Кіріспе
Венесуэладағы XXI ғасырдағы саяси процесс, Венесуэладағы XXI ғасырдағы саясат. Боливар революциясы – Венесуэла президенті Уго Чавестің, Бесінші Республика қозғалысының және кейіннен Венесуэланың Біріккен Социалистік партиясының (PSUV) және оның ізбасары Николас Мадуроның бастаған, әлі де жалғасып жатқан саяси процесс. Боливар революциясы XIX ғасырдың басындағы венесуэлалық революционер, испандық Американың тәуелсіздік соғыстарында Испания билігінен Солтүстік Оңтүстік Американың тәуелсіздігіне қол жеткізуде көрнекті рөл атқарған Симон Боливардың есімімен аталады. Чавестің және оның қолдаушыларының пікірінше, Боливар революциясы Боливариандық идеологияны, ұлтшылдықты және мемлекеттік басқарудағы экономиканы іске асыру үшін америкалық коалиция құруға бағытталған. 57 жасқа толған күні, қатерлі ісікпен емделіп жатқанын хабарлағанда, Чавес Боливар революциясының ұранын "Отан, социализм немесе өлім" дегеннен "Отан және социализм. Біз тірі қаламыз, жеңіске жетеміз" деп өзгерткенін мәлімдеді. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, қала әкімдері мен облыс әкімдерінің көп бөлігін PSUV кандидаттары иеленсе, оппозициялық Демократиялық Бірлік (MUD) коалициясы 2015 жылы парламенттік орындардың үштен екісін жеңіп алды. PSUV мен MUD арасындағы саяси шиеленіс нәтижесінде үкімет тарапынан және оппозиция тарапынан ұйымдастырылған наразылық акциялары зорлық-зомбылыққа ұшырады, 2017 жылы шамамен 150 адам қаза тапты. Көптеген оппозициялық саяхаткерлер саяси мотивациямен ұсталды. 2013 жылы Чавестің қайтысынан кейін революция әлеуметтік құлдырауға ұшырады және Венесуэладағы саяси-экономикалық жағдай тез нашарлады.
21st century politics in Venezuela
The Bolivarian Revolution is an ongoing political process in Venezuela that was started by Venezuelan President Hugo Chávez, the founder of the Fifth Republic Movement and later the United Socialist Party of Venezuela (PSUV), and his successor Nicolás Maduro. The Bolivarian Revolution is named after Simón Bolívar, an early 19th century Venezuelan revolutionary leader, prominent in the Spanish American wars of independence in achieving the independence of most of northern South America from Spanish rule. According to Chávez and supporters, the Bolivarian Revolution seeks to build an inter American coalition to implement Bolivarianism, nationalism and a state led economy. On his 57th birthday, while announcing that he was being treated for cancer, Chávez announced that he had changed the slogan of the Bolivarian Revolution from "Motherland, socialism, or death" to "Motherland and socialism. We will live, and we will come out victorious." As of 2018, the vast majority of mayoral and gubernatorial offices are held by PSUV candidates, while the opposition Democratic Unity (MUD) coalition won two thirds of parliamentary seats in 2015. Political hostility between the PSUV and MUD have led to several incidents where both pro government and opposition demonstrations have turned violent, with an estimated 150 dead as a result in 2017. Several opposition figures have been subject to politically motivated detentions. Following the death of Chávez in 2013, the revolution has gone into social decline and the political and economic situation in Venezuela has rapidly deteriorated.
