Кіріспе

Уотерфорд қаласы Ирландияның оңтүстік-шығысында Суир өзенінің бойында, өзеннің теңізге құятын жерінен шамамен 27 шақырым (17 миль) қашықтықта орналасқан. Қаланың дерлік барлығы өзеннің оңтүстік жағалауында салынған. Қазіргі бизнес орталығы болып табылатын "Ескі қала", өзеннің осы тұстағы жұмсақ иілісінен қалған төмен жатқан жер суында кең кемежайдың артында шоғырланған. Осы жерден жер шығысқа қарай тік көтеріледі, ал батысқа қарай қарсы беткей болып, арасында тегіс қалады. Шығыс беткейлерінің көп бөлігі жеке тұрғын үйлермен ғана салынған, ал батыс және оңтүстік-батыс биіктіктері жергілікті кеңестің тұрғын үй салу жобаларына берілген. Солтүстік жағалауда да шығысқа қарай Christendom және батысқа қарай Mount Misery-ге қарай сәйкес келетін биіктіктер бар. Қаланың негізін құрайтын тау жыныстарының барлығы Палеозой тобына жатады, негізінен құмтасқа төселген ордовик тақталары. Қаланың шығыс жағында тау жыныстарын солтүстік-шығыс/оңтүстік-батыс бағытында аллювиалды жағалау кесіп өтеді. Суир өзенінің жағалауындағы жартастарда, Райс көпірінің үстінде, өткір бұрылған ордовик тақталары мен құмтас конгломераттарының қабаттасуын анық көруге болады. Уотерфорд – Ирландияның ең көне қаласы, оның 9 ғасырда викингтер құрғаны айтылады. 12 ғасырда англо-нормандар басып алды және ортағасырлық Ирландиядағы ең маңызды Old English орталықтарының біріне айналды. Одан бері қала қоршауларға, шабуылдарға, ашаршылыққа және экономикалық өрлеу мен құлдырауларға куә болды. Қазір де ол Ирландияның оңтүстік-шығысындағы ең ірі қала болып табылады. Қаланың 914 жылдан бүгінгі күнге дейінгі билеушілерінің тізімін қарау үшін Уотерфорд билеушілеріне жүгініңіз.

Қор

Уотерфордтың негізі кейбір деректерде тарихи алды дәуірде қаланғаны айтылады. Басқа авторлар осы оқиғаны 2-ғасырдың ортасына жатқызады. Дегенмен, келтірілген дәлелдерге сүйенсек, екі теорияның да толыққанды қолдауы жоқ. 860, 892 және 914 жылдары Уотерфорд аймағында викингтердің болғаны туралы мәліметтер бар, ал Уотерфордтың негізі көбінесе 914 жылға датыланады. Уотерфордтың пайда болуы туралы кең таралған әңгімеде 853 жылы Ситрик есімді викинг басшысы қала құрғаны айтылады. Бұл мәлімет Джеральд Уэльскийдің жазбаларына негізделген, бірақ Клэр Даунс «Викинг дәуірі Уотерфордтың тарихи маңызы» атты мақаласында оған қарсылық білдіреді. Дания билігіне дейінгі кезеңде Ирландияның бұл бөлігін негізінен мал өсіруші және аң аулаумен айналысатын халықтар мекендеген. Монастырлардың маңындағы елді мекендерді қоспағанда, қалалар сирек кездесетін. Әсіресе, теңіз порттары Уотерфордтың негізі қаланғанға дейін дерлік беймәлім болды, ол порты бар қала ретінде тарихын бастады. Остмендер немесе, көбінесе даниялықтар деп аталатындар, өздерінің қатал климатынан шаршап, олжа іздеу үшін теңізге шықты. 9-ғасырдың бірінші жартысында оңтүстік-шығыс Ирландия жағалаулары Дания экспедицияларының қайта-қайта шабуылына ұшырады, Ардмор мен Лисмор көптеген шабуылдардың нысаны болды. Бастапқыда бұл шабуылдар тек жаз айларында ғана жүргізіліп, шабуылдаушылар қыс кірген кезде олжаларымен үйлеріне оралды, бірақ кейін викингтер тұрақты бекініс салған. Осы орынды таңдауға бірнеше фактор әсер етті. Бұл жер кемелерді тоқтатуға өте қолайлы болды. Өзен сол кездегі ең төменгі жерде өтілуге мүмкіндік берді. Ең бастысы, бұл орынды қорғау оңай болды. Оны үш жағынан су қорғайды: алдынан Суир, шығысынан және артқы жағынан Сент-Джонс өзені және оның бойындағы батпақтар. Сент-Джонс өзені сол кездегідей, түзу жағалар арасынан ағып жатқан жоқ. Оның қисық арнасы қазіргі Ломбард, Уильям, Пейплз, Кэтрин және Парнелл көшелерінің орнындағы жерлерді алып, бүкіл аймақты жабысқақ батпаққа айналдырды. Бұл батпақтар ескі қала орнының артында батысқа қарай да созылып жатты. Тек батыс жағында ғана мықты бекіністер қажет болды. Осылайша Уотерфорд – даниялықтардың бекінісі болды, оның сыртында ирландтардың үнемі шабуылдары болды, олар бірнеше рет шетелдік колонияны қирату үшін қамалды. Уотерфордтың ең белгілі патшаларының бірі – Уотерфордтық Ивар (1000 ж. қайтыс болған). 10-ғасырдың соңы мен 11-ғасырдың басында Брайан Боруның күшеюі Уотерфордты және басқа да көптеген викинг порттарын О'Брайен әулетінің бақылауына енгізді. Бұл викинг порттарын бақылау болашақ ирландиялық жоғары патшалар үшін маңызды болды, өйткені ол халықаралық саудаға және жұмыс күшіне қол жеткізуді жеңілдетті.

