Кіріспе

Топчидер () – Сербияның астанасы Белградтағы орман саябағы және қалалық аудан. Ол Чукарица, Раковица және Савски Венац муниципалитеттерінің арасында бөлінген. Қала орталығына жақын болғандықтан, Белград тұрғындары үшін демалуға, пикниктерге және таза ауа алуға арналған маңызды орындардың бірі болып табылады. 1923 жылғы Белградтың бас жоспары бойынша, жасыл аймақтарға қатысты басты жобалардың бірі Топчидер мен қала арасындағы аумақты орманмен жабу болды, нәтижесінде 1930 жылдарға қарай Сеняк, Топчидерско Брдо, Хайд Парк, Топчидер және Кошутняк арасындағы үздіксіз жасыл аймақ құрылды. Бұл үзіліссіз орманды аймақ Белградтың қалалық құрылысына ең жақын орналасқан ең ірі "жасыл массивті" құрайды.

Орналасқан жері

Географиялық тұрғыдан алғанда, Топчидер қазіргі Топчидер деп аталатын жерден әлдеқайда кең аумақты қамтиды. Топчидерское Брдоның ("Топчидер тауының") шығыс беткейлері Мостарска Петлядан және тас жолдан басталады. Сенжак ауданы батысында, ал Деджинье оң жақта орналасқан. Осы жерде Топчидерский Венац көшесі және Топчидерская звезда ("Топчидер жұлдызы") айналымы орналасқан. Таудың оңтүстік беткейлері Топчидерская реканың аңғарына дейін созылады, бұл өзен Сава өзеніне құятын саласы болып табылады және осы бөлігінде арнаға алынған. Осы аймақ Топчидер аталымымен байланысты. Топчидер саябағы Белград орталығынан оңтүстікке қарай бес шақырым жерде басталып, батысқа, шығысқа және оңтүстікке қарай ескі Топчидер орманына дейін созылады, ал ол өз кезегінде батысқа қарай Кошутняк саябағының орманымен жалғасады. Жоғарғы бөліктерінде Кошутняк пен Топчидер ормандары бірігіп өседі, ал төменгі бөліктерінде оларды Топчидерская река және өзен аңғары арқылы өтетін темір жол бөліп тұрады (Кошутняк пен Топчидердің әрқайсысының жеке темір жол станциялары бар). Солтүстік-батыс жағынан Топчидер Карева Ćuprija ауданына, ал оңтүстік-шығысында Лисичжи Потокқа дейін созылады. Бұл бөлігінде Канарево Брдо ауданымен де шектеседі.

19 ғасырдан бұрын

Топчидер алғаш рет Осман империясының зерттеушісі және саяхатшысы Евлия Челебидің 17 ғасырдағы саяхатнамасында еске алынған. Осман жазбаларында Топчидер аңғарында Муминовац ауылы да тіркелген. 1717-1739 жылдары Солтүстік Сербияны австриялықтар басып алған кезде Топчичино Село (зеңбілшілер ауылы) деген атау да кездеседі. Осман дәуірінде Топчидерска рекасының аңғары мен Топчидер орманы түрік артиллериясының орналасқан жерлері болды, олар Белградты қорғау үшін тағайындалған, сол кезде қаладан қашықта болған (кейінгі кезеңдерде қаланы қорғауға арналған көптеген әскери казармалар болды, бірақ қала кейіннен ондаған шақырымға дейін кеңейді). Аймақ осылайша аталды, себебі түрік тілінде "артиллерияшылардың аңғары" (top – зеңбіл, пушка; topçu – артиллерияшы; dere – аңғар) деген мағынаны білдіреді, бірақ оны көбінесе қарапайым "зеңбіл аңғары" деп қате түсінеді.

