Искар өзені: Болгариядағы ең ұзын өзен, Дунайдың саласы. Рила тауынан басталып, София қаласынан өтеді, таңғажайып Искар шатқалын құрайды. Су қоймасы да бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Искар (,; Oescus) – Дунайдың оң жақ саласы. Ұзындығы 368 км, ол Болгарияның ішінде толығымен ағатын ең ұзын өзен. Балқанның ең биік тау жотасы – Риладан үш сала болып бастау алып, Искар Дунайға құятын жерге дейін солтүстікке қарай ағады. Солтүстікке қарай ағып бара жатқанда, ол елдегі ең ірі жасанды көл – Искар суқоймасын құрайды, София астанасы орналасқан аңғарға кірмес бұрын батыстағы Витоша және Плана таулары мен шығыстағы Средна Гора тау тізбегі арасындағы шекараны қалыптастырады. Одан Искар Балқан таулары арқылы өтіп, 84 км ұзындықтағы әсем Искар шатқалын жасайды. Тауларды кесіп өтетін жерде, оның су арнасы Лакатникте солтүстік-шығысқа бұрылады. Балқан тауларының солтүстігінде өзен Дунай жазығынан өтіп, ақырында Байкал және Гиген ауылдары арасында Дунайға құяды. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Искар Балқан түбегіндегі ең көне өзен. Оның су жиналатын алабы 8 617 км² жерді қамтиды. Дунай және Марица өзендері ұзындығы жағынан одан ұзын, бірақ олар басқа елдерден де өтеді. Искар – Дунайдың саласы және Қара теңіз алабының бір бөлігін құрайды. Бұл өзеннің бастауы Болгарияның оңтүстігінде орналасқан және Балқан таулары арқылы солтүстікке қарай ағып, Қара теңіздің солтүстігіндегі және Эгей теңізінің оңтүстігіндегі алаптарды бөліп тұрады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Искар Балқандағы ең көне өзен және кейінгі кезеңдердегі маңызды геологиялық өзгерістерге қарамастан, бастапқы бағытын сақтап қалған жалғыз өзен. Искар алабы Болгарияның алты облысында – София, София қаласы, Враца, Ловеч және Плевенде 8 646 км² аумақты алып жатыр, онда шамамен 1 600 000 адам тұрады. Ірі салалары – Малки Искар (85 км) және Златна Панега (50 км); ең үлкен сол жақ салалары – Палакария (39 км), Витошка Бистрица (12 км) және Перловска (31 км). Оның сағасындағы орташа су шығыны .
The Iskar (, ; Oescus) is a right tributary of the Danube. With a length of 368 km, it is the longest river that runs entirely within Bulgaria. Originating as three forks in Balkan's highest mountain range Rila, the Iskar flows in a northern direction until its confluence with the Danube. As it flows northwards it fuels the largest artificial lake in the country, the Iskar Reservoir, forms the divide between the Vitosha and Plana Mountains in the west and the Sredna Gora mountain range in the east before entering the Sofia Valley, which contains the nation's capital Sofia. From there the Iskar runs through the Balkan Mountains, forming the spectacular 84 km long Iskar Gorge. As it crosses the mountains, its water course turns in a north eastern direction at Lakatnik. North of the Balkan Mountains, the river crosses the Danubian Plain and finally flows into the Danube between the villages of Baykal and Gigen. Geologically, Iskar is the oldest river in the Balkan Peninsula. Its watershed drains 8,617 km2 The Danube and the Maritsa rivers are both longer but they also flow through other countries. The Iskar is a tributary to the Danube and forms part of the Black Sea river basin. It is the only river that takes its source in southern Bulgaria and flows north through the Balkan Mountains that form the water divide between the basins of the Black Sea to the north and the Aegean Sea to the south. In terms of geology, the Iskar is the oldest river in the Balkans and also the only one to have preserved its original direction despite the significant geological changes in later stages. The Iskar basin spans a territory of 8,646 km2 in six Bulgarian provinces, Sofia, Sofia City, Vratsa, Lovech and Pleven, with a total population of about 1,600,000 people. Malki Iskar (85 km) and Zlatna Panega (50 km); the largest left tributaries are the Palakaria (39 km), Vitoshka Bistritsa (12 km) and Perlovska (31 km). Its average discharge at the mouth is .
