Белградтағы Әйя Сава шіркеуі

Кіріспе

Белградтағы шіркеу, Сербия

Киелі Сава шіркеуі – Сербияның Белград қаласындағы Врачар үстіртінде орналасқан Сербия православие шіркеуі. Ол Сербия православие шіркеуінің епископтық орталығы және басты соборы ретінде жоспарланған. Шіркеу Сербия православие шіркеуінің негізін қалаушы және ортағасырлық Сербияның маңызды тұлғасы – қасиетті Саваға арналған. Ол қасиетті Саваның қабірі орналасқан жерге салынған. Оның табыты Милешева монастырынан Белградқа көшірілді. 1595 жылы Осман империясының бас визирі Синан-пашаның бұйрығымен табыт өртеліп тасталды. 1926–1927 жылдары өткен екінші қайта қарастырылған конкурстан кейін Богдан Несторович пен Александар Дероко 1932 жылы сәулетшілер болып таңдалды (бірінші орын берілмеді, Несторович екінші орын алды). Бұл шешім соғыстар аралығындағы Югославияда маңызды пікірталас тудырды, ол ғибадатхананың көлемі, дизайны және ұлттық символикалық маңызына қатысты болды. Бұл жобаның негізгі ауданының едәуір ұлғаюымен бірге жүзеге асты. Жаңа дизайн 1926 жылғы конкурстық талаптардан өзгеше болды және Ая Софияның өлшемдері мен архитектурасын қайталауды көздеді. Бірінші тас 1935 жылы қаланды. 1941 жылы Югославияны жаулап алған кезде құрылыс шамамен он метр биіктікке жеткен. Аяқталмаған ғимаратты неміс әскері мен Тито партизандары қойма ретінде пайдаланды. Соғыстан кейін православие шіркеуі ғимаратты аяқтауға рұқсат алуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1984 жылы рұқсат берілді және архитектор Бранко Пешичке жобаны жаңа құрылыс технологияларына бейімдеу тапсырылды. 1985 жылдың 12 мамырында ғибадатханада 100 мың адам қатысқан діни қызмет өтті. Бұл сол кездегі коммунистік елде маңызды өзгеріс болды; шіркеу өз мәртебесін қайта алды және коммунистік элита шіркеу құрылысына он жылдық тыйымды тоқтатуға мәжбүр болды. 1989 жылдың маусым айында ғибадатхананың 4000 тонна салмақты бетон күмбезі толығымен жерде құрастырылып, қазіргі орнына көтерілді. Бұл құрылыс саласындағы маңызды жетістік болды. Бұл Сербиядағы ең ірі православие шіркеуі, ең ірі шығыс православие шіркеулерінің бірі және әлемдегі ең ірі шіркеулердің қатарында. Бұл Белградтағы ең танымал ғимарат және оның биік күмбезі Ая Софияға ұқсайды, содан үлгі алынған. Шіркеу үлкен күмбезі мен төрт апсидасы бар қатаң симметриялық орналасуға ие, жарыққа өте сезімтал. Оның ішкі қабырғалары алтын мозаикамен әшекейленген. Күмбез ішіндегі мозаикалық безендіруге Ресей Федерациясының қайырымдылығымен бастама берілді, ал мозаикалық қаптаманың қалған бөлігін Сербия Республикасы қаржыландырды. Ресейдің Владимир Путин 2019 жылдың қаңтар айында шіркеуге барып, Ресей мемлекеті мозаикалық қаптамадағы қалған жұмыстардың бір бөлігін қаржыландыратынын мәлімдеді. Ол Мандильонды ұсынумен бірге мозаикаға бейнелі түрде тас қойды. Путин шіркеуді қадірлеу рәсіміне ресми түрде шақырылды, ол 2020 жылдың соңына жоспарланған еді, бірақ COVID-19 пандемиясы салдарынан рәсім әлі өтпеді. 2020 жылдың шілдесінде Ая София мешітке айналғаннан кейін Сербия Патриархы Ириней және Сербия президенті Александр Вучич 2020 жылдың тамызында Киелі Сава шіркеуі Ая Софияның орнын басатынын және «Жаңа Ая София» атанғанын мәлімдеді. 2021 жылдың мамыр айында шіркеуді қоршаған Врачар үстірті мәдени-тарихи бірлік деп жарияланды және мемлекеттік қорғауға алынды, бұл оны «Санкт-Сава үстірті» деп атауға мүмкіндік берді. Үкімет шешімінің негіздемесінде «Сербия тарихындағы екі маңызды кезеңнің – қасиетті Саваның реликвияларын өртеу және Бірінші серб көтерілісі» естелік орны ретіндегі жергілікті жердің символдық, естелік, мәдени-тарихи, сәулеттік, қалалық және көркемдік құндылықтары көрсетілді.

The Church of Saint Sava is a Serbian Orthodox church which sits on the Vračar plateau in Belgrade, Serbia. It was planned as the bishopric seat and main cathedral of the Serbian Orthodox Church. The church is dedicated to Saint Sava, the founder of the Serbian Orthodox Church and an important figure in medieval Serbia. It is built on the presumed location of St. Sava's grave. His coffin had been moved from Mileševa Monastery to Belgrade. The coffin was placed on a pyre and burnt in 1595 by Ottoman Grand Vizier Sinan Pasha. Bogdan Nestorović and Aleksandar Deroko were finally chosen to be the architects in 1932 after a second revised competition in 1926–27 (for which no first award was granted, Nestorović being runner up). This sudden decision instigated an important debate in interwar Yugoslavia which centered around the temple's size, design and symbolic national function. This was accompanied by a sizeable increase in the base area of the ambitiously conceived project. The new design departed from the competition guidelines issued in 1926, and was to replicate the dimensions and architecture of Hagia Sophia. The first stone was laid in 1935. When Yugoslavia was under occupation in 1941, the construction was approximately ten metres high. The incomplete building was used as a depot by the German army and Tito's partisans. After the war, the Orthodox Church was unsuccessful in its attempt to secure permission to complete the building. Permission was granted in 1984, and the architect Branko Pešić was commissioned to adapt the project to new construction techniques. On May 12, 1985, a liturgy was held at the temple with 100,000 people in attendance. This marked a turning point in the then communist country; the church had reinstated its position and the communist elite had to back down from a decade long ban prohibiting the construction of the church. In June 1989, the concrete dome of the temple, weighing 4,000 tonnes and constructed entirely on the ground, was raised to its present position. This was a landmark achievement in construction. It is the largest Orthodox church in Serbia, one of the largest Eastern Orthodox churches and it ranks among the largest churches in the world. It is the most recognisable building in Belgrade and a landmark, as its dominating dome resembles that of the Hagia Sophia, after which it had been modelled. The church contains a rigorous symmetrical layout with a great sensitivity to light due to its large dome and four apses. Its interior cladding with of gold mosaics is almost complete. The initiative for the mosaic decoration inside the dome was secured by a donation of the Russian Federation, while the larger remainder of the mosaic cladding was successively financed by the Republic of Serbia. Vladimir Putin of Russia visited the church in January 2019 and announced that the Russian state would finance parts of the remaining works in the mosaic cladding. He symbolically laid a stone in a mosaic with the presentation of the Mandylion. Putin was formally invited to attend the consecration of the church, which was then scheduled for the end of 2020 but the ceremony has not yet occurred owing to the COVID 19 pandemic. Following the conversion of the Hagia Sophia to a mosque in July 2020, the Patriarch of Serbia Irinej and Serbia's president Aleksandar Vučić in August 2020 expressed their wish the Saint Sava Church would symbolically replace the Hagia Sophia, after which it was modelled, and become a "New Hagia Sophia". In May 2021, the entire Vračar plateau which surrounds the church was declared a spatial cultural historical unit, and placed under the state protection as the Saint Sava's Plateau. The rationale in government's decision included "symbolical, memorial, cultural historical, architectural urban and artistic values of the locality, which represents memory spot of two turning points in Serbian history: Burning of Saint Sava's relics and the First Serbian Uprising".

Сайт

Шіркеу Белградтағы Врачар үстіртінде орналасқан. Ол ескі қаладан оңтүстік-шығысқа қарайғы маңызды тауар ағынының бағыт осі бойында жатыр. Ол Теразие мен Славья алаңы арасындағы Король Милана көшесінен көрінеді, ол аталған осьтің жалғасы болып табылады. Шіркеу Эмилиян Йосимович жасаған Белградтың алғашқы қала құрылыс жоспарында көзделген бульвардың соңғы нүктесі және ландшафтық белгісі болып табылады. Оның архитектуралық пішіні Византиялық Ая Софияны еске түсіретіндіктен, құрылысшылар оның православие дінінің әмбебап орталығына айналуына үміттенді. Сол кезде Мәскеу православиедегі беделін жоғалтқан, өйткені Қазан революциясы Ресейде дінді ысырып тастады және бұл үшін өтемақы жасау көзделген. Югослав коммунистері де шіркеу құрылысына кедергі келтірді, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін одан әрі құрылыс салуға тыйым салды. Ұзақ үзілістен кейін, шіркеу 1985 жылы қайтадан бой көтерді. 2004 жылы сыртқы жұмыстар аяқталды, толыққан ішкі кеңістікпен бірге қадірлі қызмет 2020 жылдың соңында өткізілуі күтілді. Шіркеу Врачар үстіртіндегі батыс тіктелігінде, 134 метр биіктікте орналасқан. Ол Белградтың басты алаңы – Славья алаңынан оңтүстікке қарай 500 метр қашықтықта жатыр. Шіркеудің негізі Белградтың дәстүрлі географиялық орталығы – Теразие алаңынан және басты жаяу жол – Кнез Михайлова көшесінен 18 метр жоғары. Бұл сондай-ақ Белградтағы екінші ірі шіркеу – Санкт-Марк және Сербия Парламенті – Скупштина орналасқан Ташмайдан саябағынан 10 метр биік. Сава өзенінің Дунайға құятын жерінен 63 метр биіктікте орналасқандықтан, Санкт-Сава – қаланың табиғи панорамалық нүктесі және оның алып күмбезі – қаланың айқын белгісі. Күмбезді айналатын, көпшілікке ашық галереядан Белградтың қалалық ландшафтына көз тастауға болады. Ішкі жұмыстар аяқталғаннан кейін шіркеуге келушілердің барлығы үшін лифт орнатылады. Киелі Саваның негізінің астынан Белград қалалық теміржолының екі құбыры өтеді, BG Voz. Бұл крипт жоспарын қайта қарау қажеттігін тудырды.