Өмірбаян
Симон Боливар Венесуэла және жалпы Оңтүстік Америка тарихында терең із қалдырды. Әскери курсант кезінде Уго Чавес "боливариандық құмарлықтың тарихын құрметтейтін адам" болды. Чавес әскери мансабында Боливардың идеяларына сүйенді және Боливарды халыққа танымал символ ретінде пайдаланды, содан кейін ол 1992 жылғы төңкеріс әрекетіне айналған MBR 200 қозғалысын құрды. 1980 жылдардың ортасында мұнай бағасының төмендеуі Венесуэлада экономикалық дағдарыс тудырды, нәтижесінде елде үлкен қарыз жиналды. Дегенмен, солшыл президент Хайме Лусинчидің үкіметі елдің қарызын қайта құрылымдап, экономикалық дағдарыстың алдын алды, сонымен бірге үкіметтің әлеуметтік шығындар мен мемлекеттік субсидиялар саясатын жалғастыруға мүмкіндік берді. Лусинчидің «Демократиялық әрекет» саяси партиясы 1988 жылы Карлос Андрес Перес президент болып сайланғаннан кейін билікте қалды. Перес Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) ұсынған экономикалық реформаларын енгізу арқылы саясатта маңызды өзгерістер жасауды ұсынды. Перес жүзеге асырған шараларға мемлекеттік компанияларды жекешелендіру, салық реформасы, кедендік баждарды төмендету және экономикадағы мемлекеттің рөлін азайту кірді. Ол сондай-ақ штат губернаторларын тікелей сайлау жолымен тағайындаудың орнына, Венесуэланың саяси жүйесін орталықсыздандыру және жаңарту шараларын қабылдады. Экономикалық реформалар пакетінің ең даулы бөлігі – ұзақ жылдар бойы отандық бензин бағасын халықаралық деңгейден және тіпті өндіріс құнынан төмен ұстап келген бензинге берілетін субсидияларды қысқарту болды. Чавес пен оның «Бесінші Республика» қозғалысы партиясы 1998 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, 1999 жылғы Венесуэла Конституциясын қабылдауға әкелген конституциялық процесті бастады.
Ішкі
Чавизм саясатына ұлттандыру, әлеуметтік әл-ауқат бағдарламалары (Боливарлық миссиялар) және либералдану реформаларына қарсылық (әсіресе ХВҚ мен Әлемдік банк саясаты) кіреді. Уго Чавес пікірінше, Венесуэла социализмі жеке меншікті қабылдайды, бірақ бұл социализм әлеуметтік меншікті де дамытуға ұмтылады. 2007 жылдың қаңтар айында Чавес халықтық мемлекет құруды ұсынды, оның басты идеясы – коммуналдық кеңестер, коммуналар және коммуналдық қалалар сияқты өздік басқару институттарын құру.
Халықаралық
АҚШ Армиясының Біріктірілген қарулар орталығының мәліметінше: 1999 жылы билікке келгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң Чавес "Боливариан революциясы" деп аталатын саяси стратегиялық жоспарды іске асыруды бастады, ол Монро доктринасынан Латын Америкасын босатуды уәде ету арқылы Солтүстік Американың үстемдігіне қатер төндірді. Чавестің жоспары АҚШ-қа қарсы жауымдас және қақтығысқа ұмтылатын ұстаныммен, Чавестің автократиялық, социалистік моделін аймақтың басқа елдеріне таратуға бағытталған әрекеттермен және Венесуэланы халықаралық деңгейдегі жанжалдарға тартулайтын сыртқы саясатпен сипатталды. Чавес Латын Америкасындағы демократиялық елдерде солшыл үкіметтерге бет бұрылыс болған "қызғылт толқынның" көшбасшысы ретінде қарастырылды. Сарапшылар осы үкіметтердегі антиамерикандық, популистік және авторитарлық бейімділіктерді атап көрсетті. Чавес екіжақты сауда және өзара көмек келісімдерін, соның ішінде өзінің "мұнай дипломатиясы" деп аталатын келісімдерін қабылдау арқылы Венесуэланың сыртқы саясатын Латын Американың экономикалық және әлеуметтік интеграциясына қайта бағыттап, Венесуэланың мұнайға (оның негізгі тауарына) тәуелділігін арттырып, оның ұзақ мерзімді осалдығын күшейтті. Чавес Латын Америкасындағы басқа да қозғалыстарды өзінің шавизм моделіне еліктеуге және Оңтүстік Американы қайта құруға тырыстырғанмен, кейіннен бұл модель тұрақсыз деп танылып, оның халықаралық беделі артық бағаланған болып шықты.
