Кіріспе
Белград бекінісі (сербше: Београдска тврђава, венгрше: Nándorfehérvár), қазіргі Белград қаласының ішінде, Сава және Дунай өзендерінің қосылған жерінде орналасқан ескі цитадель (Жоғарғы және Төменгі қала) мен Калемегдан саябағынан (Үлкен және Кіші Калемегдан) тұрады. Белградтың Стари-Град муниципалитетінде орналасқан бұл бекініс, қаланың тарихи ядросын құрайды. Белградтың мәдени мұрасының ең маңызды нысандарының бірі ретінде ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін алғашқылардың қатарында Сербияда ресми түрде мәдени ескерткіш деп жарияланды және қорғауға алынды. 1979 жылы ерекше маңызға ие мәдениет ескерткіші мәртебесі берілді және Сербия Республикасының қорғауында. Кіру ақысыз болғандықтан, жыл сайын 2 миллионнан астам адам (шетелдіктер, жергілікті тұрғындар, белградтықтар) келеді деп есептеледі.
The Belgrade Fortress (, Hungarian: Nándorfehérvár), consists of the old citadel (Upper and Lower Town) and Kalemegdan Park (Large and Little Kalemegdan) on the confluence of the Sava and Danube rivers, in an urban area of modern Belgrade, Serbia. Located in Belgrade's municipality of Stari Grad, the fortress constitutes the specific historical core of the city. As one of the most important representatives of Belgrade's cultural heritage, it was originally protected right after World War II, among the first officially declared cultural monuments in Serbia. The fortress was declared a Monument of Culture of Exceptional Importance in 1979, and is protected by the Republic of Serbia. Since the admission is free, it is estimated that the total number of visitors (foreign, domestic, citizens of Belgrade) is over 2 million yearly.
Орналасқан жері
Белград бекінісі Шумадия геологиялық жотасының ең биік бөлігінде орналасқан. Құмдық жағалау қаланың Ташмайдан аймағынан басталып, кем дегенде Миоцен кезеңіне дейін созылады және ежелгі Паннон теңізінің алғашқы кезеңдерінен пайда болған. Биік тік жар Ұлы соғыс аралына және Сава өзенінің Дунайға құятын жеріне көз салады, бұл Белградтағы ең көркем табиғи панорамалардың бірі. Ол Дорћол (солтүстік және солтүстік-шығыс), Стари Град (шығыс) және Косанчичев Венац (Савамала; оңтүстік) шаһаршықтарымен шектеседі. Оның шекарасында 3 көше орналасқан: Войвода Бойович бульвары, Тадеуш Костюшко, Париска, сондай-ақ өзен жағалауымен жүретін темір жол.
Классикалық антикалық
Белград бекінісі – Белградтың қалалық аймағының ядросы және ең көне бөлігі. Ғасырлар бойы қала халқы бекіністің қабырғалары ішінде шоғырланған, сондықтан бекіністің тарихы, соңғы уақыттарға дейін, Белградтың тарихын көрсетеді (Белград тарихының уақыт жолын қараңыз). Қала туралы алғашқы айтылу б.з.д. 3 ғасырда Скордиски кельт тайпасының «Сингидунум» атты қаланы негіздеген кезде болды. Бұл тайпалар бұрын бекіністе және оның төңірегінде тұрған фракиялық және дак тайпаларын жеңген. Қала бекінісі кейіннен римдіктер басып алды, ол Сингидунум деп аталды және Рим империясының «варварлық Орталық Еуропамен» шектесетін «әскери шекарасының» бөлігіне айналды. Сингидунумды IV Флавия рим легионы қорғады, ол Дунай және Сава өзендерінің қосылған жеріндегі төбеде бекіністі лагерь салды. 378 және 441 жылдары аралығында рим лагері готтар мен гундардың шабуылдары кезінде бірнеше рет қиратылды. Аңыз бойынша, Аттиланың қабірі Сава мен Дунайдың қосылған жерінде (бекіністің астында) жатыр. 