Кіріспе
Постеральды ишемиялық оптикалық нейропатия (ПИОН) – оптикалық жүйкенің ретробульбалық бөлігінің жеткіліксіз қан ағыны (ишемия) салдарынан зақымдануымен сипатталатын медициналық жағдай. «Постеральды» терминіне қарамастан, көздің оптикалық жүйкесіне қан ағынының нашарлауынан туындаған бұл зақымдану түрі, жүйкеге қан ағынының жеткіліксіздігінің себебі алдыңғы жағынан болған жағдайларды да қамтиды, себебі бұл жағдай оптикалық жүйкедегі зақымдану орнына ғана емес, көру қабілетінің жоғалту механизміне де сипаттама береді. Алдыңғы ишемиялық оптикалық нейропатия (АИОН) ПИОН-нан анатомиялық немесе жүрек-қан тамырларының тәуекел факторлары бар адамдарда бір жағынан және спонтанды түрде пайда болуымен ерекшеленеді.
Белгілері мен симптомдары
ПИОН - күрт басталатын орташадан ауырға дейінгі, ауырсыздау көру қабілетінің жоғалуымен сипатталады. Бір немесе екі көз зақымдануы мүмкін, және түс көру қабілеті әдетте нашарлайды.
Офтальмоскопиялық тексеру
Аурудың бастапқы кезінде офтальмоскоппен қарағанда, көздің қарашығында көру жүйкесі басында көзге көрінетін ешқандай өзгеріс байқалмайды. Ишемиялық зақымдан кейін бірнеше апта өткен соң, зақымдалған артқы көру жүйкесінен басталатын жүйке атрофиясы алдыңғы көру жүйкесі басына қарай дамиды. Бастапқыдан кейін 4-8 аптадан соң офтальмоскоппен тексергенде көру жүйкесі басының атрофиясы байқалады.
Көзқарасы
Егер PION екі көзге де әсер етсе, көздің қарашықтары симметриялық көрінуі мүмкін. Дегенмен, егер көздер асимметриялық зақымдалса, яғни бір көздің көру жүйкесі екіншісінен көп зақымданса, онда афференттік оқушылық ақау деп аталатын маңызды белгі пайда болады. Бір көздің жарыққа сезімталдығының нашарлауы афференттік оқушылық ақау (APD) деп аталатын асимметриялық оқушылық тарылу рефлексін тудырады.
Артериялық PION
ПИОН көбінесе еуропалық нәсілді әйелдерге әсер етеді, олардың орташа жасы 73-ке жуық. Симптомдардың пайда болуымен көру қабілетінің жоғалуы бір жақты болады, бірақ емделмесе, ол тез екі көзге де таралады. Көру қабілетінің жоғалуы көбінесе ауыр болады, саусақтарды санаудан бастап жарыққа сезімталдық жоғалғанға дейін. Қоса жүретін белгілер: шайнау кезінде күшейетін жақ ауыруы, бас терісінің сезімталдығы, иық және жамбас ауыруы, бас ауруы және шаршау.
Себеп
ПИОН – көз жүйкесінің инфаркті, ол бір жақты немесе көбінесе екі жақты соқырлыққа алып келуі мүмкін. PION әдетте екі топта кездеседі: көзге қатысты емес, бірақ ұзаққа созылған немесе көп қан жоғалтуға байланысты операция жасаған адамдар. Сонымен қатар, жазабадан немесе қан тамырларының жарылуынан қан кетудің салдарынан ауыр қан жоғалтқан адамдар. Мұндай жағдайларда адам анемияға (қандағы оттегі тасымалдайтын қызыл қан клеткаларының жеткіліксіз болуы) шалдығуы мүмкін, сондай-ақ көбінесе артериалдық қысымы төмендейді. Бұл комбинация ағзаның қан айналымдық шогына түсуіне әкелуі мүмкін, сондықтан PION кейде шоктан туындаған оптикалық нейропатия деп аталады. Анемия мен төмен қысымның бірігуі қанның тіндерге жеткізетін оттегі мөлшерінің азаюын білдіреді. Көз жүйкесі, шектеулі сүйекті кеңістіктегі ісіну (оттегінің жетіспеуінен туындаған) салдарынан қан жеткізілімнің жетіспеуінен зақымдануға өте сезімтал. Қан ағынының шектелуі көз жүйкесінің қанағаттандырылмас зақымдануына және соқырлыққа (көбінесе екі көзде) әкелуі мүмкін. Техникалық себептерге байланысты, мұндай жағдай омыртқа хирургиясында жиірек кездеседі.