19 ғасыр

Сербия князі Милош Обренович осы орналасқан жерін арнайы таңдады. Сербия автономия алғаннан кейін Османдықтар қабырғалы қалаларға шегінді. Белград бекінісіндегі зеңбіректердің қашықтығы Топчидерская өзеніне жетпегендіктен, князь өзінің болашақ сарай кешені үшін осы аймақты таңдады. Парктің тарихы 1830 жылы князь Милош Топчидердің батпақты жерінде жеке резиденциясын салуға кіріскен кезде басталды. 1832–1834 жылдары апостолдар Петр мен Павелге арналған тас Топчидер шіркеуі, шіркеу үйі және әскери кешен, сондай-ақ Топчидер Брдо үстіндегі түрлі казармалар, қоймалар, мұз бөлмелері, мейхана және күзет мұнарасы салынды. 1876 жылғы серб-осман соғысы кезінде орыс әскери госпиталінің бөлігі ретінде пайдаланылған ағаш павильон да болды. Жүздеген жұмысшылар жұмысқа алынды. Бір кезде 144 тайфа, яғни құрылысшылар бригадасы жұмыс істеді. Князь Милош оларға жомарт жалақы төлеп, белгілі бір жеңілдіктер берді, бірақ олардың жұмыс уақыты белгіленбеген, жұмыс біткенше жұмыс істеуге міндетті болды. Айналасындағы парктің отырғызылуы сол кезде басталды және Белградтағы жоспарланған жасыл аймақтардың басталуын білдірді, себебі бұл парк қаладағы алғашқы парктік аймақ болды. Парк ағылшын парктерінің үлгісімен жасалған. 1839 жылы белград саудагері Йоца Д. Йованович қаладағы алғашқы сыра зауытын салуға рұқсат сұрады. Ол оны Топчидерде салуды жоспарлаған, бірақ рұқсат берілмеді. 1860 жылдың 24 мамырында Белградтағы қоғамдық көліктің жеке меншік алғашқы нысаны құрылды. Автобус желісі дилижанстармен жүргізілді. Оның бастапқы нүктесі Теразиедегі "Код Златного Венца" кафанасы болды, ал желі Топчидерде аяқталды. Бұл тиімді бизнес емес екені анық болды, сондықтан иесі Лука Яковлевич оны 1861 жылы Милан Тешичке сатты, ол желіні Теразиеден Варош Капияға дейін кеңейтіп, бағасын 3 грошқа көтерді. Топчидердің қала халқы үшін маңыздылығы 1884 жылы оның өзінің теміржол стансасын алғанынан көрінеді, тіпті ол кезде ол кішкентай елді мекен болса да, сонымен қатар Белградтағы алғашқы трамвай желілерінің бірі Кнеза Милоша көшесі арқылы Теразие мен Топчидерді байланыстырды. Қала орталығында, Михаил князь ескерткішінен бастап, трамвайға 3 нөмірі берілді, ол бүгінге дейін сақталған, бірақ қазіргі уақытта оның маршруты Кнежевац ауданына дейін ұзартылды. Жоспарда Топчидерское Брдо мен Сенжакты орманды айналдыру, жаңа паркті құру және Топчидермен бірге үздіксіз жасыл аймақты құру көзделген. Жоба 1926 жылы басталды, ал Хайд-парк 1930 жылдары аяқталды.

21 ғасыр

2016 жылдың басында Белградтың басты теміржол вокзалынан жаңа Белград орталығы теміржол вокзалына, көбінесе Прокоп вокзалы деп аталатын жерге, пойздарды біртіндеп көшіру басталды. 2017 жылдың желтоқсанында екі ұлттық поездден басқа барлық поезддер "Белград орталығына" ауыстырылды. Бірақ бірден мәселелер туындады. Прокоп әлі де аяқталмаған, станция ғимараты да, қаланың қалған бөліктерімен дұрыс кіру жолдары мен қоғамдық көлік байланысы да жоқ. Сонымен қатар, автопойыздардан вагондарды тиеу-түсіруге арналған жабдықтар да жоқ, оларды орнату да жоспарланбаған. Дегенмен, 2018 жылдың қаңтарында теміржол қозғалысын толықтай тоқтатуға қажетті жобалардың ешқайсысы аяқталмағанмен, станция 2018 жылдың 1 шілдесінен бастап қозғалыс үшін толығымен жабылатыны жарияланды. Прокоп аяқталмаған, Земундағы жоспарланған басты жүк станциясы жаңартылмауда, ал Белградты айналатын теміржол жобасы да жоқ, сондықтан бірқатар уақытша шешімдер қабылдануға тиіс. Олардың бірі – тоқтап тұрған және тозығы жеткен Топчидер станциясы, ол қайта жандандырылып, Земун жүк станциясы біткенге дейін автопойыздарға бейімделеді. Топчидер станциясының бір үлкен кемшілігі – қоғамдық көлікпен нашар байланысы (тек бір трамвай маршруты, №3), сондықтан мемлекеттік теміржол компаниясы бұл мәселені шешуді ресми түрде сұрады. Земун станциясын салуға белгіленген мерзім – 2 жыл, бірақ жұмыс 2018 жылдың соңына дейін басталмақ. 2019 жылдың шілдесіне дейін құрылыс жұмыстары басталған жоқ.

