Кіріспе

Венесуэланың диктаторы 1952-1958 жылдар аралығында Маркос Эвангелиста Перес Хименес (25 сәуір 1914 жыл - 20 қыркүйек 2001 жыл) – Венесуэланың әскери және генерал-офицері, Венесуэла армиясының офицері және 1950-1958 жылдар аралығында Венесуэланың диктаторы болды. Ол 1950-1952 жылдар аралығында әскери хунтаның мүшесі ретінде, ал 1952-1958 жылдар аралығында президент ретінде билік жүргізді. 1948 жылғы Венесуэла төңкерісіне қатысып, билік құрған хунта құрамына кірді. 1952 жылғы сайлауға түсті. Бірақ хунта алғашқы нәтижелер оппозиция жетекшілік ететінін көрсеткен соң сайлауды тоқтатты және Хименесті уақытша президент деп жариялады. 1953 жылы президент болып сайланды және өзіне диктаторлық билік беретін конституцияны қабылдады. Перес билігінде мұнай бағасының өсуі көптеген қоғамдық жұмыстарға, оның ішінде жолдар, көпірлер, мемлекеттік ғимараттар мен тұрғын үйлер салуға, сондай-ақ гидроэлектр станциялары, кен өндіру және болат сияқты салалардың қарқынды дамуына мүмкіндік берді. Перес билікте болған кезде Венесуэла экономикасы жылдам дамыды. Екінші жағынан, Перес Венесуэладағы ең қатал үкіметтердің біріне басшылық етті. Оның үкіметінің саяси полициясы – Dirección de Seguridad Nacional (Ұлттық қауіпсіздік) сындыларды басып тастады және оның билігіне қарсы шыққандарды түрмеге қамады. Демократиялық реформаларды қолдаған үлкен халық наразылықтарынан кейін Перес 1958 жылдың 23 қаңтарында Венесуэла Қарулы Күштерінің наразы бөліктері жасаған төңкеріс салдарынан құлатылды. Содан кейін Перес Доминикан Республикасына, одан кейін Майамиге (АҚШ) жер аударылды, ал кейіннен Франко режимінің қорғауымен Испанияға қоныстанды.

Ерте өмір, білім және алғашқы мансап

Маркос Эвангелиста Перес Хименес Тачира штатының Мишелена қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Хуан Перес Бустаманте шаруа болса, анасы Адела Хименес Колумбияның Кукута қаласынан келген мектеп мұғалімі еді. Перес Хименес туған қаласында және Колумбияда оқыды, ал 1934 жылы Венесуэла әскери академиясын сыныбының үздігі болып бітірді. Содан кейін Перудегі Чоррильос әскери мектебінде білім алды. 1945 жылы Перес Хименес Демократиялық әрекеттің негізін қалаушы Ромуло Бетанкуртты Революциялық үкіметтік хунтаның президенті етіп тағайындауға көмектескен төңкеріске қатысты. Бұл үкімет кейіннен Эль Триенио Адеко деп аталды. 1947 жылы жалпыға бірдей сайлау құқығын қамтамасыз ететін конституциялық өзгерістерден кейін сайлаулар өтті, нәтижесінде партия мүшесі Ромуло Гальегос сайланды.

1948 жылғы төңкеріс

Әскерлердің жалақысын қысқарту қаупі мен заманауи армия жабдықтарының жетіспеушілігі Перес Хименес пен Карлос Дельгадо Чальбодты 1948 жылы тағы бір төңкеріс жасауға мәжбүр етті. Бетанкур мен Галлегос елден қуылды, саяси партиялар таратылды, ал Коммунистік партия Дельгадо Чальбо, Луис Фелипе Лловера Паэз және Перес Хименес басқаратын әскери хунта тарапынан қайтадан тыйым салынды. Дельгадо Чальбоның өлімімен аяқталған, нашар ұйымдастырылған ұрлаудан кейін Әскери хунта өзін Үкіметтік хунта деп атады және Перес Хименестің қуыршақ президент Герман Суарес Фламерихтің бағындыруымен қайта ұйымдастырылды.