476 жылы Белград империялар арасындағы шекараға айналды: Батыс Рим империясы және Шығыс Рим империясы (Византия империясы), ал солтүстікте славян-авар мемлекеті. Кельт бекінісі Теразие қыратының үстінде, Сава өзенінің Дунайға құятын жерінен жоғары орналасқан, ол бүгінге дейін тұр. Кельттер сондай-ақ оппида деп аталатын бекіністің төңірегіндегі шағын, ашық және бекінілген елді мекендерде өмір сүрді. Кельт қамалының қайда болғаны нақты белгісіз болғандықтан, кейбір тарихшылар оның Карабурма және Роспи Ćuprija некропольдеріне жақын болғанын болжайды. Кельт елді мекендері Ла Тене мәдениетіне жатты. Алғашқы әскери лагерьде б.з. 46-69 жылдары VIII Аугуста легионының сарбаздары болды. Ертедегі Сингидунум 86 жылы қалаға көшірілген және 5 ғасырдың ортасына дейін сонда қалған IV Флавия Феликс легионының келуімен өркендеді. IV легионның болуы қазіргі бекіністің Жоғарғы қаласын алып жатқан шаршы пішіндес каструм (көпіршік) құрылысына түрткі болды. Құрылыс біздің заманымыздың 2 ғасырының басында басталды, өйткені 100 жылдардың басынан бастап IV Флавия Феликс легионы Сингидунумда тұрақты орналасты. Бастапқыда қамал топырақтан жасалған қоршаулар мен ағаштан жасалған қоршаулар ретінде салынды, бірақ көп ұзамай ол таспен нығайтылды, Белград тарихындағы алғашқы тас қамалға айналды. Оның қалдықтарын бүгін акропольдің солтүстік-шығыс бұрышынан көруге болады. Легион сонымен қатар Сава өзенінің үстінен Сингидунумды Таурунуммен байланыстыратын понтон көпірін салды. Төртбұрышты каструм бүгінгі Жоғарғы қала мен Калемегдан саябағын қамтыды. Каструмның биік қабырғалары ақ Ташмайдан әктасынан салынған және шамамен 2 км² аумақты алып, иркіліссіз төртбұрыш пішіндес (шамамен). Белград шамамен бір ғасыр бойы сербтердің қолында болды. 1427 жылы деспот қайтыс болғаннан кейін ол Венгрияға қайтарылуға тиіс болды. 1456 жылы Осман сұлтаны Мехмед II-нің бекіністі басып алу әрекетіне Янош Хуняди (Белградты қоршау) кедергі келтірді, бұл Венгрияны 70 жыл бойы Осман империясының билігінен сақтап қалды.
Ерекшеліктері
Белград бекінісі әдетте төрт бөлімге бөлінеді. Төрт бөлімнің екеуі бекіністің өзін (Төменгі және Жоғарғы қала) құрайды, ал екеуі бүгінде Калемегдан саябағын құрайды. Олар Цариград жолымен бөлінген, оның орнында қазіргі жаяу жүргіншілер жолы, Цвета Зузорич өнер павильонының жанында орналасқан. 2008–2013 жылдары қала әкімі Драган Джилас кезінде, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін орналасқан Төменгі қалаға жануарлар бағын кеңейту туралы идея қайта жанданды, бірақ сарапшылар оған қарсы болды. 1965 жылғы бекініс қала құрылысы жоспарында жануарлар бағын бекіністен тыс, қала маңындағы жерлерге көшіру көзделген, кейінірек жоспарларға Велико-Блато, Степин-Луг немесе Йелезовац кірді. Жануарлар бағын кеңейту Дунай мен Сава арасындағы жаяу жүргіншілер байланысын үзеді, ол 1949 жылы бұзылған, бірақ 2009 жылы Сава қақпасының қайта құрылысымен және ашылуымен қалпына келтірілді. Сонымен қатар, ол әлі толық зерттелмеген Төменгі қаланы зерттеуге кедерілдіреді және Балтазар Нойманның шедевр туындысы – Карл VI қақпасын жануарлар бағының ішінде қалдырады. 2017 жылы жануарлар бағы көшірілмеді, сонымен қатар кеңейту туралы идея да қолданбастан шығарылды. Белградтың славян тіліндегі атауы – «ақ қала», бір теория бойынша, қала салынған миоцендік ақ тақталардың әсерінен туындаған. Венгрлер қаланы серб деспоты Стефан Лазаревичке тапсырған кезде, ол шіркеуді қоса, бекіністі масштабты түрде қайта құруды бастады. Тарихшы Константин Философ шіркеуді, оның ішінде Құдай шешенінің бейнесін, Әулие Петка мен Әулие Императрица Феофанияның қасиетті қалдықтарын (Болгария Осман империясына бағынғаннан кейін Белградқа көшірілген), Он екі апостолдың бейнелерін (әр жағынан алты) және қолға тиетін реликтілерді сипаттады. Деспот хорларды және оның төңірегіндегі монастырлық кешенді қосты. Шіркеу Белград митрополитінің ордасы болды, осы жолы Сербия православие шіркеуінің, және ол «барлық серб жерлерінің экзархы» деп жарияланды. Шіркеуге жақын Османдықтар үлкен оқ-дәрі қоймасын қазды. 