Жоғарғы дәліз
Искардың бастауы Рила тауының солтүстік беткейіндегі үш саладан тұрады. 23 шақырымдық Черный (қара) Искар өзені өзеннің негізгі арнасы саналады. Оның бастауы Дамга шыңының солтүстік-шығысында (2500 м) орналасқан Шамовское көлінен басталады. Одан өзен солтүстік-шығыс бағытта Говедарцы аңғары арқылы ағып, Чанакгьолски, Мальовишки және Урдини көлдерінің суларымен толысады. Черни-Искардың Говердарцыдағы су шығыны 1,60 м³/с; оның бассейні 237 км² аумақты құрайды. Ол терең және тік аңғарды қалыптастырады және 91 км² алабына ие. Оның салаларының бірі – Бистрица өзенінің бастауы Балқан түбегіндегі ең биік тау – Мусала тауының (2925 м) етегіндегі Мусала көлдерінен басталады. Оның жоғарғы ағысында, 1900 м биіктікте 1939 және 1945 жылдар аралығында салынған Бели Искар су қоймасы орналасқан, ол 16 МВт қуатты шағын гидроэлектр стансасын қамтамасыз етеді. Өзен терең аңғар арқылы 18 шақырымға дейін ағып, Мала Царква ауылынан төменде Черни Искармен қосылады және 56 км² суайдырына ие. Бүркеннен төмен қарай Искар солтүстік-батыс бағытта ағып, батыста Витоша және Плана тауларын, ал шығыста Шредна-Гора тау жотасын бөліп тұратын 22 шақырымдық Панчарево шатқалын құрайды. Онда Пасарель су қоймасы мен Панчарево көлі толады.
The Iskar headwaters consist of three forks in the northern slopes of Rila, Bulgaria's highest mountain range. The 23 km long Cherni (black) Iskar is considered the main stem of the river. It takes its source from the Chamovsko Lake (2,500 m) to the north east of the Damga Peak (2,669 m) and from there the river flows in north eastern direction through the Govedartsi Valley, fuelled by the waters of the Chanakgyolski, Malyovishki and Urdini Lakes. Cherni Iskar's discharge at Goverdartsi is 1.60 m3/s; its basin covers 237 km2. It forms a deep and steep valley and has a basin of 91 km2. One of its tributaries, the Bistritsa, takes its beginning from the Musala Lakes under the slopes of Musala (2,925 m), the highest summit of the Balkan Peninsula. In its upper course at an altitude of 1,900 m is located the Beli Iskar Reservoir, constructed between 1939 and 1945, that powers a small 16 MW hydro power station. It flows through a deep valley for 18 km until its confluence with Cherni Iskar downstream of the village Mala Tsarkva and has a watershed of 56 km2. Downstream of the dam the Iskar flows in north western direction and forms the 22 km long Pancharevo Gorge that divides the Vitosha and Plana Mountains in the west and the Sredna Gora mountain range in the east. There it fills the Pasarel Reservoir and Lake Pancharevo.
Ортаңғы тағам
Искар өзенінің орта ағысы Герман ауылынан басталады. Аңғардың оңтүстік бөлігінде Искардың еңісі 6,7‰ болса, солтүстікке қарай Нови-Искар қаласының жанында 0,06‰-ға дейін төмендейді. Искар шатқалы Курило аумағынан (Нови-Искар қаласының маңында) басталып, Лютиброд ауылында аяқталады, оның ұзындығы 70 км-ге жетеді. Ал Искар өзенінің төменгі ағысы Долни-Дабник қаласының жанында BG0000613 кодымен белгіленген.
The middle course of the Iskar takes its beginning at the village of German. In the southern parts of the valley the Iskar has an inclination of 6.7‰ that decreases to 0.06‰ in the northern reaches of the valley near the town of Novi Iskar. The Iskar Gorge reaches a length of 70 km between its beginning at Kurilo, a neighbourhood of Novi Iskar, and the village of Lyutibrod which marks its end. and the lower course of the Iskar in the vicinity of the town of Dolni Dabnik under the code Iskar River BG0000613.