The church stands on the Vračar plateau in Belgrade. It is located at the sight axes of the important commercial traffic artery from the old city to the SE outskirts. It is visible from the Kralja Milana street, between Terazije and Slavija Square, which is in extension of the axis. The church is the terminus and landmark of the intended boulevard in the first urban plan of Belgrade made by Emilijan Josimović from the second half of the 19th century. With its architectural form paraphrasing the Byzantine Haghia Sophia, the builders hoped that it will eventually evolve into a universal center of Orthodoxy. Moscow also had at the time lost prominence within Orthodoxy, as the October revolution sidelined religion in Russia and a compensation was intended. The Yugoslav communists also obstructed work on the church, as they banned further construction at the site after World War II. After a long delay, the church rose in 1985. In 2004 all works on the outside had been finished, the expected consecration with the finished interior space was expected to be held at the end of 2020. The church lies on the western promontory of the Vračar Plateau at 134 m height. It is located 500 m south of Belgrade's main square, Slavija square. The base of the church is 18 m above Belgrade's traditional geographic center, the Terazije square and the main pedestrian lane, the Knez Mihajlova ulica. It is also 10 m higher than Tašmajdan park, where the second biggest church in Belgrade St. Mark's and the Serbian Parliament, the Skupština are located. As it lies also 63 m above the confluence of the Sava River into the Danube, St. Sava is a primary natural viewpoint and from its massive dome a visible landmark for the city. From the publicly accessible gallery around the dome, a view on the urban fabric of Belgrade is possible. A lift will be installed after interior works are finished for all visitors of the church. Below the foundation of St. Sava, pass the double tubes of the Belgrade rail commuter network, BG Voz This necessitated a redesign of the original plan of the crypt.

Өмірбаян

Қасиетті Сава (1175–1235), серб халқының қамқоршысы және ұлттық батыры, 1175 жылы Растко Неманья болып дүниеге келді, ол серб ұлы жүпаны Степанның (1166–1196 жылдары билеген) ұлы еді. Сербия бұрынғы ғасырда Византия империясынан азат болғандықтан, салыстырмалы түрде жас мемлекет болатын. 1077 жылы Дүкля алғашқы серб патшалығы болды, оның құрылуы Рим-католик Бар епископтығының құрылуымен тығыз байланысты. 12 ғасырдың соңында қазіргі Сербияның оңтүстігінде орналасқан Рашка жаңа мемлекеті екінші серб елі ретінде пайда болды. Степан Неманья Рашканы басқарды. 1196 жылы ол, ұлы Растко сияқты, Грекиядағы Афон тауындағы Шығыс православиелік монастырь орталығына көшіп барды, онда монах Симеон ретінде танылды. Ол ұлымен бірге Византия императоры серб халқына сыйлаған Афон тауындағы Хиландар монастырын қайта жаңартуға кірісті. Симеон 1199 жылы онда қайтыс болды. Сава Сербияға оралғаннан кейін Сербия православие шіркеуін ұйымдастырды және Константинополь патриархы Мануил I (1216–1222 жылдары билеген), Экуменикалық патриархаттың қатысуымен Сербия шіркеуінің алғашқы архиепископы болып тағайындалды. Сава 1236 жылы Қасиетті жерге, Мысырға және Синай тауына жасаған бесiмдік қажылығынан кейін Болгариядағы Ұлы Тарновода қайтыс болды. Кейіннен ол қасиетті деп жарияланып, серб мектептері мен оқушыларының қамқоршысы аталды. 1594 жылы сербтер Банатта Осман билігіне қарсы көтерілді, ол Балқандағы Австрия-Осман шекарасында болған Ұзақ соғыс (1591–1606 жылдары) кезінде болды. Сербия патриархаты мен көтерілісшілер шетел мемлекеттерімен байланыс орнатқан. Соғыс тулары Патриарх Иоанн I Кантулмен киеленді, оны Осман үкіметі кейіннен Стамбулда дарға асты. Османның бас визирі Синан-паша Милешева монастырындағы қасиетті Саваның саркофагы мен қасиетті заттарын әскери конвоймен Белградқа жеткізуге бұйрық берді. 1894 жылы, өрттенгеніне 300 жыл толуы тойланғанда, шіркеуді үшінші жазықтықта салу туралы келісімге қол жеткізілді. 1895 жылы Белградта «Врачардағы қасиетті Сава шіркеуін салу қоғамы» құрылды. Құрылысқа бөлінген жердің көп бөлігін 19 ғасырдың соңында қаланың осы бөлігін сатып алып, дамытқан шотланд миссионері Фрэнсис Маккензи сыйлады. 1900 жылы Александр Обренович патшаның жарлығымен жоспарланған шіркеу «ұлттық құрылыс» деп жарияланды. Ғимарат ұлттық құрылыс дәстүрлеріне жақын болуы және «Морава стилі» деп аталатын кеш Византия өнеріндегі ғимараттарға ұқсауы керек еді, бұл Сербияның Лазар (1329–1389) және оның ізбасарлары тұсында салынған жергілікті шіркеулерді ерекшелендірді. 14 ғасырдың екінші жартысындағы шіркеулердің барлығы триконхты еден жоспарларына, төртбұрышты крестке және маңызды патшалық жерлеу орындарына, сондай-ақ ескерткіш монастырларға бес күмбезді болды. Бір талап бойынша, конкурсқа тек югослав немесе ресейлік сәулетшілер қатыса алатын. Бұл серб азаматтары мен Ресейден эмиграциялаған сәулетшілерге артықшылық берді, олар Вена өнер академиясын бітірген нео-Византиялық қозғалыстың өкілдері болды, онда серб студенттері 19 ғасырдың соңында Теофил фон Хансеннің лекцияларын тыңдады. Олар 1926–1927 жылдардағы конкурсқа белсенді қатысты. Конкурс ережелерінде ғимарат «елдегі ең үлкен және ең монументалды құрылыс болуы керек және ең жоғары көркемдік маңызға ие болуы керек» делінген. 1927 жылы Белградта Византия зерттеулерінің екінші халықаралық конгресін дайындау және өткізумен Югославияда нео-Византиялық қозғалыстың тенденциялары күшейді. Діни иерархия классикалық Византия үлгілеріне негізделген тарихи дәстүрдегі шіркеуді іздеді, нақтырақ айтқанда, сол кездегі «Серб-Византия стилі» деп аталатын ғимараттарды. Конкурс Сербиядағы нео-Византиялық тенденциялардың шыңы болды, сонымен қатар Грачаница монастырының көтерілуі Врачардағы жаңа шіркеудің құрылысының үлгісі ретінде қарастырылды, бірақ бұл талап етілмеген. Конкурсқа қатысуға шақырудың 1926 жылғы 3 қарашада «Политика» газетінде жарияланғаны және конкурстың 1927 жылғы 30 сәуірде, 10–14 желтоқсанда өткен Византия зерттеулерінің халықаралық конгресінен бірнеше ай бұрын өткізілуі кездейсоқ болды. Серб-Византиялық қозғалыстағы дискурстар тікелей сәулет саласынан туындаған жоқ, бірақ гуманитарлық зерттеулерден құрылды, олар Византиялық одақтың серб мәдени дәстүріне маңыздылығын атап көрсетуге тырысты. Басты қолдаушылар Ресейден келді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ресей эмигранттарының үлкен қауымымен Белград осы тенденцияның орталығына айналды. Ресей эмигранттары сәулетшілері Югославия корольдігінің Александр I тұсындағы қоғамдық ғимараттардың басты сәулетшілері болды, олар билік иерархиясының жоғарғы сатысында болды және өкілдік үкіметтік ғимараттарды салуға басымдық берілді. Конкурс сәтті өтпеді, бірінші жүлделі орын берілген жоқ. Ешбір жұмыс қоғамдық және кәсіби пікірге сай келмеді. Көптеген жұмыстар ережелерді орындамады, көптеген ұсынылған жобалар ұлттық серб орта ғасыры архитектурасының өкілі Грачаница монастырының үлгілеріне немесе тіпті Ая Софияға негіделген. Төрешілер алқасы екі үлгіні ұсынған деген болжам бар. Грачаницаның католиконы сияқты, оның дизайны ұлттық архитектураның биік нүктесі ретінде қарастырылды, ал конкурс серб өнерінде архитектура мен ұлттық үлгі туралы дамып келе жатқан дискурс басталуын білдірді. Грачаница, патшалық негізін қалаушылары оны жерлеу орны ретінде салған ескерткіш монастырлар тобына жатпаса да, сәулетшілер үшін шабыт көзіне айналды. Олар оны нағыз ұлттық стильді іздеудегі қазіргі шабыт көзі ретінде қарастырды. Екінші конкурсқа елдің басты сәулетшілерінен 22 (24?) жұмыс түсті. Барлық соңғы ұсыныстар 1927 жылдың мамыр айына дейін тапсырылуы керек еді. Богдан Несторович пен Александр Дерокодан басқа, жұмыстарды Драгиша Брашован, Милан Злокович, Милутин Борисавлевич, Бранко Крстич пен Петар Крстич, Жарко Татич, Алексей Папков, Миладин Прльевич, Бранче Маринович пен Жикица Пиперски, Александр Васич және басқалар ұсынды. Комиссия құрамында Патриарх Димитрий, Йован Цвиич, Андра Стеванович пен Богдан Попович, Пера Попович және Момир Корунович болды. Комиссия ешбір жұмыс конкурс талаптарын орындамағандықтан жеңімпазды анықтаудан бас тартты. Комиссия көптеген жұмыстардың нашар сапасын сынады.