1717 жылдың 17 тамызында Евгений Савойский басшылығымен Австрия шабуылы кезінде австриялық әскер тікелей қоймаға тиіп, жарылыс болды, ол Төменгі қаладағы барлық құрылыстарды, соның ішінде шіркеуді қиратты. 1720–1739 жылдары бекіністі масштабты түрде қайта құру және барокколық Белградты салу кезінде австриялықтар шіркеуді қайта құрмады. Сонымен қатар, Төменгі қаладағы жерді тегістеу үшін олар шіркеудің қираған қалдықтарын толығымен бұзды. Бүгінде шіркеудің нақты қай жерде орналасқаны және оның сыртқы түрі қандай болғаны белгісіз. Бүгінде қойма рим дәуірінен қалған және бекіністің ішінде немесе айналасында табылған артефакттармен безендірілген: қабір тастары, ескерткіштер, құрбандық алаптары және біздің заманымыздың 3 ғасырына жататын Юнаның саркофагы. 1717 жылы австриялықтар Солтүстік Сербияны басып алғаннан кейін, бекініс ішінде қалаға су жеткізу мәселесі туындағаны анық болды. Басты көздері – Дунай және Сава өзендері, бірақ Белград жиі қоршауда немесе шайқас алаңында болғандықтан, бұл ыңғайсыз болды, өйткені қоршау кезінде өзендерге қол жеткізу мүмкін емес еді, сондықтан олар балама іздеді. Барокко стилінде Белградты қайта құру және жаңғырту аясында 1717 жылдан 1731 жылға дейін қазіргі нысан қазылып, суды көтеру үшін күрделі ағаш механизмі орнатылды. Австриялықтар бастапқыда су құдығын қазуды жоспарлаған. Олар Савадағы су деңгейінен төмен түсті, бірақ су таппады және өткізбейтін тау жынысына тап болды. Содан кейін олар оны цистернаға бейімдеп, барлық жер үсті суларын оған бағыттуды шешті. Шахтаның диаметрі: Саты 212 баспалдақтан тұрады және төменгі жағында екі бөлімді жалғастыратын кішкентай дәліз бар, бірақ ол көбінесе су астында болады. Австриялық карталарда ол Ұлы құдық деп аталады, бірақ серб көтерілісшілері Белградты Османдықтардан азат еткеннен кейін, 19 ғасырдың басында оны Рим құдығы деп атады, өйткені сол кездегі жалпы сенім бойынша барлық ескі ғимараттар римдік болған. 1954 жылы бір ер адам сүйіктісін құдыққа лақтырып жіберді. Полиция оны өлтіргенін дәлелдегісі келді, сондықтан суға түсушілер оны табуға жіберілді, бірақ олар сәтсіз болды. Алайда оның денесі он күннен кейін табылды. Бұл оқиға 1967 жылы Душан Макавеевтің «Махаббат ісі немесе жоғалған коммутатор операторының ісі» атты фильмін жазуына және режиссерлік етуіне шабыттандырды. 1964 жылы Альфред Хичкок құдыққа барып, «атмосферасын» жоғары бағалады. 1967–1968 жылдары нысанды жаңадан зерттеу жұмыстары жүргізілді. Суға түсушілер су түбінің лаймен толып жатқанын анықтап, бірнеше қаңқаларды, бірнеше жануарлар қаңқаларын және екі адам қаңқасын алып шықты. 1987 жылы дайверлер құдық пен Сава арасында байланыс бар ма екенін зерттеді, бірақ туннель таба алмады. Түбі тегіс болды, суда бір паркке арналған орындық және көптеген монеталар болды. Рим құдығы тағы бір «Лабиринт» (фильм) үшін шабыт көзі болды, ол 2002 жылы Сербиядан «Оскарға» ұсынылды. 2006 жылғы суға түсу кезінде Сербияда бұрын табылмаған, шағын, ұзындығы амфипод табылған. Ол 2007 жылы жабылып, қайта құрылып, 2014 жылдың наурыз айында қайта ашылды, бірақ 2017 жылдың мәліметі бойынша жоғарғы бөлігі келушілерге ашық, ал қауіпсіздік себептерімен түсуге тыйым салынған. 2007 жылдан бері қала құдықты қайта құру жоспарларын жасап, түзетуде, оның нашар күйіне байланысты оны басымдыққа қойып отыр, бірақ 2023 жылға дейін ол жаңартылмады.
