Кіріспе

Врачар төбесіндегі плато, Белград, Сербия. Врачар платосы – Сербияның астанасы Белградтағы Врачар төбесінің үстінде орналасқан плато. Теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі жоғары. Бұл жер 1594 жылы Османлылардың Әйіз Саваның қабірлерін өртегенімен байланысты. Белград қаласының панорамасындағы ықпалды орны платоны Сербиядағы алғашқы метеорологиялық обсерватория – Белград метеорологиялық станциясының орналасуына қолайлы жағдай жасады, ол 1891 жылы салынған. Бүгінде платоның ең айқын ерекшелігі – қаланың барлық жағынан көрінетін алып Әйіз Сава шіркеуі, Белградтың маңызды ландшафттарының бірі. Платода сонымен қатар Караджордже паркі, Милутин Миланкович паркі, Караджордже Петрович ескерткіші және Сербия Ұлттық кітапханасы орналасқан. 2021 жылдың мамыр айында плато «Әйіз Сава платосы» деген атаумен мәдени-тарихи кеңістік ретінде қорғауға алынды. Үкімет бұл жердің «Сербия тарихындағы екі маңызды кезеңді – Әйіз Саваның қабірлерін өртеуді және Бірінші серб көтерілісін» көрсететін символдық, естелік, мәдени-тарихи, сәулеттік, қалалық және көркемдік құндылықтарын атап өтті.

Орналасқан жері

Алаң Врачар төбесінде, Врачар муниципалитеті аумағында орналасқан. Солтүстікке қарай Савинац және Энглезовац шағын аудандары арқылы Славия алаңына төмендейді. Шығыс жағынан Чубура шағын ауданына дейін созылады. Оңтүстік беткейінде Караджорд паркі және Неймар шағын ауданы орналасқан, олар Автокомандаға қарай төмендейді. Бұл аймақ бұрын Шығыс Врачар деп белгілі болған. Батыс бөлігін Милутин Миланкович саябағы және Ескі Белград обсерваториясы алып жатыр, ол Сербияның ірі Клиникалық орталығы кешеніне және Батыс Врачарға дейін созылады. Алаң арқылы өтетін басты көше – Азаттық бульвары (Bulevar oslobođenja).

XVI ғасыр

1594 жылы сербтер Аустрия мен Осман империясы арасындағы Ұзақ соғыс (1591–1606) кезінде екі мемлекеттің шекарасында Банат аймағында Осман билігіне қарсы көтерілді. Серб дінбасылары мен көтерілісшілер шетел мемлекеттерімен байланыс орнатты және қысқа мерзім ішінде Вршац, Бечкерек, Липова, Титель және Бечей сияқты бірнеше қалаларды басып алды, бірақ көтеріліс тез басылды. Көтерілісшілер қасиетті соғыс сипатында ортағасырлық серб князі, кейіннен автокефальды серб шіркеуінің бірінші архиепископы, серб заңдары мен білімінің негізін қалаушы және дипломат болған Әулие Саваның иконасы бейнеленген соғыс туларын көтеріп жүрді. Ол сербтердің ең қадірлі қасиетті кісілерінің бірі еді. Османлы Ұлы Визирі Синан-паша көтерілісші сербтерді жазалауға шешім қабылдады және Милешева монастырында сақталған Әулие Саваның саркофагы мен қасиетті деректерін әскери конвоймен Белградқа жеткізуге бұйрық берді. Жол бойында Осман конвойы көтерілісшілер естісін тигізу үшін өздерінің жолында кездесетін адамдарды өлтірді. 1595 жылдың 27 сәуірінде Османдықтар қасиетті деректерді жария түрде өртеді, оларды өртке қойып, Врачар үстіртінде жаққаннан кейін күлін шашыратып жіберді. Николай Велимировичтің сөзіне сүйенсек, оттың жалыны Дунай және Сава өзендерінен де көрінген. Әулие Саваның қасиетті деректерін өртеу күні мен орны әлі де даулы. Тіпті нақты жылы да белгісіз, 1594 және 1595 жылдары айтылады, сондай-ақ ұсынылған орындар да әртүрлі, себебі «Врачар» термині тарихи тұрғыдан қазіргідей тар аумаққа ғана емес, одан әлдеқайда кеңірек аймаққа қолданылған. Ұсыныстардың ішінде: Crveni Krst, осы жерде қызғылт түсті Возерев Кресін орнатқан адам, ол бүкіл ауданға «Қызыл Крест» деген ат берді; Ташмайдандағы «Чупина Хумка» төбесі, бұрын Кіші Врачар деп аталған, қазіргі тарихшылардың бағалайтын орны; және ең көп танылған Врачар үстірті.