Боливарлық миссиялар
Венесуэлада Уго Чавестің президенттік кезінде құрылған әлеуметтік бағдарламалар ("миссиялар" деп аталады) әлеуметтік теңсіздікті азайтуға бағытталған және негізінен мұнай кірістері есебінен қаржыландырылды. Әл-ауқат бағдарламаларының тұрақтылығы мен жобалануы мақтауға да, сынға да ұшырады. Әлеуметтік бағдарламалардың нақты мысалдары төменде тізілген.
Боливар 2000 жоспары
Боливар 2000 жоспары – Венесуэла президенті Уго Чавестің басқаруы кезінде іске асырылған Боливарлық миссиялардың алғашқысы. АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметінше, Чавес «әскерилер халыққа қарсы қысым көрсетуші күш емес, керісінше, даму мен қауіпсіздікті қамтамасыз ететін күш» деген хабарламаны жеткізгісі келді. АҚШ Мемлекеттік департаменті сондай-ақ бұл оқиғаның «оны президенттікке сайланғаннан кейін небәрі 23 күн өткен соң» болғанын және ол ең жақын қолдаушыларына «өздерін ұмытпағанын» көрсетуді ниеттенгенін мәлімдеді. Жоспарға қатысқан генералдарға қатысты сыбайлас жемқорлық айыптары туындағандықтан, бағдарлама бірнеше дау-дамайларға ұшырады, олардың үлкен сомадағы қаржылар мақсаттан ауысқандығын айтты.
Миссия Барио Адентро
Миссиясы – Венесуэладағы кедей және шеттетілген қауымдарға мемлекеттік қаржыландырылатын жан-жақты денсаулық сақтау, тіс емдеу және спорттық жаттығулар көрсету болды. Баррио Адентрода мыңдаған екі қабатты медициналық клиникалар – консультациялар немесе дәрігерлердің кабинеттері салынып, олар сертификатталған медициналық мамандармен қамтамасыз етілді. Баррио Адентро – барлық венесуэлалық азаматтарға сапалы және туғаннан бастап өмір бойына дейінгі медициналық көмекке қолжетімділікті қамтамасыз етуді мақсат тұтқан, іс жүзіндегі жалпыға ортақ денсаулық сақтау жүйесін құруға жасалған әрекет. 2006 жылғы мәлімет бойынша, штат құрамында 31 439 маман, техникалық персонал және денсаулық сақтау техникасы қызмет етті, олардың ішінде 15 356-сы кубалық дәрігерлер, ал 1 234-і венесуэлалық дәрігерлер болды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Латын Америкалық бөлімі және ЮНИСЕФ бұл бағдарламаны жоғары бағалады. Миссияның оң нәтижелері болғанымен, кейбір қиындықтар да туындады. 2007 жылдың шілдесінде Венесуэланың Медициналық федерациясының төрағасы Дуглас Леон Натера Баррио Адентро модульдерінің 70%-ға дейін тасталып кеткен немесе аяқталмаған күйде қалғанын хабарлады. 2014 жылы Каракастағы тұрғындар Венесуэла үкіметінен көп қаржы бөлінгеніне қарамастан, көрсетілетін қызметтерге наразылық білдірді.
Миссиялық мекен
"Миссия Хабитат" ұйымының мақсаты – кедейлер үшін мыңдаған жаңа тұрғын үйлер салу. Бағдарлама сонымен қатар, білім беруден денсаулық сақтауға дейінгі әлеуметтік қызметтердің толық спектрін қолжетімді ететін, қолайлы және біріктірілген тұрғын үй аймақтарын дамытуға ұмтылады, бұл оның көрінісін Жаңа қала құрылысы (New Urbanism) тұжырымдамасына жақындастырады. Венесуэланың "Эль Универсал" газеті хабарлағандай, Чавес үкіметінің басты кемшіліктерінің бірі – тұрғын үй салу жоспарларын орындамауы. Чавес 2006 жылы 150 мың үй салуға уәде берген, бірақ жылдың бірінші жартысында бұл мақсаттың 24 пайызы ғана, яғни 35 мың үй салынды.