Saint Sava (1175–1235), the patron saint and national hero of the Serbian people, was born Rastko Nemanja in 1175, the son of Serbian Grand Župan Stephen (r. 1166–1196). Serbia was still a relatively young nation, having freed itself from the Byzantine Empire in the previous century. In 1077 Duklja became the first Serb kingdom, its founding being intimately interconnected with the establishment of the Roman Catholic Bishopric of Bar. Toward the end of the 12th century, the new state Raška, centered in what is now southern Serbia, rose as a second Serbian nation. Stephen Nemanja ruled Raška. In 1196 he, like his son Rastko before him, moved to the Eastern Orthodox monastic center on Mount Athos in Greece, where he was known as the monk Simeon. Soon afterward, he joined with his son to rebuild the ruined Monastery of Hilandar, on Mount Athos, which had been given to the Serbian people by the Byzantine emperor. Simeon died there in 1199. Sava organized after his return to Serbia the Serbian Orthodox Church and was consecrated the first archbishop of the Serbian church by Patriarch Manul I of Constantinople (r. 1216–1222), the Ecumenical Patriarchate. Sava died in 1236 after his unparalleled second pilgrimage to the Holy Land, Egypt and Mount Sinai, in Veliko Tarnovo in Bulgaria. He was later canonized and named the patron saint of Serbian schools and school children. In 1594, Serbs rose up against Ottoman rule in Banat, during the Long War (1591–1606) which was fought at the Austrian Ottoman border in the Balkans. The Serbian patriarchate and rebels had established relations with foreign states,

The war banners had been consecrated by Patriarch John I Kantul, whom the Ottoman government later had hanged in Istanbul. Ottoman Grand Vizier Sinan Pasha ordered that the sarcophagus and relics of Saint Sava located in the Mileševa monastery be brought by military convoy to Belgrade. In 1894, which was then celebrated as the 300th anniversary of the burning, consensus was reached to build the church on the third plateau location. In 1895 the "Society for the Construction of the Church of Saint Sava on Vračar" was founded in Belgrade. The major part of the parcel donated for the construction came from Scottish missionary Francis Mackenzie, who purchased and developed this part of the city in the late 19th century. By the 1900 ukaz of King Alexander Obrenović, the planned church was declared a "nationwide edifice". The church was to pay reference to close national building traditions and resemble edifices in late Byzantine art of the so called "Morava style", highlighting locally built churches commissioned under the reign of Lazar of Serbia (1329–1389) and his successors. The churches from the second half of the 14th century had all a trikonchic floor plans, a cross in square design and some important royal burial places and memorial monasteries were also five domed. One specification said that only Yugoslav or Russian architects are eligible for entries in the competition. It favoured especially Serbian nationals and Russian émigré architects, who were the main representatives in the neo Byzantine movement which had graduated at the Vienna Academy of Arts, where Serbian students were lectured by Theophil von Hansen at the end of the 19th century in neo Byzantine tendencies. They figured prominently in the competition of 1926–27. The guidelines of the competition stated that the building should be the "greatest and most monumental building in the country, and have ultimate artistic importance". With the preparation and implementation of the second International Congress of Byzantine Studies 1927 in Belgrade, tendencies of the neo Byzantine movement culminated in Yugoslavia. The clerical hierarchy sought a church in the tradition of historicism based on classical Byzantine models, more precisely on buildings in the then called "Serbo Byzantine Style". The competition marked a climax in neo Byzantine tendencies in Serbia which saw also the rising of Monastery Gračanica as the ultimate achievement of the late Byzantine architecture and an acclaimed model for the building of the new church on Vračar, even so it was not requested. It was coincidental that the call for entries was listed on 3 November 1926 in Politika and the competition should be held on 30 April 1927, several months prior to the International Congress of Byzantine Studies 10–14 December 1927. Discourses in the Serbo Byzantine movement derived not directly from the sphere of architecture, but established here from studies in humanities, which retrospectively sought to highlight the importance of the Byzantine commonwealth to the Serbian cultural tradition. The main proponents came from Russia. With an important Russian émigré community, Belgrade had become after World War I a center of this tendency. Russian émigré architects had become the main architects for public buildings during the reign of the Yugoslav king Aleksandar I, they were located atop the hierarchy and were preferably engaged for building representative government edifices. The competition itself was not successful, no first prize winner was announced. None of the entries sufficed the public and professional opinion. Most entries had even not fulfilled the guidelines, most proposed designs were based on models of the Gračanica Monastery as the main representative of national Serbian medieval architecture or even the Haghia Sophia. It is believed that the Jury had recommended the two models. As with the Katholikon of Gračanica, its design was regarded the highpoint of the national architecture, and the competition manifested as the initial point in an evolving discourse about architecture and national identity in Serbian art. Gračanica, even not belonging to the group of memorial monasteries whose royal founders build them as burial places, became a chosen inspiration for the architects. They saw it as a modern source of inspiration in the quest for a true national style. The second competition saw 22 (24?) entries from major architects in the country. All final proposals had to be submitted before May 1927. Besides Bogdan Nestorović and Aleksandar Deroko, entries came from Dragiša Brašovan, Milan Zloković, Milutin Borisavljević, Branko Krstić and Petar Krstić, Žarko Tatić, Aleksej Papkov, Miladin Prljević, Branče Marinković and Žikica Piperski, Aleksander Vasić and others. The commission had Patriarch Dimitrije, Jovan Cvijić, Andra Stevanović and Bogdan Popović, Pera Popović and Momir Korunović. The commission declined to name a winning entry, as none of the entries had fulfilled the tender criteria. The commission criticised the minor quality of most of the entries.

Қоғамдық дау

Бес жыл өткен соң екінші бәйгеден, 1932 жылы, және жаңа патриарх Варнава қызметке келгеннен екі жыл өткен соң, Комитет күтпеген жерден екінші жүлде иесінің және жеңімпаздардың екінші орын алған еңбектері соңғы жобаға біріктірілетінін жариялады. Содан кейін жаңа кафедралық собордың Ая-Софияны еске түсіретіні туралы да күтпеген ұсыныс жасалды. Богдан Несторовичтің 1927 жылғы жұмысы Грачаница үлгісіне негізделген және Ая-София жоспарына ұқсас кейбір элементтерді ғана қамтыды, ал Александар Дероконың жұмысы Ая-Софияны одан да көп еске түсірді, бірақ бұл императорлық шіркеудің көшірмесі немесе оған жақын болған жоқ. Әулие Сава культы негізінен серб мұрасы болғандықтан, Югославия үшін ұлттық маңызы бар алып ескерткіш салу жоспарына қосымша шағымдар түсті. Қоғамдық пікірталасқа қарамастан, Несторович-Дероко жобасын іске асыру 1932 жылдан кейін жүзеге асты. Воислав Задин инженер болып таңдалды. Дегенмен, шіркеу құрылысы бірнеше жылға дейін басталмады, осы уақытта сәулетшілер шіркеудің көлемі мен өлшемдері өскен сайын жоспарларын аяқтады. Шешім қабылдау процесі саяси тұрақсыздық кезеңіне тап болды: Югославия патшалығы 1929 жылы патшалық диктатураға айналды, 1928 жылы хорват саясаткері Стьепан Радич парламентте қаза тауып, 1934 жылы Францияның Марсель қаласында король Александр қастандық құрбаны болды, соның салдарынан интегралды Югославизм идеясы онымен бірге жойылды. Әсіресе, 1931-1932 жылдардағы пікірталастың қызу кезеңінде парадокс орын алды: екі жылдық патшалық диктатурадан кейін мемлекет жаңа конституцияны қабылдады (3 қыркүйек 1931 ж.), жаңа идеологиялық бағыт бойынша унитаризацияға бет бұрды. Сонымен қатар, Киелі Сава шіркеуін салудағы жалпы Югославиялық тақырып тоқтатылды, ал оның серб дәстүріндегі қызметін серб дін қызметкерлері қабылдады. Шіркеу жаңа жоспарларды жариялаған кезде интегралды Югославизм мемлекеттік идеология ретінде қабылданды, Сербия православие шіркеуінің параллель шешімімен Әулие Сава тек серб православие сенушілерін ғана білдіретін болды, бұл шынайы және белсенді қарсылықты тудырды. Бұл жол 1930 жылы Варнава билікке келгеннен кейін бірден басталды, бірақ Югославияның ұлттық бірлігін жақтау тек декларативті болды, өйткені Югославизм тек сербтердің үстемдігі аясында және сербтердің белгісімен қарастырылды. Пікірталас кезінде кейбір адамдар Видовдан ғибадатханасын салуды ұсынды. Әсіресе, өнер тарихшысы Ш. және оның жақтастары «Югославиялық, емес сербтік Пантеонды» таңдады. Олар византиялық дизайнды да қабылдамады, өйткені ол тек «бір тайпаны» бейнелейді. Местрович Страйничті қолдап, тек бір конфессияға сәйкес келетін қасиетті сәулет орнына жаңа «Югославия стилі» жасалуын талап етті. Король Александр Караджорджевич ешқандай шешімді жария түрде қолдамады, бірақ жеке түрде Местровичтің ғибадатханасын ұсынды. Патша интегралды Югославизмнің негізгі жақтаушысы болды және мемлекеттің атын Югославияға өзгертті. Местрович, «автохтондық Югославия өнері мен сәулеті» идеясының ең маңызды өкілі ретінде, оның сүйікті суретшісі болды. Факультет екі профессорды ұсынды: Техникалық университетінің сәулет кафедрасынан Драгутин Джорджевич, белгілі жоба инженері, және Византия және көне серб сәулет кафедрасының оқытушысы Александр Дероко. Осы ретте, тапсырманы орындауда Богдан Несторовичке тек Александар Дероко қосылды. Екі сәулетшіден де «Врачардағы Киелі Сава шіркеуін салу қоғамының» техникалық бөлімімен анықталған жаңа нұсқауларға негізделген жеке жаңа жоспарларды ұсынуды сұрады. 1932 жылдың 1-2 қаңтарында олардың нақты жоспарлары алғаш рет «Политика» газетінде жарияланды. Жобалар болашақ шіркеудің гипс үлгілерінің бейнелері ретінде пайда болды. Екі жаңа модель де 1927 жылы Несторович пен Дероконың бұрынғы конкурстық жұмыстарынан ерекшеленді. 1927 жылғы эскиздерінен айырмашылығы, олардың жұмыстары силуэт, материалдар, композиция және жалпы көрінісі жағынан айтарлықтай ерекшеленсе, жаңа ұсыныстар қазір өте ұқсас көрінді. Ұлттық дәстүрге сілтемелер жоғалып кетті, екі модельдің ешқайсысы да «Морава» шіркеулеріне немесе Грачаницаға негізделген жоқ. Бес жыл бұрынғы ұсыныстарға қарағанда визуалды айырмашылықты қоса берілген мәтіндегі ақпараттар дәлелдеді, онда шіркеудің үстінен билік ететін 33 метрлік күмбез туралы айтылған. Әрине, екі бірдей жоспар қоғамның бақылауымен ресми түрде жасалды. Екі автор да Ая-Софияны мойындады. Ая-Софияға ұқсастығы айқын болды, және ол авторлардың қалауынан емес, олар орындауға міндетті талаптардан туындады. 1930 жылы патриарх Варнава белгілеген шіркеу Византияны еске түсіруі керек деген міндеттеме екі жыл өткен соң газет беттерінде «Стиль анықталды, ол Византиялық болады» деген тақырыптармен бекітілді. Варнава мен Қоғамның шешімі компромиссіз болды, газет мақаласында былай делінген: «Мырза Несторовичтің және мырза Дероконың моделінде сұралған нәрсе нақты орындалды – шіркеу толығымен Византиялық болуы керек, Константинопольдегі Ая-Софияға ұқсауы керек». Осы ақпараттан кейін газет беттерінде Қоғам «Киелі Сава шіркеуі Константинопольдегі Ая-Софияға ұқсауы керек» деген директиваны қасақана және күтпеген жерден бергенін және оның жоспары шіркеудің нақты дизайны ретінде қабылданғанын жариялады. Бұл ешқашан жоққа шығарылмады. Сондай-ақ екі сәулетші өздеріне тағайындалған рөлдерін қабылдады. Осымен, 1926-1927 жылдарғы нұсқаулардан өтеміз, өйткені Византия шіркеу салынатын сәулеттің негізгі элементіне айналды. Дизайн процесінің соңғы нәтижесі Несторовичтің тұжырымында белгіленді, оған Александр Дерокомен бірлесіп түзетулер енгізілуі керек болды, бұл олардың екі моделін жұртшылыққа ұсынғанға дейін шешілді. Осы біріктіру арқылы екі сәулетші соңғы жобаны жасауы керек болды. Жұртшылыққа жарияланған модельдер шіркеудің соңғы жобасы болмаса да, газеттегі қосымша мәтінде олардың соңғы көрінісі жарияланды, бұл жұртшылық пен сарапшылар арасында наразылық толқынына әкелді. «Време» газеті жариялаған пікірлер тізімі 1931 жылдың 23 қаңтарында басталды. Король бұрынғы шіркеуді одан әрі жоспарлауды тоқтату туралы шешіміне бұрынғы ветосын жойғаннан кейін, қарсы Архитекторлар клубы патриархқа шақырылғаннан кейін сындық кампаниясын тоқтатты. 1932 жылдан 1935 жылға дейінгі тұрақсыз қоғамдағы одан әрі жұмыстың маңызды кезеңі өтті. Ұлттық антагонизмдер күшейді және мемлекет тоғыз түрлі үкіметті көрді. Мұндай жағдайда жоспарланған шіркеу одан да византиялық болды, ол жоспарлаушылардың эстетикалық және стильдік талғамы ғана емес, саяси сәйкестіктің символына айналды. Оның жоспарларының империялық сәулеттік баяндамаға қарай өзгеруі мемлекеттің әлеуметтік және саяси ахуалының көрінісі болды және сәулетті ғана емес, одан да асып түсетін құбылысқа куәлік етеді. Осымен, шіркеу талқыланған эпизод Югославияның халықаралық саяси өмірінің артындағы драмаға нақты куәлік етеді.