Әкімшілік

1883 жылы Топчидерде 767 адам тұрды, және ол Белградтың бір бөлігі болғанымен, орталық қалалық аймақ сияқты қаланың бір бөлігі ретінде ұйымдастырылмаған. Халық санағы бойынша 1890 жылы 1675 адам, 1895 жылы 2815 адам, 1900 жылы 2818 адам, 1905 жылы 3534 адам, 1910 жылы 3510 адамды құрады. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан азат болғаннан кейін Топчидер Белград әкімшілігіне бағынды. 1921 жылы ол 8476 тұрғыны бар Белградтың Топчидер-Сенжак бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 20 ғасырдың екінші жартысында Савский Венац муниципалитетіне қарасты бөлігі жергілікті қауымдастық (mesna zajednica) ретінде құрылды, ол муниципалитеттік әкімшілік бірлігі болып табылады. Ол 1981 жылы Топчидерско Брдо деп аталды және оның халқы 5333 адамды құрады. Кейіннен ол Сенжакпен біріктіріліп, 1991 жылы 7757 адам, 2002 жылы 7249 адам, 2011 жылы 6344 адам тұратын Топчидерско Брдо-Сенжак жергілікті қауымдастығы құрылды.

Қорғау

Топчидер 1987 жылы мәдени-тарихи кеңістік деп жарияланды және мемлекеттік қорғауға алынды. 2001 жылы конак алдындағы Ұлы Платан табиғи ескерткіш ретінде қорғауға алынды. 2015 жылдың 23 маусымында қала әкімдігі Топчидер саябағын табиғи ескерткіш деп жариялағаннан кейін, Платанға арналған ерекше қорғау тоқтатылды. Обреновичтер әулетінің тұрғын үй кешені аумағында мәдени ескерткіштер ретінде қорғалатын алты нысан бар: Принц Милош резиденциясы, Топчидер шіркеуі, шіркеу қонақ үйі, обелиск, Арчибальд Рейсс ескерткіші және «Жан-жанаршы» ескерткіші. Карьер 1920 жылдарға дейін жұмыс істеді, ал карьерден алынған тас Топчидер мен Дединьедегі виллаларды салуға, сондай-ақ жақын жердегі теміржол құрылысына және Белград көшелерін таспен төсеуге пайдаланылды. Топчидер қаласының қалалық құрылысынан бұрын карьер пайдаланылғандықтан, тас Принц Милош резиденциясын салу кезінде қолданылғаны белгілі. Бұрынғы карьер орнында 1947 жылы Топчидер жазғы сахнасы салынды. Онда 1800 орын бар, әктас жартастарға орналасқандықтан, акустикасы өте жақсы. Райко Татичтің жобасы, оны қалпына келтіруге бағытталған бірнеше әрекеттерге қарамастан (1999, 2009), 2010 жылдарға қарай нысан тасталып, тозуға ұшырады. Бұл қырат 1969 жылы «Маша карьерінің сенондық құмды жағасы» деп қорғауға алынды. Ол II санаттағы қорғауға жатады, ал 2014 жылы «Маша карьері» деп аталып, мәртебесі қайта қарастырылды. Бұл аймақ стратиграфия, палеонтология және петрологиялық себептермен ғылыми тұрғыдан маңызды. Ол қазіргі Сербия аумағын жапқан ежелгі Неотетис мұхитының тектоникалық плиталардың әсерінен осы бөлігінде жабылу кезінен бастау алады. Құмды жағаның геологиялық профилінің басым бөлігі Төменгі Бор дәуірінің әктастарынан (Ургония әктастары) тұрады, олар жазғы сахнаның кіреберісінен көрінеді және оның бойымен созылады, сондай-ақ Жоғарғы Бор дәуірінің әктастарынан немесе Сенониядан (кіреберісте). Ургония қабаттары 125 миллион жыл бұрын пайда болған және одан да ертерек. Олар марль, құмтас және сазтас линзаларын қамтиды және қазылған теңіз қабықтарына, теңіз шұбаршаларына және маржандарға бай. Бұл әктас коммерциялық мақсатта қолданылды. Сенония бөлігі 80 миллион жыл бұрын пайда болған және ол да қазылған жәндіктерге бай. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Маша карьері Белградтағы бес геологиялық табиғи ескерткіштің ішінде ресми тағайындалған басшысы жоқ жалғыз ескерткіш болып табылады. Туннель үлкен Радничка түйіскен жерінен басталады, көпірдің басында. Осылайша ол Пожешка көшесінің жалғасын құрайды, бұл Чукарица және Баново Брдо аудандарының басты көшесі және сауда аймағы. Туннель содан кейін Топчидерское Брдоның екінші жағында, Автокоманданың үстінде орналасқан «Партизан» стадионынан шығады. Туннель жүргізушілерге қала орталығын айналып өтуге және жылдам транзит жасауға мүмкіндік береді. Бұл Белградтың Ішкі магистралды жартық шеңберінің аясында жоспарланған.

