Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1989 жылы Венесуэладағы азаматтық тәртіпсіздіктер
1989 civil unrest in Venezuela
"Каракасо" – 1989 жылдың 27 ақпанында Венесуэланың Гуаренас қаласында басталған, Президент Карлос Андрес Перестің үнемдеу шараларынан кейін Каракасқа және айналасындағы қалаларға тараған наразылықтар, тәртіпсіздіктер мен тонаулар толқынына берілген атау. Апта бойы созған қақтығыстар нәтижесінде жүздеген, кейбір мәліметтер бойынша мыңдаған адам қаза тапты, олардың көпшілігі қауіпсіздік күштері мен әскерилердің қолынан көз жұмды. Көтерілістер мен наразылықтар басты назарда үкіметтің экономикалық реформалары және оның салдарынан бензин мен көлік құралдары бағасының өсуіне жауап ретінде басталды. "Каракасо" сөзі испан тілінің диалектісіне сүйене отырып, "Каракастағы қирату" немесе "Каракастағы үлкен оқиға" деп аударылады.
The Caracazo is the name given to the wave of protests, riots and looting that started on 27 February 1989 in the Venezuelan city of Guarenas, spreading to Caracas and surrounding towns following austerity measures from President Carlos Andrés Pérez. The weeklong clashes resulted in the deaths of hundreds, thousands by some accounts, mostly at the hands of security forces and the military. The riots and the protests began mainly in response to the government's economic reforms and the resulting increase in the price of gasoline and transportation "Caracazo" is technically defined as the "Caracas smash" or "the big one in Caracas" based on Spanish dialect.
Өмірбаян
Карлос Андрес Перес 1973-1979 жылдары президент болған кезде Венесуэланың саяси элитасы сол кездегі мұнай бағасының жоғары деңгейде болуына және оның басшылығының үлкен қарыз алуына байланысты елдің ақша ағынының шексіздігіне сенді. 1980-жылдардың ортасында мұнай бағасының төмендеуі Венесуэлада экономикалық дағдарысқа алып келді, нәтижесінде елде үлкен қарыз жиналды. Бірақ президент Хайме Лусинчи басшылығымен елдің қарызы қайта құрылымдалып, экономикалық дағдарыс сейілтілді, бірақ үкіметтің әлеуметтік шығындар мен мемлекеттік субсидиялар саясатын жалғастыруға мүмкіндік болды. Лусинчидің «Демократиялық әрекет» саяси партиясы 1988 жылғы сайлаудан кейін билікте қалды, осы сайлауда Карлос Андрес Перес президенттік лауазымға екінші рет оралды. Перес өзінің алғашқы президенттік мерзіміндегі молшылыққа негізделген сайлау кампаниясын жүргізді, Венесуэла экономикалық қиындықтарға қарамастан жаңғыруын жалғастыратынын уәде етіп, халық арасында популисттік көшбасшы бейнесін қалыптастырды. Ол Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) қызметкерлерін «экономикалық тоталитаризмнің жалақысына геноцид жасаушылар» деп сипаттап, оның саясатын «тек адамдарды өлтіретін бомба» деп атады және 1989 жылдың 2 ақпанында билікке келгеннен кейін қарыз, мемлекеттік шығындар, экономикалық шектеулер мен иеленушілік мемлекетке экономиканы либерализациялау арқылы жауап беруге шешім қабылдады. Жаңа реформалардың арасында отынға берілетін субсидияны азайту және қоғамдық көліктің бағасын отыз пайызға өсіру шаралары болды. Ол сондай-ақ Венесуэланың саяси жүйесін орталықсыздандыру және жаңғырту үшін штат губернаторларын тікелей сайлау жолымен тағайындауды енгізді, бұрын олар президенттікке бағынышты болған. Экономикалық реформалар пакетінің ең даулы бөлігі – бензинге берілетін субсидияны қысқарту болды, бұл ұзақ жылдар бойы отандық бензин бағасын халықаралық деңгейден және тіпті өндіріс құнынан төмен ұстап келді. Перестің ұсынылған пакеті оның өзінің партиясының ішіндегі барлық саяси партиялар тарапынан қабылданбады, бірақ ол олардың наразылықтарын елемеді. 