің бірнеше композиторлары 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басында жазды, мысалы Жоскин де Пре, Йоханнес Оккегем немесе Пьер де ла Ру. Оккегемнің "Missa prolationum" шығармасы мензуралық канондарда дауыстар жұбын әртүрлі тәсілдермен үйлестіруді жүйелі түрде зерттеуімен танымал. Төменде келтірілген мысалда, осы миссаның бірінші "Kyrie" бөлімінен бастап, екі жоғарғы дауыс бірдей ноталық жолды орындайды, біреуі оны "tempus imperfectum" деп оқиды, ал екіншісі "tempus perfectum" деп оқиды. Екі төменгі дауыс та бір-бірімен ұқсас. Осылайша, төрт дауыстың әрқайсысы әртүрлі өлшеммен шығарманы бастайды, бұл қазіргі транскрипцияда әртүрлі тақырып ұзындығына алып келеді. (Prolatio maior түрінде жазылған төменгі дауыстар кейіннен қара түспен белгіленген жартылай ноталардың бәрі кемелсіз болуына өтеді, яғни олардың ұзындығы жоғарғы дауыстардың ұзындығымен тең болады.)
Биіктік белгісі
Менсуралдық жазудағы ырғақты нотациялау ережелері қазіргі жүйеден көп жағынан өзгеше болғанымен, дыбыз биіктігін жазу қағидалары көбінесе ұқсас болды. Ноталар бес (кейде алты) сызықты нота тақтасына жазылып, кілттерімен белгіленетін, сондай-ақ альтерациялармен өзгертілуі мүмкін еді.
Қазалы жағдайлар
Ортағасырлық және Ренессанс кезеңдерінің музыкасындағы кездейсоқ дыбыстардың қолданылуы қазіргі заманғы практикадан едәуір өзгеше. Ортағасырлық нотацияда екі кездейсоқ белгі қолданылды: "b molle" және "b durum". Біріншісі қазіргі кездегі бемоль белгісімен бірдей болса, екіншісі қазіргі диез немесе қазіргі натураль белгісіне ұқсас түрде жазылуы мүмкін, бірақ осы функциялар бүгінгідей бір-бірінен ажыратылмаған. "b molle" белгілі бір нота үшін екі мүмкін жарты тон арасынан төменгісін көрсетуге арналған (мысалы, B-ге қарсы B♭), ал "b durum" жоғарысын көрсетуге арналған (мысалы, B♯-қа қарсы B, сондай-ақ F♯-қа қарсы F және т.б.). Осы екі белгінің мағынасы бүгінгі күнгі натураль белгісімен де қабаттасады. 16 ғасырға дейін тек бемоль белгілері ғана әдетте нота тақтасының басында кілттік белгілер ретінде кездесетін (бір немесе ең көп дегенде екі бемоль). Кездейсоқ белгілердің екі түрі де басқа жерлерде уақытша кездейсоқ белгілер ретінде пайда болуы мүмкін; алайда, практикалық тұрғыда олар көбінесе жазылмай, орындаушыға контрапункт және музыка фиктасы ережелеріне сәйкес анықтауға қалдырылатын.
Түрлі символдар
Менсуралдық жазуда тағы да бірнеше белгілер кездесуі мүмкін.
Құрмет көрсету
Костос (көпше түрі – custodes, латын тілінен аударғанда «қорғаушы») – нота тізімінің соңында немесе нота сызықтары арасында пайда болады. Ол осы тізімнің кілтіне қатысты сол бөлімге тиесілі келесі тізімдегі алғашқы нотаның биіктігін көрсетеді. Бұл орындаушыларға ағымдағы бөлімнен көздерін алмастан келесі нотаға дайындалуға көмектеседі (ескі кітаптардағы түйін сөздерге ұқсас). Егер бөлімнің келесі тізімі келесі бетке көшсе, екі костос бір-біріне тікелей жанында орналасуы мүмкін. Ең алғашқы қолжазбаларда костостар жұқа немесе кішкентай ноталар түрінде кездеседі (қазіргі кездегі бас ноталарға ұқсас). Шамамен 1500 жылға қарай, «w» әрпіне ұқсас, ұзын жоғары қарай созылған құйрығы бар жеке белгі пайда болды, ол ерте барокко дәуірінің (17 ғасырдың басы) қазіргі заманғы музыкалық жазуында қысқа мерзімге сақталды.