19 ғасыр

1806 жылы Белградты қоршау кезінде, Бірінші серб көтерілісі барысында, серб әскері платоның оңтүстік беткейінің жоғары жағында лагерь құрды. Сербтер Белградты басып алғаннан кейін, 1806 жылғы 30 қарашада, азат ету күні шайқаста қаза тапқан сарбаздар осы жерге жерленді. 1848 жылы Белградты азат етушілерге ескерткіш орнатылғанда, бұл орын Көтерілісшілер зираты ретінде ұйымдастырылды. Биік ескерткіш Белградтағы алғашқы қоғамдық ескерткіштердің бірі болды. 50 түпнұсқа қабір тасының 12-сі 2020 жылдарға дейін сақталған. Ескерткіштің демеушісі – Сербияның билеушісі Александр Караджорджевич, Бірінші серб көтерілісінің көшбасшысы және Караджорджевич әулетінің негізін қалаушының ұлы болды. Ескерткіш орнатылғаннан кейін оның айналасына саябақ салу ұсынылды, бірақ қала әкімдігі қаражаттың жетіспеуіне байланысты бұл идеяны қабылдамады. 1887 жылы зират пен ескерткіш ұмытылғандай болды. Ол сәулетші Димитрие Т. Леконың жобасы бойынша салынды және астрономиялық және метеорологиялық бақылаулар үшін қазіргі заманғы шағын құралдармен жабдықталды. Астрономия мен метеорологиядағы маңыздылығынан басқа, жаңа салынған обсерватория Сербиядағы сейсмикалық және геомагниттік зерттеулердің алға басуына ықпал етті. Обсерваторияда сейсмограф та орнатылған. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысы аяқталғанда Белградтан шығып келе жатқан Аустрия-Мажарстан әскері обсерваториядағы барлық құралдарды жойды. Кейіннен обсерватория 1930-1932 жылдары Звездарада салынған жаңа кешенге көшірілді. Осылайша ғимарат Ескі Звездара (Стара Звездара, яғни «ескі обсерватория») деп аталды. 1894 жылы, өртенудің 300 жылдығы тойланған кезде, платода шіркеу салу туралы келісімге қол жеткізілді. 1895 жылы Белградта «Врачардағы Әйіс Сава шіркеуін салу қоғамы» құрылды. Құрылысқа бөлінген жердің көп бөлігін 19 ғасырдың соңында қаланың осы бөлігін сатып алып, дамытқан шотланд миссионері Фрэнсис Маккензи сыйға берді. 1900 жылы Александр Обренович патшаның жарлығымен жоспарланған шіркеу «жалпыұлттық жоба» деп жарияланды. Бұл жерде өскен балалар, соның ішінде Сербияның болашақ президенті Борис Тадич, аяқталмаған құрылыстың мақсатын білмеді, сондықтан олар оны ескі қамалдың қиратылысы деп ойлап, ішінде ойнады. Қаражол паркінің орталық бөлігінде кішкентай павильондық үй бар. Оның алдында соғыстар аралығында салынған екі бассейн де болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1950 жылдары, бұл орын балалар мәдени орталығына айналдырылды. Уақыт өте келе, орын тасталып, бассейндетер топырақпен жабылып, гүлдер отырғызылды. Үйдің артындағы платода тағы бір, тіпті кішкентай, жасыл павильон болды. Ол тамақ және сусын сату үшін пайдаланылды, бірақ кейіннен бұзылды. 2019 жылдың қыркүйегінде үйдің «Момо Капур қоры» болып қайта жаңартылатыны туралы хабарланды. 1941 жылғы 6 сәуірде Белградты неміс бомбалау кезінде жер асты баспанасында қаза тапқандарға арналған тас ескерткіш те бар. Соғыс басталғанға дейін асығыс салынған бұл ғимарат бомбадан тікелей соққы алып, құлап, 192 белградтық қаза тапты. Ескі обсерватория ғимаратының айналасында 1950 жылдары, Ескі Звездара атауын сақтап, саябақ салынды. 2010 жылы парктің атауы обсерваторияда ондаған жылдар бойы жұмыс істеген Милутин Миланковичтің құрметіне Парк Милутин Миланкович деп өзгертілді. Қазіргі уақытта ғимарат «Милутин Миланкович» климаттық өзгерістер орталығының кеңсесі болып табылады. Парк қайта жаңартылып, 2010 жылдың 28 желтоқсанында жаңа атаумен қайта ашылды. Қараджорге арналған ескерткіш идеясы 1970 жылдары қайта жанданды. Қалалық шенеуніктер 1960 жылы қайтыс болған мүсінші Сретен Стояновичтің бұрыннан бар мүсінін пайдалануға шешім қабылдады. Мүсін ондаған жылдар бойы «Пластика» қорытынды цехының көмір қоймасында тізбекпен байланған, ал Стояновичтің отбасы мүсінді қалаға сыйға беруге келісті. Алайда ескерткішті Қараджорге атындағы саябаққа орналастыруға шешім қабылданбады. Оның орнына, платоның үстіндегі үйінді, Әйіс Сава шіркеуіне апаратын жолдың кіреберіс бөлігінде таңдалды. Осылайша, парк пен ескерткіш Небойшина көшесімен бөлінеді. Ескерткіш 1979 жылы ашылды. Шіркеудің ондаған жылдар бойы құрылысын тоқтатуы көптеген қателіктерге әкелді, соның ішінде шіркеуді қоршаған плато аяқталмай және пайдалы болмай қалды. 1973 жылы кітапхананың салынуы 1926 жылы Дероко мен Несторовичтің жобалауына үлкен әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шіркеуді қоршап тұрған платоны реттеу үшін үш сәулеттік конкурстар ұйымдастырылды.

