Кіріспе

Венесуэланың саяси жүйесі Венесуэла үкіметі шеңберінде түсіндіріледі. Венесуэлада басымдық құрайтын партиялық жүйе болды, оған Венесуэланың Біріккен Социалистік партиясы (Partido Socialista Unido de Venezuela, PSUV) басшылық етті. PSUV 2007 жылы құрылды, ол Уго Чавестің Боливар революциясын қолдаған және Чавестің Бесінші Республика қозғалысымен біріккен бірнеше кіші партияларды біріктірді. PSUV және оның ізашарлары 1998 жылдан бері Президенттік және Ұлттық Ассамблеяны баскарып келеді. 2008 жылы құрылған Демократиялық Бірлік Кеңесі (Mesa de la Unidad Democrática, MUD) оппозицияның көп бөлігін біріктіреді (Жаңа Эра (UNT), «Венесуэла жобасы», «Әділет бірінші», Социализм қозғалысы (Венесуэла) және басқалары). Уго Чавес, 1998 жылы Президенттікке сайланғаннан бері Венесуэла саяси кеңістігінің орталық тұлғасы болды және 2013 жылдың басында қайтыс болды, оның орнына Николас Мадуро (алғашқыда уақытша Президент ретінде, кейін 2013 жылғы Венесуэла Президенттік сайлауында шамалы артықшылықпен жеңіске жеткенге дейін) келді. Венесуэлада президенттік үкімет жүйесі бар. V-Dem демократия индексіне сәйкес, 2023 жылы Венесуэла Латын Америкасындағы ең аз сайлау демократиясы бар үшінші ел болып табылады.

Басқарушы партия

Венесуэланың Біріккен Социалистік партиясы немесе PSUV (Николас Мадуро), ішінара мойындалған. АҚШ және Еуропалық Одақ сияқты 60-қа жуық ел Хуан Гуайдоны (MUD) Венесуэла Президенті ретінде мойындады. 2021 жылдан бастап Еуропалық Одақ Хуан Гуайдоны Венесуэланың уақытша президенті ретінде мойындамайды.

Тарих

Венесуэланың тәуелсіздік алғаннан кейінгі тарихының көп бөлігінде әскери билікпен сипатталды. Тәуелсіздік алғаннан бастап 1956 жылға дейін Венесуэлада 24 конституция болды. ADx биліктен шеттетілді, 1960 жылдан 1990 жылға дейін Венесуэланың төрт президенті Демократиялық іс-қимылдан шықты. Бұл кезең "Төртінші республика" деп аталады, ол 1958 жылғы Пунто Фихо пактісінің дамуымен белгіленді (алғашқыда Демократиялық-республикалық одақ кірді, кейіннен оның маңызы азайды). Алайда, 1990 жылдардың соңында екі партиялық жүйенің сенімділігі дерлік жоғалып кетті, жүздеген заңдар қабылданды. Чавес 2000, 2001, 2005, 2008, 2011 жылдары жарлық арқылы Венесуэла басқарды, бұл үкіметтің адам құқықтары жөніндегі жазбасын сынады. 1998 жылы президенттікке сайланғаннан бері саяси аутсайдер болған Венесуэла саясатының басты тұлғасы Уго Чавес 2013 жылдың басында қатерлі ісікпен ұзақ күрестен кейін қайтыс болды. Өліміне жақындап, Чавес өзінің орнын вице-президентінің басатынын айтты. Чавестің орнын оның вице-президенті Николас Мадуро алдымен уақытша президент ретінде, содан кейін 2013 жылғы Венесуэла президенттік сайлауында шамалы артықшылықпен жеңіске жетті.