1989 жылдың 25-26 ақпанында бензин бағасы 100 пайызға өсті, ал отын бағасының өсуі қоғамдық көліктің тарифтерін 30 пайызға көтеруді талап етті, бұл ресми түрде жарияланғанымен, шындығында көбірек болды, себебі кейбір тасымалдаушылар бағаларын ресми бағамен шектеуге қарсы болды. Бағаның өсуі 1989 жылдың 1 наурызында күшіне енуі тиіс болған, бірақ автобус жүргізушілері бағаны көтеруді 27 ақпанда, Венесуэлада жалақы күніне бір күн қалғанда қолдануға шешім қабылдады. 1989 жылдың 27 ақпанында таңертең Миранда штатындағы Гуаренас қаласында қоғамдық көліктің бағасының өсуіне байланысты үлкен наразылық акциялары мен тәртіпсіздіктер басталды. Полиция қызметкерлері ереуілде болғандықтан биліктің уақтылы араласпауы наразылық пен тәртіпсіздіктің астанаға және елдің басқа қалаларына тез таралуына әкелді. Лара штатында студенттер студенттік тарифтерді көтеруге қарсы наразылық акцияларын бастады, содан кейін жалпы қоғамдық көлік пайдаланушылары да қосылды. Билік өкілдерінің қатыспауынан наразылық күш алды, қалаға таралып, тонаушылыққа ұласты. Түстен кейін Лара губернаторы президенттің қатысуына байланысты Баркисиметодағы наразылық акцияларын тарату үшін Ұлттық гвардияны шақырды, нәтижесінде бұл аймақта наразылық акциялары шектеулі болды. Перес Венесуэла басшыларының қауымдастығының кездесуіне Баркисиметоға ұшып келді. Перестің атқарушы хатшысы Игнасио Бетанкурдың сөзіне сүйенсек, ол күні бойы министрлер мен басқа да лауазымды адамдардың ескертулерін елемеді. Переске тонау мен демонстрациялардың бейнежазбалары көрсетілгеннен кейін, ол оқиғалар түскі уақытта болғанын және жағдай тынышталғанын айтып, оны жоққа шығарды. Кәсіпкерлермен кездесу кезінде Перес өз тыңдаушыларына: «Қорықпауға ештеңе жоқ (...) Біз дағдарысты пайдаланып, әл-ауқатты жасаймыз» деді. Перес 1960 жылдан бері қолданылып келе жатқан әскери төтенше жағдай жоспары – «Авила» жоспарын іске қосуға бұйрық берді. Түске қарай, орталық Каракаста бір жүк көлігі тоналғаны хабарланды және наразылық білдірушілер шығыс пен батысты байланыстыратын Франсиско Фахардо тас жолын жауып тастады. Студенттер Каракастағы негізгі жолдарды бөгеп, кедергілер орнатуды бастады, ал Венесуэланың Орталық университетінің студенттері Перестің жаңа саясатына қарсы үлкен наразылық акцияларын ұйымдастыра бастады. Тас жолдың барлық қиылысқан жерлеріне қозғалысты тоқтату үшін тармақтар, бос бөтелке жәшіктері және басқа да кедергілер қойылды. Азық-түлік тасымалдап жүрген жүк көліктері наразылық білдірушілер тоқтатып, жүргізушілер зорлықсыз ұсталды, ал жүктің барлығы түсіріліп, таратылды, содан кейін жүргізушілер көліктің бағытын өзгертіп, жолды жабуды сұрады. Кейінірек келген полиция қызметкерлері оларға араласпауға бұйрық берілгенін мәлімдеді. Сағат 13:00-де полиция Парк Централь кешеніне жақын жерде үлкен және алаңдаған халыққа атып, студент Юлимар Рейесті жақыннан мылтықпен атты. Түн бойы кейбір жұмысшылар аудандары күні бойы тоналған алкогольмен, соның ішінде виски, шампан және басқа да азық-түлікпен кеш өткізді.
