Кіріспе
Паннония русы, сондай-ақ Паннония руснактары, және бұрын Югославия русы деп аталатын (бұрынғы Югославия бар кезінде), Паннония жазығының оңтүстік аймақтарынан шыққан русы (сондықтан, Паннония русы). Олардың қауымдастықтары негізінен Воеводинада (Сербия) және Славонияда (Хорватия) орналасқан. Бұл екі елде де олар ресми түрде ұлттық азшылық ретінде танылған және бірнеше азшылық институттары мен ұйымдары бар. Кейбір славян емес тілдерде оларды кейбір архаикалық экзонимдермен, мысалы Паннония рутендері немесе Паннония рутендері деп атайды, бірақ бұл терминдер русин тілінде қолданылмайды. Мұндай терминдер де дәл емес, себебі рутен және оған байланысты экзонимдер тарихи қолданысы мен этникалық ауқымы жағынан әртүрлі шығыс славян топтарын қамтитын бірнеше кең мағынаға ие. Географиялық "паннониялық" сөзі ыңғайлылық үшін бейтарап термин ретінде қолданылады, өйткені бұрынғы географиялық этноним (Югославия русы) ірі Югославияның ыдырауынан кейін (1991–1992) ауқымы айтарлықтай азайды, сондай-ақ Югославия Федеративтік Республикасы Сербия және Черногорияға (2003) атын өзгерткен кезде ескірді. Сандарды шатастырмау үшін, "Паннония русы" термині қазіргі ағылшын терминологиясында осы аймақтардың барлығындағы русин қауымдастықтарын сипаттамалық аймақтық этноним ретінде қолданылады, дәл сол сияқты "Солтүстік Америка русы" термині АҚШ және Канададағы русин диаспораларын атау үшін қолданылады. Паннония русы – 18 ғасырдағы көшіп келген қауымдардың ұрпақтары, олар солтүстік-шығыс (Карпат) аймақтарынан келді, қазір де сол жерде басқа (Карпат) русиндері тұрады, олар Оңтүстік-Батыс Украинада, Солтүстік-Шығыс Словакияда, Оңтүстік-Шығыс Польшада, Солтүстік Румынияда және Солтүстік-Шығыс Венгрияда мекендейді.
Pannonian Rusyns , also known as Pannonian Rusnaks , and formerly known as Yugoslav Rusyns (during the existence of former Yugoslavia), are ethnic Rusyns from the southern regions of the Pannonian Plain (hence, Pannonian Rusyns). Their communities are located mainly in Vojvodina, Serbia, and Slavonia, Croatia. In both of those countries, they are officially recognized as a national minority, and have several minority institutions and organizations. In some non Slavic languages, they are sometimes also referred to by certain archaic exonyms, such as Pannonian Ruthenes or Pannonian Ruthenians, but those terms are not used in the native Rusyn language. Such terms are also imprecise, since Ruthenian and related exonyms have several broader meanings, both in terms of their historical uses and ethnic scopes, that are encompassing various East Slavic groups. Geographical Pannonian adjective is used as a neutral term of convenience, since the previous geographical ethnonym (Yugoslav Rusyns) became significantly reduced in scope after the breakup of major Yugoslavia (1991–1992), and also obsolete when the reduced Federal Republic of Yugoslavia changed its name to Serbia and Montenegro (2003). In order to avoid confusion, the term Pannonian Rusyns is used in modern English terminology as a descriptive regional ethnonym for Rusyn communities in all of those regions, similar to the way the term North American Rusyns is used to refer to the Rusyn diasporas in the United States and Canada. Pannonian Rusyns are descendants of 18th century migrant communities, that came from northeastern (Carpathian) regions, still inhabited today by other groups of (Carpathian) Rusyns, who live in southwestern Ukraine, northeastern Slovakia, southeastern Poland, northern Romania, and northeastern Hungary.
Тарих
ХVІІІ ғасырда Габсбург монархиясының мемлекеттік билігі Осман империясының билігінен жаңадан азат етілген әртүрлі аймақтарды қайта толықтыру және отарлау бағдарламаларын бастады. 1745 жылдан бастап Венгрия Корольдігінің солтүстік-шығыс Карпат аймақтарынан (қазіргі Словакияның шығыс бөліктері мен қазіргі Украинаның Карпат аймақтары) русиндер топтары оңтүстік аймақтарға, соның ішінде Бачка, Срем және Славонияға көшіп бара бастады. Алғашқы топ 1746 жылғы санақтан көрінетіндей, Бачкадағы Кула ауылына (қазіргі Сербия) қоныстанды. Келесі жылдары русиндерді отарлау процесі күшейді, ал 1751 жылы 17 қаңтарда Бачканың аймақтық әкімшісі Франц Иосиф фон Редль Берег округіне қарасты Червеново ауылынан Михайло Мункачимен келісімге қол қойды, бұл 200 русиндік отбасының "Жоғарғы Жер" деп аталатын солтүстік-шығыс венгр аймағынан Бачкадағы Крштур ауылына келуіне мүмкіндік берді. Сол әкім 1763 жылы 15 мамырда Керестурдан Петро Кишпен тағы бір келісімге қол қойды, бұл "Жоғарғы Жерден" 150 русиндік отбасының Бачкадағы Кукура ауылына келуіне мүмкіндік берді. 1751 және 1763 жылдардағы екі келісімде де русин колонистерінің діни жатағы бойынша Шығыс католиктері болуы керек деген арнайы шарттар жазылған. Халық саны өскен сайын, 1766 және 1767 жылдары Крштур мен Кукурадан көптеген отбасылар Нови-Сад қаласына көшіп келді. 1767 жылғы санақ бүкіл Бач Бодрог округіне (ол кезде Габсбург монархиясының бөлігі болған және бүгінде Сербия мен Венгриядағы Бачка аймағын қамтиды) шамамен 2.000 русинді көрсетті. Кейіннен русиндер Шид пен Важскада, ал 19 ғасырдың басында Вуковар мен Илокта қоныстанды. Петровчиде русиндер 1833 жылы, ал кейіннен 1834 жылы Бачинчиде қоныстана бастады.