2013 Қазіргі уақытқа дейін

Николас Мадуро 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Венесуэла президенті болып табылады. Оның билігі Боливар социалистік популистік саясатын жалғастырумен (кем дегенде 2020 жылға дейін) және сонымен қатар ауыр экономикалық дағдарыспен, гиперинфляциямен (2016 және 2019 жылдың сәуір айы аралығында 53 798 500%), аштық, ауру, қылмыс және өлім-жітім көрсеткіштерінің өсуімен, сондай-ақ жаппай эмиграциямен (2019 жылға қарай елден шамамен 5 миллион адам) сипатталады. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметінше, үкімет күштері тарапынан оппозиция өкілдерін соттан тыс өлтіру фактілері тіркелді, олардың саны 2019 жылға қарай 6800 адамды құрайды. Дағдарыстың себептері ретінде 2015 жылдың басындағы мұнай бағасының төмендеуі, халықаралық санкциялар мен елдің іскерлік элитасының Венесуэла социализміне қарсы жүргізген «экономикалық соғысы», сондай-ақ «жылдар бойы экономиканы тиімсіз басқару және жемқорлық» көрсетіледі. Оппозиция күштері Генрике Каприлес Радонскинің шамамен 300 000 дауыспен жеңіске жеткенін мәлімдеді және сайлаудағы бұрмалаушылықтарды дәлелдеуге тырысты. Мадуро мен оның үкіметі оппозицияны жақтау арқылы жауап берді, нәтижесінде жүздеген адамдар қамауға алынды. Мадуро бұл қадамды өзіне қарсы жасалған төңкерілді қорғау ниетімен түсіндірді. Мадуро Чавизм саясатын жалғастыруға ұмтылды. Чавес сияқты, Николас Мадуро 2013 жылдың сәуірінде сайланғаннан бері бірнеше рет жарлықтар арқылы билік жүргізді. Президент Мадуро 2013 жылдың 19 қарашасынан 2017 жылға дейінгі кезеңнің көп бөлігінде Венесуэланы жарлықтармен басқарды. Мадуроның халыққа деген танымалдығы Чавес президенттік кезеңіндегідей деңгейге жетпеді, бұл президент сайлауындағы тар жеңісімен дәлелденді. Көптеген сарапшылар Мадуроның популизм моделін сәтті жалғастыра алмауының себебін оның Чавес пайдаланған харизмасының жетіспеуімен байланыстырады. Вилсон орталығының Латын Америкасы бағдарламасының директорының орынбасары Эрик Олсеннің сөзіне сүйенсек, Чавес президенттік кезеңінде оның оппозициясы оған зор сүйіспеншілік пен құрметпен қарады. Олсен Мадуроның жағдайы мүлдем басқаша екенін атап өтті, оның осындай тартымды қасиеттері жоқ екені анық. Бұрынғы президенттік үміткер Хенрике Каприлес және оппозициялық коалицияның жетекшісі Иса Торреалба бұл оқиғаны ел тарихындағы маңызды өзгеріс деп бағалады және оны тойлауға шақырды. Торреалба: «Венесуэла өзгерісті қалады және бұл өзгеріс болды. Жаңа көпшілік өз пікірін білдіріп, айқын хабарлама жолдады» деді.

2017 жыл

Оппозицияның күшті өркендеуі сот билігінің кеңейтілген ауқымы мен саясаттануына байланысты заң шығару өкілеттіктерінің азаюына әкелді. PSUV бақылауындағы Жоғарғы Сот (TSJ) оппозициядан сайланған үш депутаттың сайлауын мойынға алмай, жарамсыз деп жариялады. Ассамблея бұл шешімді қабылдамағандықтан, оның өкілеттігі алынып тасталды. 2017 жылға қарай, ескі заң шығару органы таратылып, Жаңа Конституциялық Ұлттық жиналысқа айналды. Бұл 1999 жылғы Конституциялық жиналыс сияқты, конституцияны өзгертуге және бұрынғы лауазым иелерін және/немесе органдарды таратуға өкілеттік берілді. Конституциялық жиналыстың мүшелері 2017 жылдың шілдесінде сайланды, бұл сайлау оппозиция тарапынан заңсыздыққа айыптап бойкотталды. Экономикалық либерализацияның тағы бір салдары – Мадуро үкіметінің бұрынғы социалистік одақтастары, жемқорлыққа наразылық білдіріп, "үкіметтің жақындарының қымбат импорттық тауарлар мен сәнді автокөліктерге толы супермаркеттерде көрсететін әсем өміріне" қарсы шықты, Мадуроның оңшыл оппозициясына шабуыл жасаған қауіпсіздік күштерінің құрбаны болды – олардың барлығы сатқын деп айыпталды, тұтқындалды (коммунистік және Тупамаро партияларының жетекшілері), қиналып, кейде өлтірілді (радиожурналист Хосе Кармело Бисликтің тағдыры).

Әр түрлі

Венесуэла 1863 жылы өлім жазасын жойды, осылайша бұл практиканы ең ұзақ мерзімге тоқтатқан ел болды. Елде дін және мемлекет арасындағы қарым-қатынастарда шиеленіс тарихы бар. Католик шіркеуі Чавесті билікті өз қолына шоғырландырды деп айыптайды. 2009 жылы Католик шіркеуінің Жасыл жексенбілік үндеуінде епископтар елдің демократиясы "құлаудың қаупіне тап болды" деді.

Сайлаулар

Венесуэла ұлттық деңгейде Венесуэла Президентін мемлекет басшысы және үкімет басшысы ретінде, сондай-ақ бірпалаталы федералдық заң шығарушы орган ретінде сайлайды. Венесуэла Президенті тікелей сайлау арқылы алты жылдық мерзімге сайланады және 2009 жылғы Венесуэла конституциялық референдумынан бері қайта сайлануға құқылы. Ұлттық Ассамблеяның (Asamblea Nacional) бес жылға сайланатын 165 депутаты бар. Сайлаулар мемлекеттік және жергілікті деңгейлерде де өтеді. 2023 жылдың 25 сәуірінде Еуропалық Одақ қоса алғанда, 19 елдің өкілдері Венесуэладағы Николас Мадуро үкіметі мен оппозициялық саяси партиялар арасындағы келіссөздерді қайта жандандыру мақсатында өткен конференцияға қатысты, бірақ бұл айқын нәтиже бермеді.