Англо-нормандықтар басып кіруі және ортағасырлық Уотерфорд

Уотерфорд қаласының тарихындағы келесі кезең 1170 жылдың 25 тамызында, Стронгбоу бастаған нормандықтар қаланы басып алғанда басталды. Нормандықтар бұл бағытқа бұрыннан-ақ көз тіккен, бірақ МакМорроудың шақыруы оларға соғысқа себеп болды. 1137 жылы Лейнстер патшасы Диармуид МакМорроу Уотерфордты басып алуға тырысып, сәтсіз аяқтады. Ол Ирландияның жоғары патшасы болу талабын ілгерілету үшін маңызды орталықтарды бақылауға ұмтылды. 1170 жылы МакМорроу Пемброктың 2-графы Ричард де Клэрмен (Стронгбоумен) одақтасты; олар бірлесіп Уотерфордты қоршап алып, қаһармандық қорғаныстан кейін басып алды. Осы оқиғамен Англо-нормандар Ирландияға енді. 1171 жылы Англияның Генрих II үлкен флотпен Уотерфордқа қонды және Ирландия қаласына аяқ басқан алғашқы ағылшын патшасы болды; ол Ирландияның бәсекелес норман мемлекеті емес, ағылшын колониясы болуын қамтамасыз ету мақсатымен мұны жасады. Уотерфорд пен Дублин корольдік қалалар деп жарияланды және Стронгбоуға емес, корольге тиесілі болды; Дублин Ирландияның астанасы деп белгіленді. Келесі патшалық сапар 1185 жылы принц Джон жасады, ол 1205 жылы қаланың алғашқы Хартиясын (Жарғысын) сыйлады, осылайша Уотерфордта қалалық басқару құрылды. Ол 1211 жылы патша ретінде қалаға қайта келді. Ричард II де Уотерфордқа екі рет сапар шекті, алғаш рет 1394 жылы, екінші рет 1399 жылы. Орта ғасырлар бойы Уотерфорд Дублиннен кейін Ирландияның екінші ірі қаласы болды. Уотерфордтың үлкен пергамент кітабы (1361–1649) Ирландияда ағылшын тілінің ресми мақсаттарда қолданылуының ең ерте мысалы болып табылады. 1487 жылы қала Кильдар графының Ламберт Симнелді патша ретінде мойындау туралы бұйрығына бағынбады және он жылдан кейін екінші үміткер Перкин Уорбектің шабуылын тойтарды. Осының нәтижесінде король Генрих VII қалаға девизін (ұранын) сыйлады: Urbs Intacta Manet Waterfordia (Уотерфорд өзгеріссіз, алынбаған қала болып қалады). 1550 жылы Уотерфордқа баспа ісі енгізілді, ал бес жылдан кейін қалада алғашқы кітап жарық көрді. 1588 жылы сол кездегі жағалаудағы испандық шабуылдардан қорғану үшін Данканнон бекітілді.