Корона
Корона шығарманың (немесе бөлімнің) соңғы нотасының үстінде пайда болады. Ол қазіргі нотациядағы ферматаға ұқсас. Әдетте, корона нотаны оның ұзақтығынан артық ұстау қажеттігін көрсету үшін шығарманың әр бөліміндегі соңғы нотаның үстінде орналасады. Егер корона шығарма соңында болмаса, корона белгісі бар нотадан кейін ноталарды жалғастыру алдында қысқа үзіліс жасау керек.
Signum congruentiae (бірлік белгісі)
Сигнум конгруенция басқа дауыстың кіру орнын көрсетеді. Бұл канондар мен раундтарды көрсету үшін қолданылады. Барлық дауыстарды жазудың орнына, тек бір дауыс жазылады. Сигнум конгруенция әр дауыста келесі дауыстың қай жерден басталу керектігін көрсетеді. Сигнум конгруенцияны белгілеу әдісінде кейбір айырмашылықтар бар.
Тарих
Менсуральдық жазудың тарихи дамуының ең маңызды алғашқы кезеңдері – Кёльндік Франконың (шамамен 1260 жыл), Петрус де Кручедің (шамамен 1300 жыл) және Филипп де Витридің (1322 жыл) еңбектері болып табылады. Франко өзінің «Ars cantus mensurabilis» еңбегінде максима, лонга және бреве арасындағы қатынастарды бұрынғы ырғақты режимдердің белгілі үлгілеріне тәуелсіз түрде алғаш рет сипаттады. Ол сондай-ақ жартылай ноталардың қолданылуын жетілдірді: егер ертеректегі музыкада бір бреве кейде екі жартылай нотамен алмастырылса, Франко бревені үштік (толық) деп сипаттады, оны үш тең немесе екі тең емес жартылай нотаға бөліп (көбінесе үштік ырғақты микроүлгілер пайда болатын). Петрус де Круче бревені одан да ұсақ ноталарға бөлді. Алайда, ол оларды әлі жеке кіші иерархиялық деңгейлер (минимальды, жартылай минимальды және т.б.) ретінде анықтамады, тек жартылай ноталардың өзгеретін саны ретінде ғана қарастырды. Бұл топтардың ырғақты интерпретациясы толыққанды белгісіз. Ұсақ ноталардың күрделі топтарын бірнеше жартылай ноталар тізбегі арқылы жазу әдісі кейіннен итальяндық Треченто музыкасының нотациясында жүйелі түрде қолданылды. Көп деңгейлі иерархиялық метрде өте күрделі ырғақты үлгілерді жазуға мүмкіндік берген шешуші жетілдірулер Францияда Арс нова дәуірінде енгізілді, ал Филипп де Витри ең маңызды теоретик болды. Арс нова жартылай нотадан төменгі жаңа ноталық ұзындықтарды енгізді; ол барлық деңгейдегі толықтық пен толық еместіктің қатынастарын жүйелендірді, тіпті минимальды деңгейге дейін, сондай-ақ пропорциялар мен колоратура құралдарын енгізді. Ренессанс музыкасындағы Франко-фламанд мектебінің кезінде француздық нотациялық жүйе Еуропаға тарады. Бұл кезеңде қара нотацияның орнына ақ нотация қолданыла бастады. Бұл одан әрі үлкен ноталардың ұзақтығын ұзартып, жаңа ұсақ ноталарды (фуза, семифуза және т.б.) енгізді. Осы кезеңнің соңына қарай толықтық пен толық еместіктің бастапқы ережелері қолданудан шығып, лигатуралардың қолданылуы да азайды. 17 ғасырда менсуралық белгілер мен пропорциялар жүйесі біртіндеп қазіргі заманғы такт белгілеріне айналды, ал уақытты өлшеуге арналған жаңа нотациялық құралдар, мысалы, такт сызықтары мен байланыстар енгізілді, нәтижесінде қазіргі заманғы нотациялық жүйе пайда болды.
Анықтамалар және қосымша оқу
[=Апель 1961, неміс тілінде.]