People who have undergone non ocular surgery that is particularly prolonged or is associated with a significant blood loss. People who have experienced significant bleeding from an accident or ruptured blood vessels. In these cases, the person may develop anemia (too few oxygen delivering red blood cells in the bloodstream) and often have low blood pressure as well. This combination can produce circulatory shock, and PION has sometimes been called shock induced optic neuropathy. The combination of anemia and low blood pressure means that the blood is carrying less oxygen to the tissues. The optic nerve can be at very high risk for damage from insufficient blood supply due to swelling (from lack of oxygen) in a confined bony space resulting in a compartment syndrome. Restricted blood flow can lead to permanent damage to the optic nerve and result in blindness (often in both eyes). For technical reasons this occurs more frequently with spinal surgeries.
Жүрек- қан тамырлары ауруының қауіп факторлары
Операциядан кейінгі ПИОН-ға шалдыққан пациенттерде жүрек-қан тамырлары қауіп факторларының таралуы жалпы халықтан жоғары. ПИОН-ға шалдыққан адамдардағы жүрек-қан тамырлары қауіптері: жоғары қан қысымы, қант диабеті, қандағы холестериннің жоғары деңгейі, темекі тарту, жүрек ырғағының бұзылуы, инсульт және семіздік. Еркектерде де қауіп жоғары, бұл жүрек-қан тамырлары ауруларының жалпы тенденциясына сәйкес келеді. Бұл жүрек-қан тамырлары қауіптерінің барлығы жеткілікті қан ағынына кедеріс келтіреді, сонымен қатар тамырлардың бұзылған өздігінен реттелуінің де ролі болуы мүмкін. Бұл деректер ПИОН пациенттеріндегі көру жүйкесінің зақымдануына анемия мен төмен қан қысымы ғана себеп емес екенін көрсетеді. Т-жасушалары көру жүйкесін қамтамасыз ететін артерияларды зақымдағанда, қан қысты және қан ағыны тоқтайды. Қан ағыны тоқтағанда, оттегі жеткізілімі тоқталып, көру жүйкесі талшықтары өледі.
Операциядан кейінгі PION
Операциядан кейінгі PION-ның нақты себебі белгісіз. Көптеген қауіп факторлары анықталды, олардың барлығы көру нерві жасушаларына жеткілікті мөлшерде оттегі жеткізілмеуіне себеп болады. Осы қауіп факторларының ешқайсысы жеке алғанда PION-ды тудыруға жеткіліксіз. Дегенмен, сезімтал адамдарда осы қауіп факторларының жиынтығы қасіретті соқырлыққа алып келеді. Бұл деректер PION-ның көп факторлы ауру екенін көрсетеді. Операция кезіндегі PION қауіптерін екі категорияға бөлуге болады: операция кезіндегі ишемиялық қысым және жүрек-қантамыр жүйесінің қауіп факторлары.
Операция кезінде пайда болатын ишемиялық қысым
Операция кезінде қан ағынының төмендеуіне себеп болатын көптеген факторлар жүйелік сипатта, яғни олар организмдегі қан ағынын жалпы түрде азайтады. Зерттеулер көрсеткендей, операциядан кейінгі PION синдромымен ауырған пациенттердің басым көпшілігі операция кезінде ұзаққа созылған төмен қан қысымымен және операциядан кейінгі анемиямен күрескен. PION синдромымен ауырған пациенттің орташа қан жоғалтуы 4 литрге жетеді, ал көпшілігіне қан құю қажет болады. Қанның көп мөлшерде жоғалтуы – төмен қан қысымының бір ғана себебі. Жалпы наркозға қолданылатын дәрілер де қан қысымын төмендетуі мүмкін. PION синдромымен ауырған пациенттерде операцияның орташа ұзақтығы 7-9 сағатқа созылады, бұл ұзаққа созылған төмен қан қысымының қаупін арттырады. PION синдромының ең жоғары кездесу жиілігі жоғарыда аталған жағдайлардың қаупі жоғары операцияларда байқалады. Омыртқа хирургиясында пациенттер қан жоғалтуға бейім, сонымен қатар ұзақ уақытқа мойнымен төмен қарап жатады, бұл веноздық қысымды арттырады, артериялық перфузиялық қысымды төмендетеді және көбінесе бет ісігіне (тіндердегі қысымның артуына) әкеледі. Омыртқа хирургиясында PION синдромының кездесу жиілігі шамамен 0,028% құрайды деп есептеледі.