Діни соғыс және толқулар

Уотерфорд 1603 жылы Тоғыз жылдық соғыс (Ирландия) кезінде, Хью О’Нилл бастаған көтеріліс барысында, ирланд тәуелсіздігі мен католик діні үшін күресетін уақытта Маунтджоймен басылып алынды. Өздері католик болғанына қарамастан, қала тұрғындарының көп бөлігі ағылшын үкіметінің тарапына қосылды. Бірақ 1603 жылы Шотландия королі Джеймс VI Англия королі болғанда, қала тұрғындары Мюнстердің жағалау қалаларында болған сияқты көтеріліске қатысып, корольдің Ирландиядағы Лорд-депутаты Маунтджойдың кіруіне жол бермеді, ол Хью О’Ниллдің басылуын жаңа ғана қамтамасыз еткен еді. Уотерфордтың қарсылығының себебі – халықтың дін бостандығына деген талабы болды. Оларды католик дін қызметкерлері басқарды және қаладағы бірнеше шіркеулер қайта киеленді, сонымен қатар жаңа корольдың ұлттығы туралы да әңгімелер тарады. Келіссөздерден кейін Лорд Маунтджойға қалаға кіруге рұқсат берілді және азаматтар қайтадан адалдықтарын серт етті. Дегенмен, Уотерфордтың католик халқы келесі 40 жыл ішінде Ирландиядағы ағылшын протестант мемлекетінен мүлдем шеттеді. 1641 жылғы ирланд көтерілісінен кейін Уотерфорд Ирландияның Конфедеративтік католиктеріне қолдау көрсету орталығы болды – ирланд католик мүдделерін қорғау үшін Ирландия Конфедеративтік соғыстарында құрылған, де-факто тәуелсіз ирланд мемлекеті. Конфедерация ішінде Уотерфорд өзінің белсенді католик саясатымен белгілі болды – Конфедерация мен I Карл арасында жасалған одақты қабылдамады, бұл одақ ирланд әскерін Англиядағы азамат соғысында король үшін күресуге жіберуге тиіс еді. 1648 жылы Уотерфордқа Ирландиядағы Папалық нунций Джованни Баттиста Ринуччини келді. Ол, Папа Иннокентий X-ке жіберген «Ирландия істері жөніндегі есептемесінде» Уотерфордты «Киелі Таққа құрмет көрсетуде алдыңғы қатарда тұратын ирланд қалаларының тек екеуінің бірі» деп сипаттады. 1649 жылы Ирландияны Кромвель басып алғанда, қала Оливер Кромвельдің сәтті қоршауына тап болмады, бірақ келесі жылдың жазындағы ұзақ қоршаудан кейін оның орынбасары Генри Айретонға бас июге мәжбүр болды. 1690 жылғы Бойн шайқасынан кейін Джеймс II және Вильгельм Оранжский екеуі де Уотерфорд арқылы өтті, Джеймс Францияға, ал Вильгельм Англияға қайтып бара жатқанда. Осыдан кейін, шамамен 1700 жылы, Уотерфордқа ағылшын протестанттық үкіметінің демеуімен гугеноттар келді.

18 ғасырдағы Уотерфорд

18 ғасыр Уотерфорд үшін зор гүлдену дәуірі болды. Қаланың ең көрнекті сәулет ескерткіштерінің көп бөлігі осы кезеңде бой көтерді. Ньюфаундлендпен сауда-саттық сол кездегі Ирландияның үшінші ірі портына мол байлық әкелді. 1783 жылы Джордж пен Уильям Пенроуз шыны фабрикасын құрды, ол қаланың ең танымал кәсіпорны – Уотерфорд кристалы болып дамыды. 1798 жылғы көтерілістің бір бөлігі ретінде аймақта қарулы көтеріліс болған жоқ, себебі көтерілісшілер Вексфордта жеңіліске ұшырады. Дегенмен, қала мен аймақта Біріккен Ирландиялықтардың қызметі белсенді болды, жасырын жұмылану қарқынды жүрді. Сол кездегі бүлік тудырушылық қызметтері үшін сотқа тартылғандардың арасында Суир өзені үстіндегі бес жылдық ағаш көпірдің жол төлемін қабылдаушы да болды. 18 ғасырдың соңында Кавалерия казармаларының құрылысы аяқталғаннан кейін қалада тұрақты әскери қатысу орнатылды.