21 ғасыр

Макура Бобич жобасының құрылысы 2003 жылы басталды, ал жұмыстарды ресми түрде премьер-министр Зоран Живкович ашты. Жұмыс 2004 жылдың ақпанына дейін, Бірінші серб көтерілісінің 200 жылдығын тойлау үшін аяқталуға тырысты. 2020 жылдың қаңтар айында қала платоның толық қайта жобалануын және Патриархат ғимаратының құрылысын жариялады. Жобаны архитекторлар Бранислав Митрович пен Деян Мильйокович жасаған. Жобаны қала әкімдігі, сарапшылар комиссиясы немесе қазылар алқасы емес, Сербия Православие шіркеуі бекітті. Орталық жаяу жолы кеңейтіліп, кітапхана мен жаңа Патриархат ғимаратының арасында судан ішінара өсетін жасанды орман отырғызылуы тиіс болды. Қазіргі су тасқыны бұзылып, жаңасы "классикалық су тасқыны болмайды" делінді. Қалалық билік өкілдері көгалдандырылған аумақтардың көбейетінін мәлімдегенмен, ресми түрде ұсынылған архитектуралық модельде ағаштар көп, бірақ жалпы көгалдандырылған аумақтар азайғаны байқалды. Бірінші, кішігірім кезең платоның шетінде 2020 жылдың қазанында жоспарланды, осы кезде шіркеу аяқталуға тиіс болды. Сербия сәулетшілерінің қауымдастығы жобаны сынға алды, жоспарланған "орман" алқабының тарихи, символикалық және әлеуметтік маңызын төмендетіп, аймақты қарапайым қалалық саябаққа дейін азайтатынын мәлімдеді. Алқада ұйымдастырылған жаппай жиындар (Патриарх Павел мен премьер-министр Зоран Джинджичтің жерлеу рәсімдері, Ресей президенті Владимир Путиннің сапары) ауданның кеңістігінің жеткіліксіз екенін көрсетті. Патриархаттың үлкен ғимараты, бастапқыда жоспарланған болса да, мәселелі деп есептеледі. Ол орнына қарағанда тым үлкен және массивті болып көрінеді. Бұл ғимарат Крушедольская көшесін, онда тұратын адамдарды қоршап, сондай-ақ туристік құндылығы бар саябақтағы көптеген кафелердің көрінісін кесіп тастауы мүмкін. 2022 жылдың желтоқсанына дейін жарияланған реконструкцияның бірінші кезеңінен (2020-2021 жылдарға жоспарланған) ештеңе істелмеді. Шіркеу алдындағы алаң ішінара қайтадан қаланды, бірақ емен ағаштары отырғызылмады және бетон орындықтар қойылмады. 2022 жылға аяқталуы тиіс болған екінші кезең тіпті басталған жоқ, ал қазіргі плиткалар одан да нашарлады. 2023 жылдың қарашасында қала әкімі Александр Шапич 2024 жылға платоны қайта құру және гараж қазуды жариялады, бірақ кітапхана қоймаларын салу туралы ештеңе айтылмады.