During the presidency of Carlos Andrés Pérez from 1973 to 1979, the political elite in Venezuela believed that the nation faced a near unlimited supply of cashflow due to high oil prices at the time and his administration racked on large amounts of debt. A fall in oil prices in the mid 1980s caused an economic crisis to take hold in Venezuela, and the country had accrued significant levels of debt. Nevertheless, the administration of President Jaime Lusinchi was able to restructure the country's debt repayments and offset an economic crisis but allow for the continuation of the government's policies of social spending and state sponsored subsidies. Lusinchi's political party, the Democratic Action, was able to remain in power following the 1988 election, which saw Carlos Andrés Pérez return for his second tenure as president. Pérez based his campaign in his legacy of abundance during his first presidential period, creating perceptions of being a populist leader as he promised that Venezuela would continue to modernize even though it was facing economic difficulties. describing the International Monetary Fund (IMF) staff as "genocide workers in the pay of economic totalitarianism" and its policies as a "bomb that only kills people." and decided to respond to the debt, public spending, economic restrictions and rentier state by liberalizing the economy upon taking office on 2 February 1989. Among the austerity reforms unveiled were the reduction of fuel subsidies and the increase of public transportation fares by thirty percent. He also took measures to decentralize and modernize the Venezuelan political system by the direct election of state governors, who had previously been appointed by the president. The most controversial part of the economic reform package was the reduction of the gasoline subsidies, which had long maintained domestic gasoline prices far beneath international levels and even the production costs. Pérez's package was rejected by all political parties, including his own, though he ignored their declinations. On the weekend of 25–26 February 1989, gasoline prices rose 100 per cent and the fuel price increase in turn needed an increase in public transportation fares of 30 per cent officially, and more in practice as some carriers refused to limit their prices to the official rate. The increase was supposed to be implemented on 1 March 1989, but bus drivers decided to apply the price rise on 27 February, a day before payday in Venezuela. Larger protests and rioting began on the morning of 27 February 1989 in Guarenas, a town in Miranda state about east of Caracas, due to the increase in public transportation prices. A lack of timely intervention by authorities, as the rank and file of the Policía Metropolitana de Caracas were on a labour strike, led the protests and rioting quickly spread to the capital and other towns across the country. Protests in the Lara state also started with students demonstrating against the increase of student fares and continued with public transport users in general. With no apparent authority presence or action, the crowd turned violent, the protest spread and turned into looting throughout the city. At midday Lara's governor called for the National Guard to disperse protests in Barquisimeto due to the president's presence, resulting with limited demonstrations in the area. Pérez flew to Barquisimeto for a meeting of the Venezuelan Executives Association. According to Pérez's executive secretary, Ignacio Betancourt, he dismissed the warnings from ministers and other officials throughout the day. After being shown footage of lootings and demonstrations, Pérez dismissed it saying that events happened at noon and that the situation had calmed down. While meeting with the business executives, Pérez told his audience, "There is nothing to be alarmed about ( ) We are going to take advantage of the crisis to generate well being." Pérez ordered to commence Plan Ávila, a military contingency plan in place since the 1960s. By noon, one delivery truck was reported to have been looted in central Caracas and protesters blocked the Francisco Fajardo Highway, which connected east to west Caracas. Students began to build barricades, which blocked the main thoroughfares in Caracas, and students of the Central University of Venezuela began to organize large protests against Pérez's new policies. Branches, empty bottle crates and other obstacles were placed at each of the highway intersections to block traffic. Lorries thought to be transporting food were stopped by the crowd, the driver was non violently detained and the cargo was unloaded and distributed, after which the driver was asked to park the vehicle across the carriageway. When the Metropolitan Police arrived later, they said that they had orders to not interfere. At 1:00 pm, police fired upon an increasingly large and agitated crowd near the Parque Central Complex, killing student Yulimar Reyes, shooting her in the face with a shotgun at point blank range. Through the night, some working class areas participated in parties with alcohol looted earlier in the day, including whisky, champagne and other food supplies.
28 ақпан
Жүздеген наразылық білдірушілердің топтары Каракас қаласының барлық жеріне таралып, қабырғаларға "Халық ашты" және "Енді алдау болмайды" деген жазулар жазды. Шетелдіктерге, әсіресе қытай, ливан және португал иммигранттарына тиесілі дүкендерге жасалған шабуылдар туралы хабарлар тарады, оларды жабдықты жинап алып, тапшылыққа себеп болды деп айыптады. Наразылық акциялары ашық көтеріліске ұласып, қоғамның барлық топтары қақтығыстарға қатысты. Әскер лейтенанты Хесус Мануэль Замбрано сол күні алған нұсқауларын былай жеткізді: "Бұйрық: 'Барып, тонауды тоқтатыңыз, қалай тоқтатарыңыз маған маңызды емес, бірақ тоқтатыңыз'." Кейбір әскер тобы ұйымдасқан ұрлықтарға көз жұмып, адамдардың дүкендерге кіріп, тек қажетті заттарды алуына рұқсат берді. Ресми мәлімдемелерде Перес байлардың мүлігін қорғау туралы айтқанмен, наразылық білдірген кедей адамдар – елдегі көпшілік – "күш қолдануға" және "бұзықшылдыққа" ұмтылғанын мәлімдеді, нәтижесінде үкімет наразылық акцияларына күшпен жауап беруді дұрыс деп тапты. Фотожурналист Дуглас Бланко "Мен Эль-Валье және 23 қаңтар аудандарында болдым, онда снайперлер болған деген ақпарат тарады, бірақ бұл маған күдікті көрінеді. 23 қаңтардағы ғимараттардың әскерилер мен полицияның автоматтан атуынан қандай күйге келгенін қалай түсіндіруге болады? Бір снайперді жою үшін ғимаратты қиратудың қажеті бар ма?" деді. Веласко радикалды жақтастар мен әскер арасында атыс болғанын, бірақ олардың қарқындылығы әртүрлі болғанын айтты. Лопес Майя 23 қаңтарға кірген әскерлердің жас, тәжірибесіз сарбаздар болғанын және олардың автоматты қарудан пәтерлерге кездейсоқ атып, ішіндегі қарусыз тұрғындарды өлтіргенін мәлімдеді.