Меркал миссиясы
Миссияға "Азық-түлік нарықтары" мемлекеттік компаниясы қатысады (MERCAL), ол бүкіл ел бойынша дүкендер желісі арқылы субсидияланған азық-түлік пен қажетті тауарларды ұсынады. 2010 жылы Меркалдың "көшедегі шағын дүкендерден алып қоймаларға дейін" 16 600 сауда нүктесі бар екені хабарланды, сонымен қатар 6 000 халыққа тамақтандыру орталығы жұмыс істеді. Меркал 85 000 жұмыскерді жұмысқа алған. 2006 жылы шамамен 11,36 миллион венесуэлалық Меркалдың азық-түлік бағдарламаларынан тұрақты түрде пайдаланды. Венесуэланың барлық аймақтарында кемінде 14 208 Mission Mercal азық-түлік тарату орындары болды және күн сайын 4 543 тонна азық-түлік таратылды. Соңғы кезде, жеңілдікпен сатылатын өнімдерді алу үшін ұзақ кезекте тұруға мәжбүр болған клиенттер Меркал дүкендерінде өнім жетіспейтінін және дүкендердегі тауарлардың үнемі ауысып отыратынын айтады. Кейбір клиенттер өнімнің жетіспеуіне байланысты Меркал дүкендерінде нормативтік бөлу жүзеге асырылып жатыр деген шағымдар келтірді. Кейбір жағдайларда дүкендердегі тапшылықтан наразылықтар туды.
Робинсон миссиясы
Бағдарлама еріктілердің көмегімен 1999 жылы президент сайланғанға дейін сауатсыз болған 1,5 миллионнан астам венесуэлалық ересекке оқу, жазу және арифметиканы үйретуде. Бағдарлама әскери-азаматтық сипатта болып табылады және әскерилерді, басқа да жерлермен қатар, ең білімсіз, назардан тыс қалған және шеттетілген ересек азаматтарға жету үшін алыс және қауіпті жерлерге жібереді, оларға жүйелі оқу және сабақтар ұсынады. 2005 жылдың 28 қазанында Венесуэла өзін "сауатсыздықтан азат аумақ" деп жариялады, алғашқы бағалау бойынша сауаттылық деңгейі шамамен 99%-ға жеткені хабарланды, бірақ бұл көрсеткіш кейін 96%-ға түзетілді. IESA-ның Франсиско Родригес және Даниэль Ортеганың мәлімдемесінше, "венесуэлалық сауатсыздыққа статистикалық тұрғыдан анық әсер еткенін көрсететін аз ғана дәлел бар". Венесуэла үкіметі 1,5 миллион венесуэлалықты оқуға үйреткенін мәлімдеді, бірақ зерттеу көрсеткендей, "бастапқыда сауатсыз болғандардың саны 1,1 миллион ғана" және сауатсыздықтың 100 мыңнан аз азаюы егде жастағы адамдардың және қайтыс болғандардың санымен байланысты. Родригес Вайсброттың қарсы пікіріне жауап беріп, Вайсброттың жарамсыз, бұрмаланған деректер қолданғанын және Вайсброттың сауатсыздық туралы ұсынысы оның жеткізуге тырысқан ойдың керісін көрсететінін атап өтті.