Дамад Әли пашаның түрбесі (1784)
Түрбе Жоғарғы қаланың орталық жазығында орналасқан және Белградтағы ислам архитектурасының сақталған аз ғана ескерткіштерінің бірі болып табылады. Ол 1713–16 жылдары Осман империясының Ұлы визирі болған Дамад Али пашаның есімімен аталады. Бірақ, кесене одан кейін салынған. Ол 1784 жылы Белградтың тағы бір Ұлы визирі, мухафиз немесе губернаторы Иззет Мехмед пашаның қабірінің үстіне салынды. Түрбе Бірінші серб көтерілісі кезінде қирап, Сербияның Османдық губернаторы Марашли Али паша 1818–19 жылдары оны қайта жаңартып, Дамад Али пашаға арнады. Сербия автономия алғаннан кейін, тек бекіністі басқарған тағы екі мухафиз түрбеге жерленді: 1847 жылы Селим Сирри паша және 1850 жылы Хасан паша. Мавзолей тастан, дұрыс алтыбұрышты негізбен салынған. Қырлары ұзын, биіктігі [өлшемдері көрсетілмеген] және диаметрі [өлшемдері көрсетілмеген]. 2017 жылдың мамыр айында басталған толыққанды жөндеу жұмыстары қазан айына дейін аяқталуы тиіс. Электр жүйесі мен шатыры ауыстырылды, еденнен су шығарылды және ішкі және сыртқы консервация жұмыстары жүргізілді. Ескі шатыр плиткалары сынғандықтан, су ішке тамшылаған. Алғашқы шатыр жабыны емес, шатырдың плиткасы қорғасынмен ауыстырылды және жаңа, заманауи шатыр плиткалары орнатылды, шіріген ағаш еден кірпіш плиталармен алмастырылды, ал қабірдің ағаш жабыны да жаңаланды.
Мәдениет ескерткіштерін қорғау институты (1904)
Бастапқы ғимарат 1902-1904 жылдары Сербия Бас штабының бас кеңсесі ретінде салынған. 1915 жылғы қазан айында Сава өзенінен Белградты австро-венгрлер бомбалау кезінде ол қиратылды. Жаңа бас кеңсені сол жерге салу туралы шешім қабылданды. Соғыстан кейінгі жағдайда, қаражат жетіспегендіктен және зақымды жөндеу үшін шұғыл қадам қажет болғандықтан, екі уақытша құрылыс салу туралы шешім қабылданды. Бір ғимарат Бірінші оңтүстік-батыс бастионының орнында, ал екіншісі 1904 жылғы ғимараттың іргетасында салынды. Қайта салынған ғимаратты Янко Шафарик 19 ғасырдың серб қалалық сәулетінің ерекшелігімен жобалады. Фасад пен оны қоршаған элементтерге табиғи тастан жасалған негіз, жасанды тастан жасалған бүйір баспалдақ, құйма темірден жасалған қоршау және шамдар кіреді. 1928 жылы бас штаб Кнеза Милоша көшесіндегі жаңа ғимаратқа көшкен кезде, бекіністегі ғимарат Әскери мұражайға айналды. 1956 жылы мұражай жақын жердегі, әлдеқайда үлкен Әскери және География институтының ғимаратына көшірілді, қамалдың қосалқы ғимараты бұзылды, ал Мәдени ескерткіштерді қорғау институты 1961 жылы қалған ғимаратқа көшірілді. Ғимараттың қасбеті 2021 жылдың күзінде толыққанды жаңартылды. Жазуда көрсетілгендей, ескерткіш Аргентинада өткен 1950 жылғы FIBA Әлем чемпионатында өнер көрсеткен Югославия ұлттық баскетбол командасының мүшелеріне арналған. Бұл команданың төрт ойыншысы FIBA Даңқ залының мүшелері болды: Небойша Попович, Александар Николич, Радомир Шапер және Борислав Станкович. Мүсін бұрынғы баскетболшы Наташа Ковачевичтің бастамасымен салынды. Мүсінші Радош Раденкович жасаған монумент «жаһандық мойндау үшін күрес» символы болып табылады және баскетболға жеткен үш стильделген қолды бейнелейді.