Groups of hundreds of protesters began to spread throughout Caracas, writing messages on walls that said "The people are hungry" and "No more deception." There were report of particularly vious attacks on stores owned by foreigners, namely Chinese, Lebanese and Portuguese immigrants, accusing them of hoarding supplies and of being responsible for the shortages. The demonstrations grew into an open revolt where nearly all social groups participated in the rioting. According to army lieutenant Jesús Manuel Zambrano, he received instructions that day, saying "The order was: 'Go and neutralize that looting, how you do it is not my problem, but neutralize it'." Some groups of troops allowed organized thefts to occur, letting people enter shops and take only essential items. In public statements, Pérez spoke of defending the property of the wealthy while making polarized statements that poor individuals protesting–who were the majority in the nation–were "committed to violence" and were "subversives", resulting with the government rationalizing a violent response to demonstrations. Photojournalist Douglas Blanco questioned the presence of sharpshooters, saying "I was in the parts of El Valle and the 23 de Enero where supposedly there were sharpshooters, but that business sounds strange to me. You can't justify the shape in which those buildings in the 23 de Enero were left with the machine gunning by military and police. Do you have to destroy a building to eliminate a supposed sharpshooter?" Velasco states that gunfights between radical militants and army troops did occur, though that engagements were not equal in intensity. López Maya says that troops who entered 23 de Enero were young, inexperienced soldiers who fired automatic firearms indiscriminately at apartment blocks, killing unarmed residents inside.
2 наурыз
2 наурызда журналист Фабрисио Охеда «Курфьюдың екінші түнінен кейін таңертең бариолардан жұмысқа барушылар коменданттық сағат кезінде атылған денелерге тұмсығып қалды» деп жазды. Коменданттық сағаттан бұрын, сағат 14:00-де Жозе Каликсто Бланконы әскерлер бетіне атқан. Сол күні президент Перес Мирафлорес сарайынан екінші шабуылдық тікұшақтың күзетуімен Караказо оқиғаларын көру үшін ұшып келді, ал сарайға оралғаннан кейін ол «Қалада жағдай қалыпты. Мен жасаған тікұшақтан қарап көргеніме өте қанағаттандым. Қаланың барлық аудандары мен бариолары толыққанды қалыпты жағдайда» деді. Журналистер оның бұл мәлімдемені сарайдың ішінде, жақын маңайдағы аудандардан оқ атылысы естіліп тұрғанда жасағанын атап өтті.
On 2 March, reporter Fabricio Ojeda wrote "In the morning, following the second night of curfew, those who descended from the barrios to go to work tripped over bodies shot up during the curfew." Before curfew, José Calixto Blanco was shot in the face by troops at 2:00pm. That day, President Pérez flew in a helicopter from Miraflores Palace with the protection of a second attack helicopter to observe scenes of the Caracazo and upon his return to the palace, he publicly declared "There's normalcy in the city. I return very satisfied with the flyover I have made. All of the city, all the barrios are in complete normalcy." Reporters noted that he made this statement as gunfire could be heard within the palace from nearby neighborhoods.