Five years after the second competition, 1932, and two years after the new Patriarch Patriarch Varnava took office, the Committee unexpectedly announced that the second prize entry and the runners up were chosen to be combined for the final project. That was followed by the similarly unexpected suggestion that the new cathedral should be reminiscent of Haghia Sophia. Bogdan Nestorović's entry 1927 was based upon the Gračanica model and had only touched some elements that resemble the plan of the Hagia Sophia, while the entry of Aleksandar Deroko even more reminiscent of Haghia Sophia was by no means a copy or anywhere close to the appearance of the imperial church. There were additional complaints about the plan to build an immense monument that was to be of national importance for Yugoslavs, given the fact that the cult of Saint Sava was a largely Serbian legacy. Despite the public debate, the realization of the Nestorović Deroko project took shape after 1932. Vojislav Zađin was chosen as the engineer. Still, construction of the church couldn't start for several more years, in which the architects finalized their plans, as the size of the church and the dimensions grew. The decision process occurred amidst political turmoil, the Yugoslav kingdom became a royal dictatorship in 1929, the Croatian politician Stjepan Radić was killed in parliament 1928 and King Alexander was assassinated in Marseilles, France in 1934, and the idea of integral Yugoslavism died with him. Especially during the hot phase of the debate 1931–32 a paradox happened, after two years of royal dictatorship the state adopted a new constitution (3 September 1931), following a new ideological path to unitarization. At the same time, the pan Yugoslavian theme in building the church of Saint Sava was dropped, and its function in the Serbian tradition was adopted by the Serbian clergy. By the time the church was to announce the new plans, integral Yugoslavism had been adopted as state ideology, with the parallel decision of the Serbian Orthodox Church, Saint Sava was to represent only Serbian Orthodox believers, a genuine and active counterreaction was established. This path had started immediately after Varnava took office in 1930, vocal support of Yugoslav national unity remained only declarative, as Yugoslavism was meant only in the context of Serbian supremacy and under a Serbian sign. During the debate, some even pushed for the construction of the Vidovdan Temple instead. Especially vocal was art historian sh. He and his supporters opted for the "Yugoslav, not Serbian Pantheon". They also rejected the Byzantine design, as it only symbolized "one tribe". Meštrović supported Strajnić, insisting that the new "Yugoslav style" should be created, instead of the sacred architecture that would fit only one of the denominations. King Alexander Karađorđević publicly didn't support any solution, but privately pushed for the Meštrović's temple. The King was a major proponent of integral Yugoslavism and changed the state's name to Yugoslavia. Meštrović, as the most important representative of the idea of the "autochthonous Yugoslav art and architecture", was his favorite artist. The faculty proposed two professors, Dragutin Ðorđević, from the architectural department of the Technical University, a known project engineer and Aleksandar Deroko, lecturer at the chair of Byzantine and Old Serbian Architecture. Meanwhile, only Aleksandar Deroko joined Bogdan Nestorović in the fulfilment of the task. Both architects were asked to submit separate new plans based to the new guidelines defined by the technical department of the "Society for the Construction of the Church of Saint Sava on Vračar". On 1 and 2 January 1932 their definitive plans were published for the first time by the newspaper Politika. The plans appeared as images of plaster models for the future church. Both of the new models differed from the previous competition entries of Nestorovic and Deroko in 1927. In contrast to their sketches from 1927, when their entries differed markedly in silhouette, materials, composition and general appearance, the new proposals now looked very similar. References to the national tradition had vanished, neither of the two models was based in any way in design on the "Morava" churches or Gračanica. The visual difference to the five year older proposals was even substantiated by the information in the accompanying text, where a 33 m measuring dome, which would dominate the church, was quoted. Without doubt the two similar plans had now been drafted authoritatively through the supervision of the society. The two authors acknowledged the Haghia Sophia. The similarity to the Haghia Sophia was apparent, and it did not stem from the authors' preferences, but from authoritative requirements which they had been asked to follow. The obligation set by Patriarch Varnava in 1930, that the church should be reminiscent of Byzantium was now, two years later, fixed in the newspapers' headlines, which stated the "Style was set definitively to be Byzantine". Varnavas and the Society's decision was uncompromising as the newspaper article stated: "With the model of Mr. Nestorović and the model of Mr. Deroko, it was exactly hit what was asked for – the church has to be completely Byzantine, resembling Haghia Sophia in Constantinople". After this revelation, the newspaper headlines alleged that the Society had deliberately and unexpectedly given "the directive, that the church of Saint Sava should resemble the Haghia Sophia in Constantinople" and that its plan was accepted as the definitive design of the church. This was never denied. Nor the two architects, who accepted their part which they were assigned to. With it, a transition from the 1926–27 guidelines had happened, as Byzantium was now the key element for the identity in which the church would be built. The resulting final result in the design process was set in the concept of Nestorović whereto certain corrections should be made in collaboration with Alekandar Deroko, which had been decided even before their two models were presented to the public. With this combination, both architects were to make the final blueprint. Despite the publicly announced models not being the final blueprint of the church, the accompanying newspaper text had announced them as the final appearance, which caused an avalanche of negative reactions in the public and among experts. The dispute from a sequence of opinions published by the newspaper Vreme started on 23 January 1931. After the king dropped his earlier veto on the decision to stop the further planning on the church, the opposing Club of Architects dropped its critical campaign after they were invited to the patriarch. A critical stage of further work occurred in an unstable society from 1932 to 1935. National antagonisms increased and the state saw nine different governments. Under such circumstances the planned church became even more Byzantized, it became a symbol of a political identity and not only an esthetic and stylistic predilection of its planners. The stylistic transformation of its plans to the imperialistic architectural narration is a testimony to the phenomenon which by far surpassed questioning architecture per se and is a mirror to social and political contexts of the state. With it, the episode during which the church was debated, it bears conclusive witness to the drama behind the international political life of Yugoslavia.