Диагностика
PION диагнозын қою көбінесе қиын, себебі көру нервтері бастапқыда қалыпты көрінеді. Зақымдану көздің қарашық тексеруі кезінде көрінетін нерв бөлігінен кейін пайда болады. Егер зақымдану бір көру нервіне ғана тисе, аномальды салыстырмалы оқушылық реакция (APD) болуы мүмкін, бірақ көбінесе ол екі жақты болады және оқушылық реакциялардың симметриясы сақталады. Сонымен қатар, МРТ сканированиесі көмектеспеуі мүмкін. Қате диагноз қойылып, немесе кортикальдық соқырлық деп жаңылысу жиі кездеседі. Мүмкін болса, шұғыл нейроофтальмологиялық консультация дұрыс диагнозға жеткізуге көмектеседі. PION-ды растайтын тест жоқ. PION – бұл басқа жағдайларды жоққа шығару арқылы қойылатын диагноз. 50 жастан асқан науқаста кенеттен көру қабілеті төмендесе, соқырлықтың алдын алу үшін гигант жасушалы артериитті жоққа шығару өте маңызды.
Дифференциалдық диагностика
Операциядан кейінгі жағдайда, көзге айқын зақым келмеген егер, көру қабілетінің жоғалтуы бүкіл көру жүйесінің ишемиялық зақымдануын бағалауды талап етеді. Көз жүйкесі ғана емес, көру жолының басқа тіндері де қан ағынының азаюына осал. Торлы қабықшаның немесе мидың оттегімен жеткіліксіз қамтамасыз етілуі де көру қабілетін нашарлатуы мүмкін.
Алдын алу
Жоғары қан қысымы, қант диабеті және темекі шегу тарихы бар адамдар PION-ға ең осал, себебі олардың қан тамырларының өздік реттелу жүйесі нашарлаған. Сондықтан, оларға қатысты мұқият немесе кезеңдеп операция жасау, қан жоғалтудан туындаған анемияны бақылау (қан құю арқылы) және қан қысымын сақтап тұру сияқты қосымша шаралар қабылдануы керек.
Емдеу
Көру қабілеті жоғалғаннан кейін жағдай нашарлай түседі, бірақ қан құю және қан қысымын көтеретін дәрілер бірнеше сағаттың ішінде берілсе, көру қабілетінің қалпына келуі туралы хабарлар бар.
А-ПИОН
Егер GCA диагнозы күдіктелсе, стероидтермен емдеу дереу басталған жөн. Диагнозды растау және болашақ емдеуді жоспарлау үшін уақытша артериядан (биопсия) үлгі алынуы керек, бірақ емдеуді бастауды кешіктірмеу керек. Емдеу жоғалған көру қабілетін қайтаруға көмектеспейді, бірақ одан әрі прогрессияға және екінші көздің зардап шегуіне жол бермейді. Жоғары дозадағы кортикостероидтерді шамамен бір жыл ішінде төмен дозаға дейін азайтуға болады.
Операциядан кейінгі
Анемияны түзету және қан қысымын көтеру мақсатында жүргізілетін жылдам қан құю PION нәтижелерін жақсартуға мүмкіндік береді. Бір жағдайда, АИОН-ға байланысты туындаған гипотензияда, жылдам трансфузия алған 3 науқастың барлығында көру қабілетінің жартылай қалпына келуі тіркелді. Артериялық емес (идиопатиялық) PION ауруы бар науқастарда, атеросклеротикалық қауіп факторлары мен бірге болатын қан тамырлары ауруларының күтілгеннен жоғары деңгейде таралуы байқалады, науқастардың 87 пайызында кем дегенде бір қауіп факторы немесе атеросклеротикалық қан тамырлары ауруының бір белгісі анықталды. Жүрек хирургиясынан кейін алдыңғы ишемиялық оптикалық нейропатия (АИОН) PION-нан жиі кездессе де, PION омыртқа хирургиясы жағдайында салыстырмалы түрде жиірек кездеседі.