Құлдырау
Уго Чавестің қайтысынан кейін оның орнын баскан Николас Мадуро Чавестің саясатының салдарымен күресті, Мадуроның қолдауы төмендеп, 2014 жылы Венесуэлада наразылықтар басталды. Чавес пен Мадуро әкімдіктері Венесуэланың қиындықтарын ел ісіне шетелдік араласудың нәтижесі деп жиі айыптады. 2016 жылға қарай Боливарлық Венесуэла гиперинфляциямен және жұмыс орындары мен табыстың күрт азаюымен (тұтынушы бағасы 800% өсті және экономика 2016 жылы 19% қысқарды), кең таралған ашаршылықпен («Венесуэланың өмір сүру деңгейі» (ENCOVI) сарптамасы бойынша халықтың шамамен 75% дұрыс тамақтанудың жетіспеуінен орташа есеппен кем дегенде 8,7 кг салмақ жоғалтқан), және өте жоғары қылмыстық көрсеткішпен (2015 жылы Венесуэлада 100 мың адамға 90 адам өлтірілді, АҚШ-та 100 мың адамға 5 адамнан асып түседі, Венесуэлалық зорлық-зомбылықты бақылау орталығының мәліметтері бойынша) күресіп жатты. Human Rights Watch ұйымының мәліметінше, үкімет сыншылардың аузын жабу үшін кең ауқымды тұтқындаулар мен басқа да репрессиялық шараларды жүзеге асырды. 2014 жылдан бері біз қауіпсіздік күштерінің наразылықтарға күш қолдануын, бейбіт демонстрацияларды ұрып-соғу мен тұтқындауын, тіпті жанындағы адамдарды ұстауын және қамауда азаптауларын құжаттап келеміз. Венесуэлалық қылмыстық форум, тұтқындарға заңдық көмек көрсететін үкіметтік емес ұйым, 90-нан астам адамды саяси тұтқын деп санайды. International Policy Digest басылымының пікірінше, «Боливар революциясы оның идеалдарына жету мүмкін болмағандықтан емес, оның басшылары олар айыптағандардай жемқор болғандықтан сәтсіздікке ұшырады», Боливар үкіметі экономикасы үшін мұнайға тәуелді болып, нәтижесінде «голландиялық аурудан» зардап шегуде. El Universal газеті Венесуэладағы мигранттық дағдарыстың себебін «экономиканың және әлеуметтік құрылымның нашарлауы, қылмыстың өрбуі, белгісіздік және жақын арада көшбасшылықтың өзгеруіне үмітсіздік» деп түсіндіреді. 1998 жылы, Чавес алғаш рет сайланған жылы, АҚШ-та тек 14 венесуэлалыққа баспана берілді. Бірақ 1999 жылдың қыркүйек айында, АҚШ Азаматтық және иммиграциялық қызметінің мәліметтері бойынша, 1086 венесуэлалыққа пана берілді. Есептеулер бойынша, 1998 жылдан 2013 жылға дейін Боливар революциясынан кейін 1,5 миллионнан астам венесуэлалық, яғни Венесуэланың жалпы халқының 4%-дан 6%-ға дейін елден кетіп қалды. Бұрынғы венесуэлалық азаматтардың көптегісі елден кету себептерін еркіндіктің жоқтығы, қауіпсіздіктің жоғары деңгейі және елде мүмкіндіктердің болмауы деп атады. Бұл Венесуэладағы адам капиталының қашуына әкелді. 2018 жылдың қарашасында БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары мен Халықаралық көші-қон ұйымы босқындар саны 3 миллионға жеткенін, олардың көп бөлігі Латын Америкасы және Кариб бассейні елдеріне кеткенін мәлімдеді.
Басқа елдерге әсері
Боливариандық Боливия мен Эквадорда саяси партиялардың дағдарысы басталды. 2017 жылғы зерттеуге сәйкес, Боливариандық Латын Америкасы мен Кариб бассейнінде "саяси партиялар мен демократиялық институттардың жұмыс істеп тұрған, солшыл күштер мен азаматтық қоғамның демократияны, көптік пен либералдық құқықтарды қатал авторитарлық тәжірибелерден кейін бағалаған елдерде" одан әрі таралуға қол жеткізе алмады. Зерттеу сондай-ақ "Боливариандыққа деген қорқыныш Гондураста президент Зелаяға қарсы төңкеріске алып келді" деген қорытынды жасады. Боливариандық идеялардың кейбір элементтерін испандық Podemos саяси партиясы қабылдады.