Құрылыс

Алғашқы идеядан қырық жыл өткен соң, шіркеудің құрылысы 10 мамыр 1935 жылы, әулие Саваның қабірлері өртелінгеннен кейін 340 жыл өткен соң басталды. Іргетасын Черногория митрополиті Гаврило (болашақта Сербия патриархы Гаврило V) қалады. Жобаны Александр Дероко мен Богдан Несторович жасады, ал инженер-құрылысшы Воислав Заджина көмектесті. Жұмыс 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста Осі елдерінің Югославияға басып кіруіне дейін жалғасты. Шіркеудің іргетасы толық салынып, қабырғалары 7 және 11 метр биіктікке дейін тігілді. 1941 жылы Белград бомбалаудан кейін жұмыс тоқтатылды. Оккупациялық неміс әскері аяқталмаған шіркеуді Вермахттың тұрақ орны ретінде пайдаланды, ал 1944 жылы Қызыл Армия, кейін Югославия Халық Армиясы да сол мақсатта қолданды. Содан кейін әртүрлі компаниялар оны тауар сақтау үшін пайдаланды. Шіркеу құрылысын жүргізуші қоғам таратылып, қайта құрылған жоқ. Аудан тұрғындары, оның ішінде Сербияның болашақ президенті Борис Тадич та, аяқталмаған құрылыстың мақсатын білмеді, сондықтан оны ескі қамалдың қиратылысы деп ойлап ойнап жүрді. Шіркеу құрылысына арналған гранит плиталар 1948 жылы Белград бекінісінің Калемегдан бөлімінде Халық қаһармандарының кесенесін салу үшін қолданылды.

Құрылыс салуға тыйым салу

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Югославия Социалистік Федеративтік Республикасындағы саяси жағдайдың өзгеруі және коммунизмнің үстемдік идеологиясы салдарынан құрылыс алаңы жабылды. Соғыстан кейін көп ұзамай, құрылысты қайта бастау үшін материалдық және қаржылық мүмкіндіктер шектеулі болды. Коммунистік элита өзін атеист деп жариялады және Серб Православ Шіркеуінің осы жерде құрылыс салу туралы өтінішін қабылдамады. Аяқталмаған ғимарат ойын алаңына айналды, тіпті әртүрлі цирк труппалары оны өз мақсаттары үшін пайдаланды. Сербия Патриархы Германның құрылысты жалғастыруға ондаған жылдар бойы жасаған күш-жігеріне қарамастан (1958 жылдан бастап 88 өтініш жолдаған, оның 82-сі Югославия Президенті Иосип Броз Титоға жіберілді, бірақ Тито оған жеке жауап берген жоқ), барлық өтініштер үкіметтік органдар тарапынан қабылданбады. 1984 жылы Сербия Президенті Душан Чкребич Патриархты шақырғанда рұқсат берілді. Алайда, бұл жарлық Шіркеу басшыларына жетпеді. Осыған қарамастан, Шіркеу өз мүлкінің мемлекеттендірілуіне қарсы заңдық шаралар қолданды. 1962 жылы Дін істері бюросы мемлекеттендірілген мүлікті Шіркеуге қайтару мүмкін емес екенін мәлімдеді. 1958 жылы Серб Православ Шіркеуінің Патриархы болып тағайындалған Герман бұл мәселені жеке өзі қолға алды. Оның қызмет ету кезеңінде құрылысты бастау – басты мақсатының бірі болды. Белград мэріне әр ай сайын титулярлық епископты жіберіп, гараждар мен діни емес барлық заттарды алып тастауды сұрады. Бұл орындалғаннан кейін, 88 өтініш әртүрлі мемлекеттік мекемелерге жолданды, олар оны «бағаннан бағанға» жіберді – ең төменгі мемлекеттік органдардан бастап, аймақтық билікке, қалалық агенттіктерге және Сербия мен Югославия үкіметтерінің атқарушы органдарына дейін. 1966 жылдың 28 сәуірінде Серб Православ Шіркеуінің Синодына Сербия үкіметінің атқарушы кабинетінің төрағасы Драгим Стаменкович қабырғалардың негізін жабуды және оны Шіркеу мұражайына немесе фрескалар галереясына айналдыруды ұсынды. Жақсырақ ұсыныс келмейтінін білгендіктен, олар оны уақытша Шіркеу мұражайына айналдыруға келісті, бірақ фрескалар галереясының ұсынысын қабылдамады. Содан кейін коммунистік басшылар олардан озып кетті, себебі коммунистік билеушілер Шіркеутің барлық мәселелерді қатысты Санкт-Саваға қатысты шешімдерді Сербия Социалистік Республикасының атқарушы кабинетіне беруге келіскенін мәлімдеді. Шіркеуге тіпті олардың кездесуінің өңделген нұсқасы да жіберілді, онда Шіркеу бұл жердің мемлекеттік бақылаудағы «Шіркеу ескілігінің мұражайы» және «фрескалар галереясы» болуына келіскені жазылған. 1985 жылдың 19 маусымында Чкребич Германға және Синодтың барлық мүшелеріне Шіркеудің жоспарланғандай Санкт-Саваны көзделген жерде салуға толық құқығы бар екенін хабарлады. 2018 жылдың 22 ақпанында жаңа ішкі безендірудің ашылуында безендірілген күмбез Серб Православ Шіркеуіне табыс етілді.

After the end of World War II, the building site was closed due to the changing political situation and the dominant ideological position of communism in the Socialist Federal Republic of Yugoslavia. Soon after the war, the material and financial possibilities to resume construction were dim. The communist elite identified themselves as atheists and rejected the request of the Serbian Orthodox Church to build the site. The unfinished building was transformed to a playground and even various circus troupes used it for their purposes. Despite decades of efforts by the Serbian Patriarch German to continue building (and after he made 88 requests from 1958 onwards, of which 82 were sent to the President of Yugoslavia Josip Broz Tito, to which Tito never personally replied) all of them were rejected by government authorities. Permission was finally granted in 1984 when the patriarch was invited to Dušan Čkrebić, President of Presidency of Serbia. The decree never arrived at church authorities. Despite this, the church took legal action to counter the nationalisation of its property. In 1962 they were told by the Bureau of Religious Affairs that nationalized property can not be returned to church. After German had been named Patriarch of the Serbian Orthodox Church in 1958, he personally championed the issue. During his term of office it was one of his main concerns to commence with construction. He sent every month a titular bishop to the mayor of Belgrade, to request the removal of garages and all non religious objects. After this was achieved, 88 requests were sent to various government agencies, who sent him from "pillar to post", from the lowest state agencies to regional authorities, the agencies of the city and executive organs of Serbian and Yugoslav governments. On 28 April 1966, the synod of the Serbian Orthodox church was offered by the president of the executive chamber of the Serbian government, Dragim Stamenković, to roof foundation walls and transform them into a church museum or a fresco gallery. As they were aware that no better offer would arrive, they agreed to transform it temporarily into a church museum, but rejected the fresco museum proposal. After that, the communist leader outplayed them, as the communist rulers declared that the church had consented to transfer the decision making regarding all problems related to Saint Sava to the executive chamber of the Socialist Republic of Serbia. The church even received a changed record of their meeting, as it read that the church had agreed that the locality was to become a "museum of church antiquities" and "fresco gallery" under state supervision. So, on 19 June 1985, Čkrebić informed German and all the members of synod the church had the full right to build Saint Sava as planned on the foreseen place, On 22 February 2018, during the presentation of the new internal decoration, the decorated cupola was donated to the Serbian Orthodox Church.

Қаржыландыру

Шіркеуді қаржыландыру көптеген қиындықтармен бірге келді. 1935-1941 жылдар аралығындағы алғашқы құрылыс кезеңінде қаржыландыру қоғамдық бірлестік және корольдің сыйлықтары арқылы қамтамасыз етілді. 1985 жылдан 1999 жылға дейін тек халықтан жиналған ақшалар мен қайырымдылықтар қолжетімді болды. 2001 жылы Зоран Джиндич шіркеу құрылысы үшін қауымдастықты қайта құрды, ол 2002 жылдан бастап жұмыс істеді. 2004 жылы шіркеудің сыртқы жағы аяқталды. Грек тарапынан қаржыландырылған қасбетке сол елден әкелінген мәрмәр плиткалар орнатылды. 2004 жылы Борис Тадич қауымдастықтың төрағасы болды, ал 2004 жылдың соңында шіркеудің ішкі әрлеуін аяқтау үшін Ресей православие шіркеуінен көмек сұралды. Мәскеудегі Құтқарушы Мәсіх соборында ақша жинау іс-шарасы өтті, онда Ресей патриархы Алексей II Югославия президенті Тадичті және Патриарх Павлені қабылдады. Ішкі жұмыстарды жүзеге асыру мәселесі 2009 жылы Зураб Церетеллимен талқыланды. 2009 жылы Ресей президенті Дмитрий Медведев шіркеуге келіп, Ресей ішкі әрлеудің бір бөлігін қаржыландыруға дайын екенін сұрады, ол: «Неге тек бір бөлігін, біз бәрін жасай аламыз» деді. Владимир Путиннің 2011 жылғы наурызда шіркеуге жасаған алғашқы сапары мозаикалық жұмыстарға оның жеке қамқорлығын қамтамасыз етті. Путиннің «Ішкі әрлеуді кім жасайды?» деген сұғанына Патриарх Ирень: «Құдайдың көмегімен жасаймыз, және Сіздің қолдауыңызбен» деп жауап берді, ал Путин: «Болады» деді. 2012 жылдың 19 наурызында Мәскеуде мемлекеттік келісімге қол қойылды, ал 2011 жылдың 9 сәуіріндегі президент жарлығы №1197 мозаикалар конкурсын өткізуге мүмкіндік берді. 2005 жылдан бастап «Сербия почтасы» әрбір хатқа 10 динарлық қайырымдылық маркаларын сату арқылы қаражат жинады. Сербия үкіметі де бюджет қаражаты есебінен жұмыстарды қаржыландырды. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, шіркеуге шамамен 100 миллион евро жұмсалды: мозаикаға – 40 миллион евро, ішкі әрлеуге – 10 миллион евро, сыртқы құрылысқа – шамамен 50 миллион евро. Бұл барлығы 100 миллион евроға жуықтайды. Оның ішінде 40 миллион евро мемлекеттік қаржыдан, 10 миллион евро Ресейден, ал қалғаны жеке тұлғалардың қайырымдылықтары арқылы төленді.