Бұрынғы Югославиядағы русиндер
Аустрия-Венгрия монархиясының тарауынан кейін (1918), оңтүстік Паннония аймақтары жаңа құрылған Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының құрамына енді, ол 1929 жылдан бастап Югославия патшалығы ретінде танылды. Оңтүстік славян елі болғандықтан, әртүрлі славян азшылықтарының (соның ішінде жергілікті русиндердің) жағдайы айтарлықтай жақсарды, әсіресе олардың мәдени дамуы және бастауыш білім беру саласында. Соғыс аралық кезеңде (1918–1941) бірнеше русиндік мәдени ұйымдар мен мерзімді басылымдар құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, социалистік Югославияда русиндер ресми түрде ерекше ұлттық азшылық ретінде танылды және олардың құқықтық мәртебесі Сербия мен Хорватияның Югославия федеративтік бірліктерінде реттелді. Сербияның 1963 жылғы 9 сәуірде қабылданған Конституциясында русиндер жеті (нақты аталатын) ұлттық азшылықтың бірі ретінде белгіленді (82-бап), сондай-ақ сол жылы қабылданған Воеводинаның (Сербияның автономиялық провинциясы) Статутында (32-37-баптар) осы ереже енгізілді. Бұдан әрі, 1969 жылғы 21 ақпандағы Конституциялық заң русин тілінің Воеводинадағы бес ресми тілдің бірі ретінде мәртебесін реттеді (67-бап). Воеводинада (Сербия) русин азшылығы мен оның тілін конституциялық және құқықтық тұрғыдан тану 1963/1969 жылдары жүзеге асырылғанмен, кейбір авторлар бұл оқиғаларды елемеді және бірнеше еңбектерінде мұндай тану 1974 жылы болды деп тұрақты түрде мәлімдеді, бұл бұрынғы Югославиядағы русиндердің құқықтарының дамуы туралы негізгі білімнің жетіспеушілігін көрсетеді. Бұл ертедегі оқиғалар (1963/1969) Воеводинадағы русиндердің құқықтық мәртебесіне арналған кейбір ғылыми талдаулардан да шығарылып тасталған. Осы кезеңде русин азшылығы 1972 жылы қабылданған Хорватияның Югослав федеративтік бірлігінде де Конституцияның IV түзетуі арқылы танылды. Бұл ереже 1974 жылы қабылданған Хорватияның жаңа Конституциясымен (137-бап) расталды, ол жергілікті русиндерді ғана емес, сонымен қатар жергілікті украиндерді де бөлек және ерекше ұлттық азшылықтар ретінде мойындады. Социалистік Югославиядағы мәдени дамуы тұрғысынан русиндерде бірнеше мекемелер мен ұйымдар болды. 1945 жылы Нови-Садта "Русинское слово" атты баспахана құрылды. Ол русин газеттерін, әдеби шығармаларын және мектеп оқулықтарын шығарудың негізгі орталығына айналды. Сол жылы Руски Крстурда русин орта мектебі ашылды. 1970 жылы Нови-Сад қаласында Русин тілі мен әдебиеті қоғамы құрылды. 1972 жылдан бастап Философия факультетінде (Нови-Сад университеті) русиндік зерттеулер басталды, ал 1983 жылы русин тілі мен әдебиеті кафедрасы құрылды.
Русиндер қазіргі Сербия мен Хорватияда
Югославияның тарауынан кейін (1991–1992 жж.) оның құрылтай мемлекеттері русиндерді ерекше ұлттық азшылық ретінде мойындауды жалғастырды. Хорватияда олар ресми түрде (1997 жылғы Конституциялық ережелерге сәйкес) жергілікті ұлттық азшылық ретінде танылған, сондай-ақ олар хорват Парламентіне арнайы өкіл сайлайды, оны басқа он бір ұлттық азшылық өкілдерімен бөліседі. Сербияда русин азшылығының және оның тілінің мойындалуы Воеводинаның провинциялық заңдарымен (2009, 2014) бекітілді. 2002 жылдан бері Сербиядағы русиндердің өздері сайлаған автономиялық өкілді органы – Русин ұлттық азшылығының Ұлттық кеңесі бар, оның кеңсесі Руски Кстурда (Сербиядағы ең ірі русин елді мекені) орналасқан. Нови-Сад университетінің Философия факультетінде 2002 жылы русин тану зерттеулері кеңейтіліп, русинтану кафедрасы ашылды. 2008 жылы Нови-Сад қаласында Воеводинадағы русиндердің мәдениет институты құрылды.
Тіл
Сербия мен Хорватиядағы русиндер өздерінің паннониялық русин деп аталатын тілдік нұсқасын русин тілінің төрт стандартталған түрінің бірі деп есептейді, ал кейбір тіл білімі мамандары оны шағын тіл ретінде де жіктейді. Олар русин кирилл әліпбиінің стандартталған нұсқасын пайдаланады. Русин тілі Воеводина облысының әкімшілігіндегі алты ресми тілдің бірі болып табылады, ал Хорватияда ол екі елді мекенде ресми қолданылады.