Католиктердің азаттық жолы мен ашаршылық

1826 жылы Уотерфорд Генри Вильерс Стюартты лорд Джордж Бересфордтың қарсылығына қарамастан, Парламентке сайлап жіберді. Бересфорд бұл округтің бұрынғы үміткері және ықпалды жер иесі болған. Стюартты Дэниел О'Коннеллдің католик бірлестігі ұсынды, ал О'Коннелл оның сайлау кампаниясын жеке басқарып жүргізді. Стюарттың өзі католик болмаса да, ол либералды көзқарастарымен көзге түсті, ал оның сайлануы үш жылдан кейін іске асырылған католиктердің құқықтарын кеңейту жолындағы маңызды қадам болды. 1846-1848 жылдардағы Ұлы ашаршылықтың салдары қалаға да тиді, сол кезеңдегі қалалық кеңестің құжаттарында халықтың ахуалын жақсарту үшін берілген бірнеше қаржылық көмектер туралы жазылған. Уотерфордтағы күріштің көп қоры қаланы азық-түлік тапшылығының ең ауыр зардаптарынан сақтап қалды.

Уотерфорд 18501923 жыл

XIX ғасырда қалада шыны жасау және кеме жасау сияқты маңызды өнеркәсіптер гүлденді. Томас Фрэнсис Мегер (Қылыштың Мегері) ирланд ұлтшылы, алғашқы ирланд үш түсті туын жасады. Ол оны Франциядан әкеліп, алғаш рет Уотерфордтағы Mall ғимаратынан көтерілді. XX ғасырдың басында Джон Редмонд Уотерфордтан парламент депутаты болып сайланды және Ирландия үшін дерлік тәуелсіздік пен жаңа парламентке қол жеткізуге жақын болған Ирландия парламенттік партиясын жетекшілік етті.

Ирландиялық азаматтық соғыс

Ирландияның Тәуелсіздік соғысының соңында британдық әскерлер (Девоншир полкі) Уотерфорд қаласынан эвакуацияланғаннан кейін, әскери және полиция казармаларын Дунгарвандық Джордж Леннон басқаратын Уотерфорд ұшу тобы басып алды. Бұл топ Дунгарвандық Пакс Уилан басқаратын біріктірілген (1921) Уотерфорд бригадасының құрамына кірді. Бұл адамдар 1922 жылғы ағылшын-ирланд келісіміне қарсы болды және сол себепті Ирландия азамат соғысы 1922 жылғы маусымның соңында Төрт сотқа атқылау жасалған кезде республикалық жақтан қолдау көрсетті. Республикашылар Уотерфордты «Мунстер Республикасының» шығыс бекінісі және «Лимерик-Уотерфорд желісінің» тірегі деп есептеді. Сондықтан 1922 жылғы шілде айының соңында генерал-майор Джон Т. Прут басқаратын Ұлттық армия әскерлері – 450 сарбаз, бір 18 фунттық артиллерия және 4 пулеметпен Килкенниден қаланы қайта басып алу үшін келді. Пруттің орынбасары – бұрынғы ИРА-ның Шығыс Уотерфордтағы командирі Патрик Пол болды. Еріксіз мемлекетті қолдағандығы үшін бұрынғы әріптестерімен тұтқындалған ол Килкеннидегі үкіметтік күштерге қосылу үшін монах кейпінде қашып кетті. Уотерфорд қаласы 1922 жылғы 20 шілдеде түсті, бұл Лимерик қаласының еркін мемлекет күштеріне түскеннен бір күн кейін болды.

Республикашылар қаланы Суир өзенінің оңтүстік жағалауында қорғауды жоспарлады, әскери казармаларды, түрмені және пошта бөлімін басып алды. Прут өзінің артиллериясын олардың орналасқан жерлерін бақылайтын Мизери тауына орналастырып, республикашылар казарма мен түрмені тастағанға дейін бомбалады. Алайда, республикашылар пошта бөлімін тастағанға дейін артиллерияны Феррибанкке көшіріп, ашық нысанаға ату қажет болды. Содан кейін бірнеше көшедегі шайқастар болды, одан кейін бүлікшілер қаладан қашып, батысқа қарай Килмидандағы Конгрев тауына шегінді. Шайқаста екі еркін мемлекет сарбазы және бір республикалық жауынгер қаза тапты. Бес бейбіт тұрғын да қаза тапты.