The financing of the church was accompanied by many problems. During the initial building phase 1935 to 1941 financing was secured through a public association and donations from the king. From 1985 to 1999 public donations and collections were the only available resources. In 2001 Zoran Đinđić reinstalled the association for the construction of the church which worked from 2002 on. In 2004 the exterior of the church would be completed. Greek donations financed the facade, for which marble slabs from the same country were installed. In 2004 Boris Tadiċ took the chair of the association, and at the end of 2004 help from the Russian Orthodox Church was asked for the finalization of the interior. A fundraising event was held at the Cathedral of Christ the Savior in Moscow, where the Russian Patriarch Alesej II welcomed Yugoslav president Tadić and Patriarch Pavle. The concretization of the interior works were discussed with Zurab Tseretelli 2009, In 2009, Russian president Dmitri Medvedev visited the church, asked if Russia was willing to finance part of the interior decoration he replied: "why only a part, when we could do all"?. Vladimir Putin's first visit to the church in March 2011 secured his personal patronage for mosaic works. Patriarch Irenj, asked by Putin's who would decorate the interior, answered "with God's help, we will do it and with Your support" – Putin replied "budet" ("it will be"). State agreement was signed in Moscow 19 March 2012, a presidential decree Pr 1197 from 9 April 2011 enabled holding of a competition for the mosaics. From 2005 the Pošta Srbije collected funds through charity stamps worth 10 Dinar with every item of correspondence. The Serbian government also financed works with budgetary funds. As for 2019, approximately 100 million Euros had been spent on the church: for mosaics 40 million Euros, for other works in the interior 10 million, for the exterior construction approximately 50 million. This totalled roughly 100 million. Of these, 40 million came from government funds, Russia donated 10 million, and the rest was paid through private donations.

Жалпы ақпарат

Шіркеу грек айқыш тәрізді орталықтан жоспарланған ғимарат. Онда төрт тірегі бар үлкен орталық күмбез орналасқан, әр жағында апсиданың үстіндегі төменгі жартылай күмбезбен нығайтылған. Әр жартылай күмбездің астында аркадаға сүйенген галерея салынған. Жалпы тұжырымдама Ая Софияға негізделген. Оның негізгі құрылыс идеясы күмбез астындағы орталық алаңнан туындайды және Милеттік Исидор мен Тральский Антемиус қолданған геометриямен тығыз байланысты. Екі шіркеудегі орталық алаңның қабырғалары 31 метрге жетеді, нәтижесінде диаметрі шамамен бірдей күмбездер пайда болды (Ая София күмбезі шамамен 0,5 метрге ұзынырақ, өйткені ол орталық алаңнан сәл шығып тұрады). Күмбез құрылысындағы басты айырмашылық – Сент-Савадағы биік тамбур және оның екі қабатты болуы. Ая Софияның төменгі күмбезі 40 терезесі орнатылған калот ретінде салынған. Осылайша, екі күмбез де 40 метрлік тіреулерге орнатылған, бірақ Сент-Сава күмбезі шамамен 10 метр жоғары (54-тен 67 метрге дейін). Шіркеудің негізгі бөлігі 46 метр ені мен 46 метр ұзындығында. Иконостастың артындағы кеңістік көпшілікке жабық, оның ені 21,80 метр, ал ұзындығы 17 метр. Шіркеудің ішкі жағында үш жағында нартекс орналасқан, олардың екеуінің тереңдігі 9 метр, ені 31,70 метр. Солтүстік және оңтүстік нартексте екі кішкентай шапель құрылатын болады. Батыстағы негізгі кіреберістегі нартекс 2 метр ұзын және қалған екеуінен төрт бағанаға артық. Нартекстердің үстінде үш галерея салынған, олардың батыс жағындағысы шіркеу хорына арналған. 2019 жылдың мәліметі бойынша, мәрмәр иконостас жұмысы аяқталуға жақын, ол алты негізгі икона мен үш есікке ие болады. Иконостастың сол және оң жағында епископтық орындықтар орналасқан. Күмбез биік, ал алтынмен қапталған негізгі айқыш одан да биік, бұл Киелі Сава шіркеуінің жалпы биіктігін анықтайды. Шіркеудің ең жоғары нүктесі теңіз деңгейінен (Сава өзенінен) жоғары орналасқан, сондықтан ол Белград қаласының көрінісінде ерекше орын алады және қаланың барлық жақтан көрінеді. Шіркеу шығыстан батысқа қарай ұзын, ал солтүстіктен оңтүстікке қарай енді. Оның биіктігі жоғары, ал алтынмен қапталған негізгі айқыш одан да биік. Күмбездерінде әр түрлі өлшемдегі 18 алтынмен қапталған айқыш орналасқан, ал қоңырау мұнараларында Австрияның Грассмайр қоңырау құю зауытынан 49 қоңырау ілінген. Шіркеудің еден ауданы Мәскеудегі Құтқарушы Мәсіх соборынан (3980 м²) үлкен, ол 4500 м² құрайды. Сондай-ақ, Сент-Сава соборы 91 метрге қарсы 77,7 метр ұзын, 81 метрге қарсы 72,42 метр енді, ал күмбезінің диаметрі 30,5 метрге қарсы 25 метр. Мәскеу соборының күмбезі биік – 77,37 метрге қарсы 103,4 метр. Қызығы, екі собор да Ая Софияның құрылымдық дизайнына ұқсас, олар Ая Софияның орталық алаңшасының орналасуына негізделген. Осылайша, олар православиелік сакральдық сәулеттегі негізгі ғимараттар үшін императорлық Византия шіркеуінің маңыздылығын көрсетеді. Хагия Софиядан алған шабытын туралы Дероко Сент-Сава шіркеуінің дизайнында екі басшылық принципке сүйенгенін атап өтті: жоспарлаудың функционалдығы және кеңістік пен форманың монументалдығы. Құрылыстың басы туралы сөз қозғалғанда, Дероко 10 000 адамға арналған функционалды кеңістікті жобалаудың қиындықтарына тоқталды, бұл жұмыс архитекторлардың деректері мен Эрнст Нойферттің анықтамалық нұсқаулығына сүйене отырып жасалды. Ол сондай-ақ күмбездің отыз метрлік диаметрі туралы мәліметтерді атап өтті, бұл Ая София күмбезімен маңызды салыстыруды тудырды. Дероконың пікірінше, Сент-Саваның көлемі монументалдықпен байланысты емес, бірақ шіркеудің сыртқы көрінісі мен мөлшері маңызды болды, өйткені ол ұлттық маңызы бар ескерткіш болуы керек еді.

The church is centrally planned edifice, having the form of a Greek Cross. It has a large central dome supported on four pendentives and buttressed on each side by a lower semi dome over an apse. Beneath each semi dome is a gallery supported on an arcade. The general concept is heavily based on the Hagia Sophia. Its main construction idea stems from the central square beneath the dome, it is closely related to the geometry used by Isidore of Miletus and Anthemius of Tralles. The central square in both churches has sidelines of 31 m, resulting in domes with approximately the same diameter (the dome of Hagia Sophia is slightly larger as it extends by approximately 0,5 the central square). The main differences in the dome structure is the high tambour in Saint Sava and that it is double shelled. The low dome of Haghia Sophia was designed as calotte in which base 40 windows were set. As thus, both domes are built on pendentives at 40 m height, the dome of Saint Sava is approximately 10 m higher (54 to 67 m). The naos of the church is 46 m wide and 46 m long. The space behind the iconostasis will not be public, it is 21,80 wide and 17 m long. The church interior has on three sides narthexes of which two have 9 m depth and 31,70 m width. Within the north and south narthex two small chapels will be created. The narthex to the main entrance in the west is 2 m longer and has four more columns than the other two. Above the narthexes are three galleries with the one of the west side assigned to the church choir. As of 2019 the marble iconostasis is in work and will have six main icons and three doors. On the left and right sides of the iconostasis are bishopric seats. The dome is high, while the main gold plated cross is another high, which gives a total of to the height Church of Saint Sava. The peak is above the sea level ( above the Sava River); therefore the church holds a dominant position in Belgrade's cityscape and is visible from all approaches to the city. The church is long from east to west, and from north to south. It is tall, with the main gold plated cross extending for more. Its domes have 18 more gold plated crosses of various sizes, while the bell towers have 49 bells of the Austrian Bell Foundry Grassmayr. The church has a bigger floor area than Cathedral of Christ the Saviour in Moscow, which covers 3980 m2, compared to 4500 m2 of Saint Sava. Saint Sava is also longer 91 m vs 77,7 m and wider 81 m vs 72,42 m, it also has a bigger diameter of its dome 30,5 m vs 25 m. The dome of the Moscow cathedral is higher so, 77,37 m vs 103,4 m. Interestingly, both cathedrals resemble the Haghia Sophia in its structural design, they've been designed based on the arrangement of the central square in the Haghia Sophia. Thus they exemplify the importance of the imperial Byzantine church for main edifices in Orthodox sacral architecture. On the inspiration that was drawn from Haghia Sophia, Deroko noted that two guiding principles were followed in designs for the Church of Saint Sava – the imperative of functionality of planning, and the monumentality of space and form. Looking back at the start of construction, Deroko commented on the challenges of designing a functional space for 10.000 people, which was done with reference to the architects' data, the seminal handbook by Ernst Neufert. He also noted information about the thirty metre diameter of the dome, making an obviously important comparison with the dome of Haghia Sophia. Although the size of Saint Sava is not necessarily associated with monumentality in Deroko's opinion, the appearance and size of the St. Sava's church greatly mattered as it was to be a monument of national importance.