3 наурыз
Шетелдік баспасөзге алғаш рет сөйлеген кезде Перес Караказоны теңсіздіктің салдарынан "байларға қарсы" болған әрекеттер деп сипаттады. Қаракастан басқа ірі қалалардағы наразылықтар көбінесе тоқтатылды. Сағат 15:00-де армия резервисі Карлос Х. Куньяр 23 қаңтар ауданынан азық-түлік алу үшін шыққанда әскерлер тарапынан атылып, кейін ауруханаға өзімен-өзі бара жатып қайтыс болды. Түнде Орталық аймақтағы әскерлермен қақтығысқан белсенділердің оқ-дәрісі таусыла бастады. Перес АҚШ президенті Джордж Бушқа телефон соғып, оған 450 миллион АҚШ доллары көлемінде шұғыл несие ұсынды. Перес Бушқа алғыс айтып, Латын Америкасына қатысты қарыз саясатын өзгертуді қолдауын сұрады, сондай-ақ: "Егер [халықаралық] қарыз саясаты өзгермесе, біз мұнда не істесек те, нәтижесіз болуы мүмкін" деді. Перес Бушқа бірнеше күн бұрын хат жібергенін және оны оқып шығуын өтініп, ризашылығын білдірді.
During his first appearance among the foreign press, Pérez described the Caracazo as actions "against the rich" as a result of inequality. Protests in other large cities besides Caracas had largely subsided. At 3:00pm, army reservist Carlos H. Cuñar was shot by troops while leaving the 23 de Enero neighborhood to buy groceries, later dying after he drove himself to a hospital. By nightfall, militants in Zona Central who had been clashing with troops, began to run out of ammunition. Pérez spoke with U. S. President George H. W. Bush, who offered Pérez a US$450 million emergency loan. Pérez thanked Bush and asked him to support a change in debt policy toward Latin America, saying "I want to tell you if there is no change in [international] debt policy then whatever we may do here may be useless". Pérez told Bush that he had sent him a letter several days earlier and that he would appreciate it if he would read it.
Талдау
Элизабет Бургос, Эс және Дамасо Хименес сияқты жазушылардың пікірінше, Куба агенттері Карлос Андрес Перестің Фидель Кастро қатысқан инаугурациясы кезінде Венесуэлаға кірген болуы мүмкін, сондай-ақ елдегі наразылықтарды күтіп, саяси шиеленісті қызықтыруға дайын тұрған. Current History журналында көтерілістен бір ай өткен соң Джудит Иуэлл «шетелдік банкирлер Латын Америкасындағы ең қатаң қарыз өтеу талаптарын Венесуэлаға таңды» деп мәлімдеді. Стронен Перестің реформалары наразылық білдірген топтар үшін «соңғы тамшы» болғанын, ал Караказоға қатысты «биліктегі элита мен кедей халқы арасындағы алшақтық соншалықты үлкен болды, сондықтан билік оны күтпеген» деді. 1970-ші жылдары Венесуэла демократиясын мұнайға тәуелділік негізіндегі «іллюзия» деп сипаттаған экономист Гектор Сильва Мишелена, Перестің жариялағаннан кейін көп ұзамай «ауыр әлеуметтік жарылысқа» жағдайлардың қалыптасқанын ескертті. Лопес Майя Перес «саяси есептеуде қателік жасады» деп жазады, бұл оның саясатының наразылықтарға себепкер болғанын мойндамауымен расталады.
According to writers such as Elizabeth Burgos, es and Dámaso Jiménez, as well as Carlos Julio Peñaloza (a general at the time of the Caracazo), Cuban agents might have entered Venezuela during Carlos Andrés Pérez's inauguration ceremony, which was attended by Fidel Castro, and may have waited for unrest to occur in Venezuela so they could exacerbate political tensions. In Current History a month after the rioting, Judith Ewell said that "foreign bankers forced on Venezuela the most stringent debt repayment terms in Latin America." Strønen wrote that Pérez's reforms were the "last straw" for disenchanted groups and that, regarding the Caracazo, "The distance between the governing elites and the impoverished masses had become so wide that the authorities never saw it coming." Economist Héctor Silva Michelena, who had described Venezuela's democracy in the 1970s as an "illusion" based on oil dependency, warned shortly after Pérez's announcement that social conditions for a "grave social explosion" were likely. López Maya writes that Pérez performed "a serious political miscalculation", saying that this is supported by his continuous denial of his policies being responsible for the unrest.
Танымал мәдениетте
Роман Шальбоның 2005 жылы шыққан, "Караказо" деп аталатын фильмінде оқиғалар туралы айтылады. Венесуэлалық рок-тобы La Vida Bohème де Караказо туралы ән жазады.
Román Chalbaud's 2005 homonymous film, El Caracazo, features an account of the events. The Venezuelan rock band La Vida Bohème also sings about the Caracazo.