Кіріспе

Қазақстандағы көл – Қазақстандағы Алакөл көлі (, , түркі тілінен "ала көл" деп аударылады) – Балқаш-Алакөл алабында орналасқан, Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының шығыс-орталық бөлігінде жатқан көл. Оның биіктігі теңіз деңгейінен жоғары. Көл – Жұңғар қақпасы (Алатау өтегі) деп аталатын аймақтың солтүстік-батыс жағындағы кеңістік, тар аңғар арқылы Қазақстанның оңтүстік биік тауларымен құрғақ Солтүстік-Батыс Қытай байланысады. Жұңғар қақпасы – жарықтармен шектелген аңғар (көлдің оңтүстік-батыс жағындағы суретте тік сызықпен көрсетілген), мұнда аңғар төмендігінің биіктігі теңіз деңгейінен 350-450 метр аралығында, ал Жұңғар Алатауының шыңдары (сол төменгі жағында) теңіз деңгейінен жоғары көтеріледі. Көлдің оңтүстік-батысындағы тау өзендері жарықтар арқылы өтетін жерде екі анық аллювиалды жайылма көрінеді. Оның суының емдік қасиеттері Жібек жолы дәуірінен бері белгілі. 2021 жылы Алакөл көлі Қазақстандағы үздік 10 туристік орынның бірі деп таңдалды.

География

Көлдің бетінің ауданы – , ең терең жерінде терең. Көлемі 58,6 км³ құрайды. Алакөл көлінің солтүстік-батыс жағын Кошаркол және Сасыккол (суреттегі екі ашық түсті көл) аралап, ортасынан жоғары орналасқан батпақты жазық жер жатыр. Алакөл көлінің оңтүстік шетінен тар, сазды аңғар оны тұщы сулы Жаланашкол көліне (суреттің төменгі шетінде) жалғастырады. Алакөл – тұзды көл, су жиналатын алабы және Тарбағатай тауларынан ағып келетін бірнеше арналардан су алады. Олардың ішінде көлдің солтүстік жағындағы оңтүстікке қарай ағып жатқан Уржар өзені және көлдің солтүстік-шығыс жағалауындағы Еміл өзені бар. Маусымдық су тасқыны кезінде, Жаланашколь көлінен артық су 10 шақырымдық Жаман Откель (Жаман Откель) арнасы арқылы Алакөл көліне ағып кетеді. Алакөл мемлекеттік қорығы көлді қорғау мақсатында құрылған, себебі көл түрлі ылғалды құстардың, әсіресе өте сирек кездесетін реликт шағаланың көбею және ұялау ортасы болып табылады. Писки аралында фламинголар мен басқа 40 түрлі құстар мекендейді. ЮНЕСКО 2013 жылы Алакөл биосфералық қорығын «Адам және биосфера» бағдарламасының бір бөлігі ретінде тағайындады. Алакөл көліндегі ең ірі арал – Үлкен Арал түбі. Ол көлдің орталық бөлігінде орналасқан. Бұл шөл даладағы ауыл шаруашылығы көбінесе ылғал жеткілікті жерлермен, әсіресе уақытша арналар бойында, дельталарда және аллювиал жайылмаларда шектеледі. Б.з.д. 1-ғасырдың ортасында Алакөл көлі Канджу мемлекетінің шығыс шекарасын белгілеген, ол қытай карталарында Батыс аймақтарында көрсетілген.

Тарих

Тимурдың тұсында бұл көл "Ит Ішмес" деп аталған (мағынасы "ит ішпейді"), себебі бір литр суында 8 грамм тұз бар. Кимактар (IX-XI ғасырлар) бұл көлді Коктума ауылы орналасқан қаланың атымен Гаган деп атаған. Алакөл – Қазақстандағы табиғаттың құнды сыйы. Бұл көл туралы Уильям Рубруктың Қарақорумға сапары туралы хабарламасында айтылған болуы мүмкін, бірақ ол оны ішкі теңіз, Балқаш көлінің шығыс жағы деп ойлаған.

Медициналық қасиет

Қазіргі заманғы медициналық зерттеулер көл суының емдік қасиеттерін растайды. Алакөлдің теңіз серпіні, құрғақ, ыстық және даланың хош иісімен толы ауасы адам организміне пайдалы әсер етеді. Ғарышкерлер орбитадан оралғаннан кейін Алакөлдің курорт аймақтарында қалпына келтірілді.