Күмбез

Қасиетті Саваның күмбезі классикалық стильде, күмбезден үлкен радиустағы сферадан төрт тіреуішпен құралған күмбез ретінде салынған. Оның ішкі диаметрі 30,50 м, ал сыртқы диаметрі 35,15 м, бұл Ая Софияның өлшемдерімен саякес (бастапқыда оның диаметрі 33 м болған). Екі қабатты күмбездің биіктігі 27 м, сыртынан 67 м, ал ішкі жағынан 64,56 м-ге жетеді. Осылайша, Қасиетті Саваның күмбезі өзінің үлгісі – Ая Софиядан (56 м) сәл биік. Күмбез төрт тонна салмақты және 12 м биіктіктегі (оның көрінбейтін негізін қоса алғанда) айқышқа тіреледі. Оның көрінетін бөлігі 10 м. Ая Софиядан кейін, Қасиетті Саваның күмбезі православие шіркеулері арасындағы ең ірісі болып табылады. Милеттік Исидор және Траллдық математик Антемий салған Ая Софияның мәшһүр күмбезі бастапқыда 33 м биіктікте болды және Византия сәулетшілері қолданған математикалық формулалар бойынша қайта жаңартылды. Бүгінде үш рет қайта салынғаннан кейін, оның диаметрі 31,24 м және 30,86 м құрайды. Барлық христиан діни құрылыстарының арасында Ая Софияның (33 м, бастапқы диаметрі), Санкт-Пол соборының (30,8 м), Флоренция соборының (43 м), Санкт-Петр базиликасының (42 м), Берлин соборының (30,7 м) және Бастауыш Мария Дібір Базиликасының (33 м) ішкі диаметрлері Қасиетті Саваның күмбезінен үлкен немесе шамамен тең. Ая Софиядан басқа, олардың ешқайсысы төрт тіреу және төрт күмбезбен салынбаған. Аталған күмбездердің арасында Қасиетті Саваның күмбезі 24 м енділікке ие, бұл көрсеткішпен тек Ая София (31 м) ғана одан жоғары. Санкт-Петр базиликасының әлдеқайда үлкен күмбезінің негізгі күмбезі тек 23 м құрайды. Православиедегі ең ірі күмбездермен салыстырғанда, Қасиетті Сава Мәскеудегі Құтқарушы Мәсіх соборын (күмбезі 29,8 м (сыртқы) және 25 м (ішкі) диаметрде), Кронштадт теңіз соборын (29,8 м (сыртқы) және 26,7 м (ішкі) диаметрде) және Санкт-Петербургтегі Санкт-Исаак соборын (25,8 м (сыртқы) және 21,8 м (ішкі) диаметрде) айқын басып өтеді. Үлкен диаметрімен қатар, Қасиетті Саваның күмбезі ішкі биіктігімен де ерекшеленеді. 65 м (еденнен төбеге дейінгі қашықтық) биіктігімен ол православие христиандығындағы төртінші ең биік күмбез (ішкі биіктігі бойынша), тек Бухаресттегі Халық азаттығы соборы (104 м), Мәскеудегі Құтқарушы Мәсіх соборы (69,5 м) және Санкт-Петербургтегі Санкт-Исаак соборы (69 м) одан биік. Сондай-ақ, Қасиетті Саваның күмбезі әлемдегі ең биік күмбездердің қатарына кіреді.

The dome of Saint Sava is built in the classical style as a compound dome with four pendentives from a sphere of greater radius than the dome. It has an inner diameter of 30,50 m and an outer of 35,15 m, resembling the dimensions of the Hagia Sophia (it had initially a realized diameter of 33 m). The double shelled dome is 27 m high and reaches to 67 m on the outside and on its inner side to 64,56 m height. Thus the dome of Saint Sava is slightly higher than its archetype of the Hagia Sophia (56 m). The dome supports a cross weighing four metric tonnes and 12 m height (including its not visible base). Its visible part is 10 m.

After the Hagia Sophia, the dome of Saint Sava is the biggest in any Orthodox church. The celebrated dome of the Hagia Sophia, built by Isidore of Miletus and mathematician Anthemius of Tralles, was initially at 33 m which was reconstructed from the mathematical formulas used by its Byzantine architects. Today, after having been rebuilt three times, it has an elliptic form with the diameters 31.24 m and 30.86 m.

Among all Christian religious buildings, the pendentive domes of Hagia Sophia (33 m, initially realized diameter), St Paul's Cathedral (30.8 m), Florence Cathedral (43 m), St. Peter's Basilica (42 m), Berlin Cathedral (30.7 m), and Primatial Basilica of the Blessed Virgin Mary (33 m) have larger or approximately the same inner diameters to Saint Sava's. Other than Hagia Sophia, none of them were built on four piers and with four vaults. Among the mentioned domes, Saint Sava's has 24 m wide vaults, only surpassed by Hagia Sophia's (31 m). The much bigger dome of St. Peter's Basilica has main vaults of only 23 m.

If compared to the biggest domes realised in Orthodoxy, Saint Sava surpasses by large the Cathedral of Christ the Saviour in Moscow, whose dome has 29.8 m (outer) and 25 m (inner) diameters, the Kronstadt Naval Cathedral with 29.8 m (outer) and 26.7 m (inner) diameters and the Saint Isaac's Cathedral in Saint Petersburg with 25.8 m (outer) and 21.8 m (inner) diameters. In addition to its big diameter, the dome of Saint Sava has significant interior height as well. With 65 m (from the floor to the ceiling) it is the fourth tallest dome (by interior height) of Orthodox Christianity, surpassed only by the domes of People's Salvation Cathedral in Bucharest (104 m), Cathedral of Christ the Saviour in Moscow (69.5 m) and Saint Isaac's Cathedral in Saint Petersburg (69 m). The dome of Saint Sava also ranks among the tallest domes in the world.

Крес

Кресттің дизайны еврей тегінен шыққан және Холокосттан аман қалған Небойша Митричтің мүсіндік идеялары мен Бранко Пешичтің архитектуралық идеяларының үйлесімінен туды. 12 метр биіктігі, 5 метр ені және 4 тонна салмағы бар крест Modul ұйымында жасалды, ал Баричтегі Prva Iskra-да аяқталды, онда Митрич жұмыстарды бақылады. Содан кейін ол құрылыс алаңына тасымалданды. Арнайы ангарда крест алтынмен қапталды. Алтын қаптау жұмысын Сава мен Драгомир Димитриевич жасады, олар шіркеудің барлық 18 кресіне алтын жалатты. 1989 жылдың мамыр айында күмбезді орнатуға дейін крест көтерілді, бұл жұмыс бар болғаны 15 минутта аяқталды. Крест қала панорамасында пайда болғаннан кейін, бұқаралық ақпарат құралдары оның модернистік дизайнын сынады. Митрич пен Пешич минималистік стильді қолданды, ол барлығына ұнамады. Алайда, сынның көп бөлігі бұрынғы Югославияда сербтердің символы ретінде қаралатын сербтік гербтік кресті бейнелейтін төрт S әрпінің қолданылуына байланысты болды. Митрич, Холокост кезінде отбасының барлық мүшесінен айырылғаннан кейін, шабуылдардан соң 1989 жылдың 23 тамызында өз өмірін өз қолымен аяқтады. Кейіннен бұл крест Сербия православие шіркеуінде ең көп көшірілген кресттердің біріне айналды және көбінесе Сава кресі деп аталады. Митричтің бұрынғы туындылары сияқты, олар миниатюралық мүсіндерімен танымал болды (мысалы, 1984 жылғы Сараево қысқы Олимпиадасының медальдары), крест өзінің әсемдігімен, үйлесімді пішінімен және негізгі элементтердегі минималистік концепциясымен ерекшеленді.

Фасад

Шіркеудің қасбеті негізінен ақ мәрмәрден орындалған. Оның ауданы 12 000 м2. Кавалладан алынған грек Волакас мәрмәрін жылтырату және орнатуға 14 ай кетті. Корниздар Финляндиядан келген қызыл Балморал гранитінен жасалған. Ол күмбез және жарты күмбездерде 120 м2 аумақты жабады. Пьедестал 80 м2 босниялық қара Жаблиница гранитінен жасалған. Қасбеттегі тастардың салмағы 3 000 тонна.

Саяси іске асыру

Мозаикалық қаптамаға Ресейдің үлес қосуға мүдделілігі туралы ақпарат 2009 жылы Ресей өнер академиясының директоры Зураб Церетелидің шіркеуге сапары барысында жарияланды. Газпром Нефть демеуші ретінде таныстырылды. Алғашқы бағалаулар бойынша, интерьердің барлығын мозаикалық қаптамамен жасауға 30 миллион евро қажет болды. Газпром Нефть компаниясының 4 миллиондық алғашқы үлесі күмбездегі жұмыстардың бірінші кезеңін бастауға мүмкіндік берді. Газпром Ресей академиясының мәжілістеріне өкіл жіберді. Жұмыстарды іске асыруды талқылауға арналған орталық мәжіліс 2015 жылғы 13 қарашада Белградта өтті. Россотрудничество және оның директоры Любовь Николаевна Глебова, ішкі безендіруге жауапты ресейлік өкіл, сондай-ақ Сербия президенті мен сыртқы істер министрі қатысты. Екінші транш, 5 миллион евродан астам сомада, 2019 жылғы 17 қаңтарда Владимир Путиннің шіркеуге жасаған сапары кезінде жеке кепілдік берді.