Лисичжі құмыры

Топчидердің ең шығыс бөлігі тығыз орманды болғандықтан, Лисичжи Поток ауданының кеңеюі шектелді. 2000 жылдардың басында болған саяси өзгерістердің салдарынан мемлекеттік билік органдарындағы бос орынды пайдаланып, жеке кәсіпкерлер заңды рұқсат алмастан Топчидер орманды аймағында 1000-нан астам ағашты кесіп, үлкен тұрғын үй кешендері құрылысын жүргізді.

Топчидер оқиғасы

"Караш" (Теодора Драйзера көшесінде) үлкен құпия әскери кешені 1965 жылдан 1980 жылға дейін көптеген казармалармен және шақырымдаған жер асты жолдарымен бірге төбеде салынды және қазылды. 2004 жылдың қазан айында екі жас күзетші, Драган Яковлевич пен Дражен Милованович, өте күдіспен атып өлтірілген күйде табылды. Алғашқы ресми әскери есепте екі күзетшінің төбелес салғаны, біреуіне оқ атылып, екіншісі өз-өзіне қол жұмсағаны айтылды. Тергеу өте немқұрайлы болды (тергеушілердің қылмыс орнында кездейсоқ жүріп, ешқандай сақтық шараларын немесе қауіпсіздік протоколдарын қолданбайтын видеолары жарияланды), тіпті абсурдқа дейін, соның ішінде сол кездегі әскери прокурор Вук Туфегджичтің ДНК сынақтары жасалмағанын, себебі ДНК "артық бағаланған нәрсе" екенін және "адамдар тым көп теледидар көреді" деген мәлімдемесі де болды. Ауқымды қауесеттер мен үлкен қоғамдық қысымның нәтижесінде, Сербияның бұрынғы ішкі істер министрі Божо Прелевич басшылығымен толыққанды тергеу басталды. Оның комиссиясы екі сарбазды үшінші тұлға атып өлтіргенін тұжырымдады, бірақ нақты жағдай ешқашан анықталған жоқ, тек комиссия алғашқы, ішкі әскери тергеудің барлық қорытындыларын жоққа шығарды. Нақты дәлелдер мен қорытындылардың болмауына байланысты, баспасөз кеңінен таратқан пікір бойынша, екі күзетшінің бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналының жоғары лауазымды айыпталушысының (сол кезде айтылғандай, Ратко Младич) куәсі болған, ол Topčider кешенінің жер астында жасырынып жүрген, немесе контрабанда сияқты қылмыстық әрекеттерге қатысқан болуы мүмкін.