Гондол көтеруі
2017 жылдың тамызында қала әкімдігі 2018 жылға Калемегдан мен Ушчеді байланыстыратын гондола лифтінің құрылысын жариялады. 2018 жылдың наурызында жаяу өткел көпірі туралы идея "қиын" және "тұрақсыз" деп сипатталғаннан кейін тоқтатылды. Калемегдан жағындағы станция Сава жағалауынан 1 метр (3 фут 3 дюйм) төмен қазылады. Жобаланған станцияның астында үңгір бар, сондықтан үңгірді келушілерге бейімдеп, болашақ гондола станциясына лифт арқылы қосу мүмкіндігі қарастырылуда. Ушче жағындағы бастапқы нүкте Ушче мұнарасының қарсы жағындағы скейт-парк жанында орналасады. Жалпы маршруттың ұзындығы шамалы, оның бір бөлігі Сава өзенінің үстінен өтеді. Құрылыс құны 10 миллион еуроға бағаланса, жұмыстарды аяқтауға 18 ай уақыт көзделген. Жобаға қатысты сын-пікірлер, ресми түрде қолданылған атаудан (дәстүрлі сербтің "жичара" орнына "гондола") бастап, таңдалған орнына, маршрутына және әсіресе Калемегдан станциясына дейін жалғасты. Калемегдан станциясы үңгірдің үстінде орналасқан, бұл аймақ көшкінге бейім. Косанчичев Венац маңындағы Бейтарап елдер паркі тиімдірек шешім ретінде ұсынылды. Гондола лифті үшін паркте 47 ағаш кесілуіне 2019 жылдың наурызында басталды. Кесілген қарағайлардың жасы 50-60 жылға жуық болды. Бағаның 15 миллион еуроға өсуімен және жобаға экологтар, архитекторлар мен қала құрылысшыларының біріккен қарсылығымен, өзен арғы жағындағы Ушче паркінде 100-ден астам ағаш кесілуі халықтың наразылығын тудырды. Азаматтар ұйымдасып, қала ағаштарды кескен кезде, олар жаңа көшеттер отырғызды. Бұрғылау жұмыстары да басталды және тас қабырғаның ішінара бұзылатыны хабарланды. Старый Град муниципалитеті де наразылық акциясын ұйымдастырып, құрылыс алаңындағы қоршауларды бұзып, қалалық және мемлекеттік шенеуніктерге шағымдар мен айыппұлдар салды, сондай-ақ құрылыс алаңында 24 сағаттық бақылауды ұйымдастырып, осы уақыт аралығында салынған кез келген құрылысты бұзуға уәде берді. Белградтың 2016 жылғы Бас жоспары гондола лифтінің құрылысын тыйымдайды, онда Белград бекінісі аумағында "балама көлік және демалыс үшін кабельдер" салуға тыйым салынған. 2020 жылдың наурызында Белград бекінісі пан-Еуропалық мәдени мұра ұйымы Europa Nostra тарапынан Еуропаның 7 ең қауіпті мұралық нысанының бірі деп танылды, бұл гондола лифтін салу жоспарына байланысты болды.
Кішкентай Калемегдан саябағы
Мали Калемегдански паркі (Мали Калемегдански парк) Белград қаласының қалалық бөлігімен шектесетін шығыс бөлігіндегі аумақты алып жатыр. Кіші Калемегдан саябағының солтүстік бөлігінде 1936 жылы ашылған Белград зообағы орналасқан. Сондай-ақ, осы жерде Cvijeta Zuzorić өнер павильоны да бар.