Экология
Автохтондық ихтиофауна екі кластың кем дегенде 50 түрінен тұрады: Cephalaspidomorphi (жақсыз балықтар) және Actinopterygii (қанатты балықтар), сондай-ақ бес отряд: Petromyzontiformes (шамырауыштар), Siluriformes (қазылқандар), Gadiformes, Esociformes (суыржан және туысқандары) және Perciformes. Олардың көпшілігі Дунайға құятын жерге жақын төменгі ағыста ғана кездеседі. Petromyzontiformes отрядының жақсыз балықтары Petromyzontidae бір ғана отбасымен ұсырылған, оған екі түр кіреді: бұлақ шамырауы және Карпат бұлақ шамырауы. Gadiformes отрядының тұщы судың жалғыз балығы – буроп, Дунайға жақын төменгі ағыста мекендейді, бұл оның ареалының оңтүстік шегінің бірі. Esociformes отряды да бір түрмен ғана ұсырылған – солтүстік суыржан. Perciformes – Искардағы балықтардың ең алуан түрлі отряды, бірнеше отбасымен ұсырылған. Percidae отбасының автохтондық түрлеріне пикеперш, Волга пикеперші, қарапайым зингель, Балонның руффи, тенч, рифтік миноу, ақкөзді брем, сабля балығы, еуропалық чоп, еуропалық ащы балық, қарапайым миноу, қарапайым руд, Кесслердің гуджон, румындық барбел кіреді. Nemacheilidae отбасы тас лоахпен, ал Cobitidae отбасының түрлеріне еуропалық желді лоах, Балқан лоах, алтын тікенекті лоах кіреді. Қоңыр форель – Salmonidae отбасының жалғыз өкілі. Көбінесе теңіздік Clupeidae отбасы Понт шабағымен ұсырылған. Gobiidae отбасына Кесслер гобиі және маймыл гобиі кіреді.
The autochthonous ichthyofauna consists of at least 50 species of two classes, Cephalaspidomorphi (jawless fishes) and Actinopterygii (ray finned fishes), and five orders, Petromyzontiformes (lampreys), Siluriformes (catfish), Gadiformes, Esociformes (pikes and allies) and Perciformes. Many of them are restricted to the lower course near the confluence with the Danube. The jawless fishes of the order Petromyzontiformes are represented by a single family Petromyzontidae with two species, brook lamprey, Carpathian brook lamprey. The only freshwater fish of the order Gadiformes, the burbot, inhabits the lower course near the Danube, which is among the southernmost points of its range. The Esociformes are also represented by a single species, the northern pike. The Perciformes are the most diverse order of fishes in the Iskar, represented by several families. The autochthonous species of the family Percidae include pikeperch, Volga pikeperch, common zingel, Balon's ruffe, tench, riffle minnow, white eye bream, sabrefish, European chub, European bitterling, common minnow, common rudd, Kessler's gudgeon, Romanian barbel, The Nemacheilidae are represented by the stone loach, while the species of the family Cobitidae include European weather loach, Balkan loach, golden spined loach, The brown trout is the only representative of the Salmonidae. The predominantly marine family Clupeidae is represented by the Pontic shad. The Gobiidae include Kessler's goby, monkey goby
Бұрын Искарда Болгарияға тән алты түрдің бірі – стерлет мекендеген. Оны өзеннің жоғары ағысында, Луковит қаласына дейін кездестіруге болар еді, бірақ қазір ол өзеннен жойылып, тек Дунайда ғана табылмайды. Амфибиялар бақалармен ұсырылған, мысалы, еуропалық оттықұрсақты бақа, сарықұрсақты бақа, еуропалық жасыл бақа, епті бақа, еуропалық ағаш бақасы, қарапайым шпательаяқ, сондай-ақ екі тритон түрі – Дунайдың гребенетілген тритоны және Балқанның гребенетілген тритоны. Искар сулары еуропалық көлдік тасбақаның, шақырған жыланның және шөп жыланың мекені, сонымен қатар өзен жағалауларында және айналасындағы аумақтарда көптеген басқа да бауырымен жорғалаушылар мекендейді, мысалы, шұңқырлы тасбақа, Герман тасбақасы, мүйізді жылан, дақты жылан, Каспий биік жыланы, Асклепий жыланы, еуропалық жасыл кесіртке, жалпы қабырға кесірткесі, Балқан қабырға кесірткесі және т.б.
The Iskar used to be inhabited by one of the six species of sturgeons native to Bulgaria, the sterlet. It could be found upstream as far south as the town of Lukovit but has been extinct from the river and inhabits only the Danube. The amphibians are represented by frogs, such as the European fire bellied toad, yellow bellied toad, European green toad, agile frog, European tree frog, common spadefoot, as wells as by two newt species—Danube crested newt and Balkan crested newt. The waters of the Iskar are habitat of the European pond turtle, dice snake and grass snake with a number of other reptiles inhabiting the river banks and surrounding areas, such as spur thighed tortoise, Herman's tortoise, horned viper, Blotched snake, Caspian whipsnake, Aesculapian snake, European green lizard, common wall lizard, Balkan wall lizard, etc.
Құрмет
Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Искар мұздығы Искар өзенінің құрметіне аталған.
Iskar Glacier on Livingston Island in the South Shetland Islands, Antarctica is named after Iskar River.