Төрағалық

1952 жылы хунта президенттік лауазымға және жаңа конституцияны құратын Конституциялық жиналысты сайлау мақсатымен сайлау жариялады. Алғашқы нәтижелер оппозицияның жеңіске қадам басқанын көрсеткен кезде, хунта дауыс санауды тоқтатты. 1952 жылдың 2 желтоқсанында ол «қорытынды» нәтижелерді жариялады, онда хунтаның «Тәуелсіз сайлау фронты» (FEI) жиналыстың көп бөлігін жеңіп алғаны көрсетілді. Сол күні хунта өзін таратып, билікті әскерилерге тапсырды, олар Пьересті уақытша президент етіп тағайындады. Оппозиция бойкоттағаннан кейін, тек FEI делегаттарынан ғана құралған Конституциялық жиналыс 1953 жылдың 19 сәуірінде оны президенттік лауазымға ресми түрде сайлады. Ұлттық қауіпсіздікті, бейбітшілікті және тәртіпті қорғау үшін қажет деп саналған шараларды қабылдау үшін президентке дерлік шексіз билік берілді. Бұл Перес Хименестің президенттігін заңды диктатураға айналдырды. Перес Хименес (әдетте «П.Ж.» деп танылатын) 1864 жылдан бері «Венесуэла Біріккен Штаттары» болып келген елдің атын «Венесуэла Республикасы» деп өзгертті. Бұл атау 1999 жылға дейін сақталды, содан кейін конституциялық референдум арқылы Венесуэла Боливариан Республикасы болып өзгертілді.

Өзінің үкіметтігі кезінде Перес Хименес көптеген инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асырды, оның ішінде жолдар, көпірлер, мемлекеттік ғимараттар, ірі тұрғын үй кешендері және Каракасқа көрінетін Гумбольдт қонақ үйі мен трамвайы салынды. Оның кезінде Венесуэла экономикасы қарқынды дамыды. Алайда, бұл даму үшін жоғары баға төленді. Перес сынға төзімділік танытпады және оның үкіметі оппозицияны аяусыз қуғындап, басып тастады. Оның режиміне қарсы шыққандар коммунистер деп көрсетіліп, көбінесе қатыгездікпен және азаптаумен ұшырады. 1954 жылдың 12 қарашасында Переске АҚШ үкіметінен Ұлы Легион ордені табысталды. Оның президенттігі кезінде шетелдік капитал мен иммиграция, әсіресе испан, итальян және португалдық қауымдастықтардан келгендер ынталандырылды. Перес сонымен қатар темір бетон саясатына негізделген, ғимараттар салу, ірі және заманауи тас жолдар салу, штаттар арасындағы байланысты жаңарту және елді едәуір жаңғыртуға бағытталған кең және амбициялық инфрақұрылымдық бағдарламаларды іске қосты. 1957 жылы Перес Хименес қайта сайлануға түсті. Осы уақытқа қарай оппозиция соншалықты әлсірегендіктен, Перес Хименесті жеңу мүмкін емес еді. Алайда ол тіпті осы формальды процедуралардан да бас тартты. Оның орнына ол сайлаушылардың президенттің тағы бір мерзімге сайлануына «иә» немесе «жоқ» деп дауыс беруге мүмкіндік беретін референдум өткізді. Күтілгендей, Перес Хименес үлкен үлесте жеңіске жетті, бірақ барлық есептер бойынша дауыс санау айқын түрде бұрмаланған.

Министрлер кабинеті (19521958)

МинистрліктерОфисАтыТерминПрезидентМаркос Перес Хименес1952–1958Ішкі істерЛауреано Вальенилья Планчарт1952–1958 Луис Фелипе Лловера Паэс1958 Антонио Перес Вивас1958Сыртқы істерАурелиано Отанес1952–1956 Хосе Лорето Арисменди1956–1958 Карлос Фелисе Кардот1958ҚаржыАурелио Арреза Арреза1952–1953 Педро Гусман Ривера1953–1958 Хосе Джакопини Заррага1958ҚорғанысМаркос Перес Хименес1952–1953 Оскар Маззей Карта1953–1958 Ромуло Фернандес1958 Маркос Перес Хименес1958ДамуСилвио Гутьеррес1952–1958 Карлос Ларрасабаль Угуэто1958ҚұрылысЛуис Эдуардо Чатаинг1952–1953 Хулио Бакалао Лара1953–1956 Оскар Родригес Грагирена1956–1958 Оскар Маззей1958БілімСимон Бекерра1952–1953 Хосе Лорето Арисменди1953–1956 Дарио Парра1956–1958 Нестор Прато Чакон1958 Умберто Фернандес Моран1958ЕңбекКарлос Тиноко Родиль1952–1958БайланысОскар Маззей Карта1952–1953 Феликс Роман Морено1953–1956 Луис Фелипе Лловера Паэс1956–1958 Хосе Сауль Герреро Росалес1958 Луис Фелипе Лловера Паэс1958Ауыл шаруашылығыАльберто Арвело Торреальба1952–1953 Армандо Тамайо Суарес1953–1958 Луис Санчес Могольон1958Денсаулық сақтау және әлеуметтік көмекПедро А. Гутьеррес Альфаро1952–1958ӘділетЛуис Фелипе Урбанеха1952–1958 Эктор Парра Маркес1958Кендер және КөмірсутектерЭдундо Луонго Кабелло1952–1958Президенттік хатшыРауль Соулес Бальдо1952–1958