Авторлары

Мозаикалардың авторлары – Николай Александрович Мухин (Николай Александрович Мухин, *1955), Мәскеудегі Құтқарушы Мәсіх соборындағы фрескаларды салған, және оның әріптесі Евгений Николаевич Максимов (Евгений Николаевич Максимов, *1948), Мәскеудегі Ресей өнер академиясының кескіндеме кафедрасының директоры. Авторлар Ресей академиясында күмбездің 1:10 масштабты моделін жасады, ол кейін Белградтағы Ресей елшілігіне орнатылды. Мұхин 1994 жылы алғаш рет Мәскеу және Белградтық Патриархтар Алексий II және Павелдің бірге қызмет атқаруымен ресми делегация құрамында шіркеуге келді. Алексий 1999 жылы Югославия бомбалау кезінде қайтадан келді. Мұхин 2002 жылдан бастап Сербиядағы түрлі шіркеулерді безендіру жұмыстарында жұмыс істеді. Сент-Саваға дейін Сербиядағы оның маңызды жұмысы – 1998 жылы Колубара алқабындағы жер сілкінісінен кейін қайта жаңартылған Убтегі (Crkva Vasnesenja Hrista) шіркеуін безендіру болды, ол 2003 жылдан бастап осы жұмысты атқарды. Содан кейін ол Путиннің мәдени кеңесшілер тобының мүшесі болды, оны 2000-жылдардың басынан бері білетін. Мұхин әлем бойынша 18 шіркеуді суреттеді, олардың төртеуі Сербияда. Орыс суретшісі болғанына қарамастан, Мұхин шіркеуге тән мәдениетке жақын стильде салуға тырысатынын айтты. Ол 1994 жылы Сент-Саваны безендіру туралы алғашқы ойдың келгенін баяндады. Шіркеудің кеңістігінің зор екенін ескере отырып, алтынмен безендіру – жалғыз мүмкіндік екенін, оның Исаның Тәжірбиесін білдіретінін түсіндірді. Оның айтуынша, оның басты міндеті – шіркеу ішін алтын жарықпен нұрландыру, ол автор ретінде оны Тәжірбие символы ретінде қарастырды. Шіркеу күнтізбесіне сәйкес кейбір сахналарды жарықтандыру арқылы сакральді бейнелеудің жарық арқылы берілу әсерін күшейтуге болады. Жарық түсі ыстықтан салқын тонға қарай діни мерекеге байланысты өзгереді. Тессера қорытпасы Мәскеуде жасалды, ал алтын және күміс тессера үшін таза алтын мен күміс қолданылды. Мәскеудегі Құтқарушы Мәсіх соборындағы жұмысына қарамастан, Сент-Саваны безендіру жұмысының ауқымы басқаша болды, себебі күмбездің және сахналардың көлемі әлдеқайда зор, ал көркемдік құралдары күрделірек.

Authors of the mosaics are Nikolay Aleksandrovich Mukhin (Николай Александрович Мухин, *1955), who composed the frescoes in the Cathedral of Christ the Saviour in Moscow, and his fellow Yevgeniy Nikolayevich Maksimov (Евгений Николаевич Максимов, *1948), director of the department of painting at the Russian Academy of Arts in Moscow. The authors scaled a model of the dome at 1:10 in the Russian Academy, which was later installed in the Russian Embassy in Belgrade. Mukhin visited the church for the first time 1994 in official company of Patriarch Alexy II of Moscow who held service with Patriarch Pavle. Alexy returned in 1999 during the bombardment of Yugoslavia. Mukhin later worked in Serbia in various church decorations from 2002. Prior to Saint Sava, his main work in Serbia was the decoration of the church in Ub (Crkva Vasnesenja Hrista) which had to be built anew after an earthquake shook the Kolubara basin in 1998 and where he worked from 2003. He then was a member of the board of cultural advisors to Putin, whom he had known since the early 2000s. Mukhin has painted 18 churches worldwide, four of them in Serbia, despite being a Russian painter, Mukhin stated that he tries to paint close to the culture that the church belongs to. He explained that in 1994 his first idea came to decorate Saint Sava. As the church encloses an immense space, he stated that for him a golden decoration was the only possibility and that it signified the Transfiguration of Jesus. His main task, he said, was to make the church interior shine from its golden surfaces, he as author saw it as symbol to transfiguration. The impression of the light as a medium of sacral illustration will also be enhanced by illumination of certain scenes according to the church calendar. An impulse in the lighting will change from warm to cool tones, dependent on the religious feast. The smelt of the Tessara was made in Moscow and for the golden and silver Tesserae, pure gold and silver were used. Despite having worked in the Moscow Cathedral of Christ the Saviour, the task in decorating Saint Sava was of different magnitude, as the dome and size of scenes are much larger and the artistic media more complex.

Құрылымдық іске асыру

Мозаикалық жұмыстарды жүзеге асыру 2016 жылдың 28 қыркүйегінде Мәскеу Патриархатындағы шіркеу Сыртқы істер басқармасының директоры және Ресей академиясындағы Ресей-Сербия комиссиясының төрағасы Иларионның сапарымен басталды. Зураб Церетели, Николай Мухин, Евгений Максимов және ЮНЕСКО қолдауымен директор міндетін атқарушы Манана Попова мақұлданған масштабты модельді ұсынды. Мозаикалық жұмыстар жөніндегі комиссияның алғашқы отырысы 2017 жылдың 17 наурызында мозаикалық шығармалар жасалған Мәскеу ательесінде өтті. Зураб Церетели көркем жұмыстардың үйлестірушісі ретінде авторларға алғашқы кездесуде алғысын білдірді. Барлық мозаикалар Мәскеу ательесінде бастапқы өлшемдерінде тапсырыспен жасалып, содан кейін кесіліп, Белградқа жеткізілді. Алғашқы он тонна мозаика 2017 жылдың 3 мамырында Белградқа келді. Шіркеудегі 43 метрлік жұмыс платформасынан мозаикалар арнайы салынған лифтпен көтерілді. Мозаика суретшілері Мәскеудегі Сурет, мүсін және сәулет мектебінен және Санкт-Петербургтегі Императорлық өнер академиясының Репин атындағы өнер институтынан таңдалды.

Жасалған сән

Күмбездегі орталық мозаика Исаның көкке көтерілуін бейнелейді және тірілген Мәсіхті көрсетеді. Ол радугаға отырған, оң қолымен бата беріп, төрт періште, елшілер және Құдай анасының айналасында тұр. Бұл композиция Венециядағы Марк соборының басты күмбезіндегі мозаикадан шабыттандырылған. Төменгі бөлімдері Лұқа Евангелиясы мен Елшілердің істері кітабының алғашқы баяндамаларының ықпалында жасалған. Періштелер ұстап тұрған мәтіндер шіркеу славян тілінде, ал бейнеленген тұлғалардың аттары грек тілінде жазылған. Біріншісі жалпанславяндық сезімді көрсетеді, ал екіншісі Византия дәстүрімен байланыстырады. Мозаика техникасымен безендірілген ең ірі қисық беттердің бірі – ол. Жұмыс толық аяқталғанда, Санкт-Сава Ватикан қаласындағы Әулие Петр соборынан, Бухаресттегі Халық амандығы соборынан (әлі аяқталмаған), Вашингтондағы Таза ұғымның ұлттық қасиетті орнының базиликасынан, Эстергомдағы Ыстық Мария Багайыңның Бас соборынан және Берлин соборынан кейін әлемдегі алтыншы үлкен шіркеу болады. Мозаика 2016 және 2017 жылдары Ресейде бір жылдан астам уақыт бойы жасалды. Одан кейін ол арнайы жүк көліктерімен Белградқа жеткізіліп, бөліктерге бөлінді. Мозаиканың жалпы салмағы 40 тоннаға жетеді және ол 2017 жылдың мамырынан 2018 жылдың ақпанына дейін күмбезге орнатылды. Алтарь жағындағы шығыс қанатында орнатылған 3289 м² мозаика 3289 м² аумақты алып жатыр.

Пайдаланылған материалдар

Тесераның материалы Мәскеудегі Smaltfactory компаниясымен өндіріледі. Кәсіпорынның алтын мозаикаларында таза алтын (24 карат) пайдаланылады. Жалпы алғанда, 400 тонна мозаикаға кеткен шығынның басым бөлігі – қымбат бағалы материалдардың құнынан туындайды деуге болады. Таза алтыннан өзге, тесераның көп бөлігінде таза күміс те бар. Таза бағалы металлдың құрамы материалдың уақыт өте өзгеріп қалмауына кепілдік береді. Пеште балқыту кезіндегі жоғары температураға қарамастан, тек таза алтынның түсі өзгермейді. Алтын тесераның жоғары шағылыстыру қасиеттері және мозаика орнатылған бұрыштардың өзгешелігі, жарық шағылысуында айырмашылықтар тудырады, бұл техника шіркеу ішкі кеңістігінің фондық және құрылымдық элементтерін бүркітпелеу үшін қолданылады.

Мүсіндер

Капителдер мен кәріздер әртүрлі мүсіндерді көрсетеді. Неманжич әулетінің геральдикалық белгілері басым мотив болып табылады. Гүлдік мотивтер мен антропоморфтық фигуралар Морава мектебінің бай мүсіндік дәстүрінен шабыттанды. Ішкі әрлеудің тас ою-өрнектерінің негізгі авторы бастапқыда Александр Дероко болды, оның жоспарлары нартекстер мен наостар арасындағы және алтарлық апсидадағы бағаналардың барлық капителдерінде жүзеге асырылды. Бұл жұмысты екінші дүниежүзілік соғысқа дейін швейцариялық мүсінші Жозеф Грасси орындады. Коммунистік кезеңдегі ұзақ үзілістен кейін, әрлеу жұмысын Драгомир Акович қадағалап, Небойша Савович Неш іске асырды. Италия мен Грекиядан әртүрлі ақ мәрмәр, Италиядан, Оңтүстік Америкадан және Үндістаннан жасыл мәрмәр, Италия мен Үндістаннан қара және ашық қызыл мәрмәр, сары және жасыл оникс, ақ әктас, қызыл және ақ травертин, сондай-ақ көк лазурит қолданылды. Бұл әшекей тастар 1500 м² аумақты жабады.

Өнер

2019 жылдың 14 қарашасында «Пошта Сербия» Александр Дероконың 125 жылдығына арналған марка мен пошта конвертінде оның үй жоспанын және портретін бейнеледі.