Қуаттан шығару

Перес Хименес режиміне қарсы алғашқы қоғамдық демонстрациялардың бірі 1952 жылы оппозиция басшысы Леонардо Руис Пинеданың қазасынан кейін болды. Каракастағы Нуэво-Сиркода өткен естелік шарасында жүздеген адам оның құрметіне жарияланған бір минуттық үнсіздік кезінде қолшашуларын желбіретті. 1957 жылдың 27 наурызында Аарон Копланд өзінің «Линкольн портреті» туындысының Венесуэладағы тұңғыш қойылымын өткізу үшін Каракасқа келді. «New York Times» газетінің бір рецензенты бұл орындаудың көрермендерге «ұлы күшпен әсер еткенін» айтты. Копланд еске алғандай, «барлығының таңғалуына орай, көпшілік алдында сирек көрінетін биліктегі диктатор соңғы сәтте келді». Сол кеште актриса Хуана Суджо туындының сөздік бөлімдерін орындады. Ол соңғы сөздерін айтқанда, «халықтың, халық үшін, халықпен жасалған үкімет (del pueblo, por el pueblo y para el pueblo) жер бетінен жойылмайды», зал тұрып, қатты шулап, қол соғып құттықтады, тіпті Копланд музыканың қалған бөлігін естімеді. 1958 жылдың қаңтарында жалпы көтеріліс болды, ол 1958 жылғы Венесуэла мемлекеттік төңкерісіне әкелді, нәтижесінде Перес биліктен құлатылды; көшедегі тәртіпсіздіктердің нәтижесінде ол елден кетіп, Венесуэлада демократия орнатуға жағдай жасады.

Төрайымнан кейінгі кезең

Перес АҚШ-қа қашып, 1963 жылға дейін онда тұрды, содан кейін президенттік қызметін атқару кезінде 200 миллион доллар ұрлаған деген айыппен Венесуэлаға экстрадицияланды. Оңтүстік Америкадағы ең ірі құрылыс компанияларының бірі – Financiadora Administradora Inmobiliaria, S. A. және басқа да бизнес байланыстарымен байланысты Перестің 1959-1963 жылдардағы экстрадициясын ғалымдар Латын Америкасы елдерінде әкімшілік адалдықты сақтау қағидаларын енгізудегі классикалық мысал деп санайды. Венесуэлаға келгеннен кейін ол сотқа дейін түрмеде отырды, бірақ сот тағы бес жылдан кейін өтті. Сыбайлас жемқорлық жасады деп танылып, төрт жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ сотқа дейін түрмеде өткізген уақыты одан көп болғандықтан босатылды. Одан кейін Испанияға жер аударылды. 1968 жылы ол Ұлттық Азаматтық Крестовый поход атынан Венесуэла Сенатына сайланды, бірақ оның сайлау нәтижесіне күмәндік туды және ол қызметке кіре алмады. Бұрынғы сотталғандарды үкіметтік процеске қатысудан шеттету туралы заң тез қабылданды. Ол 2001 жылдың 20 қыркүйегінде Мадридтегі Алкобендас қаласында 87 жасында қайтыс болды.

Мұра

Перес Хименес билік құрған кезең тарихи тұрғыдан ұлттық тамырларға негізделген үкімет ретінде есте сақталады. Оның үкіметі ұлттық әл-ауқат ілімімен сипатталатын идеологиялық прагматизмға негізделген, бұл жаңа ұлттық идеалда жарияланған режим үкіметтің әрекеттерін басшылыққа алатын философиялық нұсқаушы болар еді. Оның "пересхименизм" деп аталатын саяси мұрасын 1968 жылдан 1978 жылға дейін Конгресте өкілдік еткен Ұлттық азаматтық крест жолы (CCN) партиясы қолдады. Соңғы жылдары "пересхименизм" мен Жаңа ұлттық идеал қайта жанданып, көптеген топтар Маркос Перес Хименестің мұрасын қайта қарастырып, қолдауда. Венесуэла саясатында ол Хуан Висенте Гомеспен бірге оңшыл каудильолық сананы бейнелейді.

Танымал мәдениетте

"Tiempos de dictadura" атты деректі фильмі, режиссер естің туындысы, оның 1948 жылғы президент Ромуло Гальегосқа қарсы жасалған төңкерістен бастап, "Ұлттық қауіпсіздік" қызметінің (цензура, тұтқындау, азаптау және соттан тыс кісі өлтірулерді қоса) адам құқықтарын бұзуына, сондай-ақ мұнай өнімінің өркендеуінен туындаған қоғамдық жұмыстар мен әсем карнавалдарға дейінгі диктатуралық билігін көрсетеді.

Жеке өмір

1945 жылдың 4 ақпанында Перес Флора Мария Чальбоға үйленді, ол Антонио Чальбо Кардона мен Анжелина Кастро Техераның қызы болған. Олардың төрт қызы дүниеге келді.