Кіріспе

Антон Брукнердің симфониясы

Антон Брукнердің до мажордағы (C minor) сегізінші симфониясы, WAB 108, композитор аяқтаған соңғы симфониясы болып табылады. Ол 1887 және 1890 жылдардағы екі маңызды нұсқада сақталған. Алғаш рет 1892 жылы Венадағы Музикверенде дирижер Ханс Рихтер жетекшілігімен орындалды. Бұл симфония Австрия императоры Франц Иосиф I-ге арналған. Кейде бұл симфонияны «Апокалипсистік» деп атайды, бірақ бұл атты Брукнер өзі бермеген.

Құрастыру және жариялау

Брукнер 1884 жылдың шілдесінде Сегізінші симфонияны жазуға кірісті. Вена университеті мен Вена консерваториясындағы қызметінен жазғы демалыс уақытында негізгі жұмысын атқарып, композитор 1885 жылдың тамызына дейін төрт бөлімнің барлығын жоба түрінде аяқтады. Ол сонымен қатар Брукнердің мансабын қолдау үшін басқа да шаралар жасады, оның ішінде ақсүйектерден қаржылық көмек алып, Вена университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. Мен Сегізінші симфонияны қазіргі түрінде орындау мүмкін емес деп санаймын. Мен оны өзімдікі етуге тырыссам да, сәтті бола алмаймын! Тақырыптары әдемі әрі түзу болғанымен, олардың дамытылуы маған күмәнді көрінеді, тіпті оркестрлеуді мүмкін емес деп есептеймін. Батылдығыңызды жоғалтпаңыз, жұмысыңызға қайта қараңыз, достарыңызбен, Шалкпен ақылдасыңыз, мүмкін, қайта жұмыс істеу нәтижелі болар. 1888 жылдың қаңтарына қарай Брукнер Левипен келісіп, симфонияны одан әрі жұмыс істеу қажет екенін мойындады. Бірінші бөлім мен Скерцода алғашқы түзету жұмыстары жүргізілді, олар партитурада қаламұшпен жазылған түсіндірмелер түрінде сақталған. «Орталық Адажио» немесе «1888 жылғы Адажио» деп аталатын Адажионың ерекше нұсқасы 2004 жылы Дермот Гольт пен Таканобу Кавасаки тарапынан табылып, өңделді. Содан кейін Брукнер Төртінші және Үшінші симфониялардың жаңа нұсқаларына назар аударды. Император Брукнердің өтінішін қабылдап, шығарманың басылуына қаржылай көмектесуге уағдаланды. Брукнер бұл шығармаға баспагер табуда қиындыққа тап болды, бірақ 1890 жылдың соңында Хаслингер, Шлезингер және Лиэнау компаниясы басылымды өз міндетіне алуға келісті. Брукнердің әріптестері Йозеф Шалк пен Макс фон Оберлейтнер басылу процесіне көмектесті: Шалк музыкалық мәтінді баспаға жіберуге дайындады, ал Оберлейтнер баспаға дайын үлгілерді түзетіп, қаржылық қолдау көрсетті. Симфония ақыры 1892 жылдың наурыз айында жарық көрді. Бұл Брукнердің симфонияларының алғашқы орындалуынан бұрын жарық көрген жалғыз шығармасы болды.

Премьера және қабылдау

1890 жылы қайта қарау аяқталған кезде Леви енді Мюнхенде концерттер өткізбейтін болды. Сондықтан ол өзінің шәкірті Феликс Вайнгартнерге, Мангейм капельмейстеріне, симфонияның алғашқы орындалуына жетекшілік етуді ұсынды. Премьера 1891 жылы жас дирижердің басшылығымен екі рет жоспарланған, бірақ Вайнгартнер әр жолы соңғы сәтте басқа туындымен ауыстырды. Ақырында дирижер Брукнерге өнер көрсетуге мүмкін еместігін айтты, себебі ол Берлин операсында жаңа қызметке кіріседі. Дегенмен Вайнгартнер Левиге жолдаған хатында симфонияны орындай алмауының нақты себебі – шығарманың тым қиындығы және жеткілікті репетиция уақытының болмауы екенін мойындады: әсіресе, оның оркестріндегі Вагнер тубасының музыканттары өз партияларын орындау үшін жеткілікті тәжірибе жинақтамаған еді. Левидің Мюнхендегі қойылымы холераның таралу қаупінен тоқтатылғаннан кейін Брукнер симфонияның Венадағы премьерасын ұйымдастыруға күш салды. Соңында Вена филармониясының тұрақты дирижері Ханс Рихтер осы туындыны орындауға келісті. Алғашқы орындалу 18 желтоқсан 1892 жылы өтті. Көрермендердің консервативті бөлігі әр бөлімнен кейін шығып кеткенімен, Брукнердің көптеген жақтастары, оның ішінде Уго Вольф және Иоганн Штраус та қатысты. (Корстведт бұл Хансликтің Брукнердің алдыңғы симфонияларына берген бағаларына қарағанда кем жағымсыз екенін атап көрсетеді.) Брукнердің ізбасарларынан көптеген жағымды пікірлер түсті. Бір автор симфонияны «біздің заманымыздың музыкасының шырайлы туындысы» деп сипаттады. Хьюго Вольф досына жазған хатында симфонияны «ұлы шебердің туындысы» деп атап, «оның басқа симфонияларынан ой-қиялының кеңдігі, құдіреттілігі және ұлылығымен басып өтеді» деді. Симфония оркестр репертуарына енуіне көп уақыт кетті. Брукнердің өмірінде одан кейін тағы екі рет орындалды. Америкадағы премьерасы 1909 жылға дейін өтпеді.

Сипаттама

Симфония төрт бөлімнен тұрады. Оның жалпы ұзақтығы орындалуға және қолданылған нота басылымына қарай өзгеріп отырады, бірақ көбінесе шамамен 80 минутқа жуық болады.

Бірінші қимыл

Симфония тоналды тұрғыдан анық емес түрде басталады, оның тақырыбы Бетховеннің ре минорындағы 9-шы симфониясының бірінші бөлімінің басты тақырыбын және 1862 жылғы ре минорындағы маршын еске түсіреді. Теориялық Генрих Шенкердің пікірінше, бұл бөлім "әлемнің басталуына" ұқсайды.

Нұсқалар

Симфонияның екі толық қолжазбасы бар, олар 1887 және 1890 жылдары жазылған. Брукнердің көптеген шығармаларына қарағанда, осы симфония бойынша жұмыстың барлық кезеңдерінен көбірек эскиздер сақталған. Мысалы, эскиздердің арқасында біз ашылу тақырыбының қалай дамығанын көре аламыз. Партитуралар симфонияның басындағы тоналдық беймаздылық Брукнердің бастапқыда негізгі тақырыпты қалай ойластырғанын көрсетеді: ырғақ C минорындағы арпеджио тәрізді үлгіге сәйкес болуы тиіс еді. Аяқталудағы ашылу әлдеқайда нашар анықталған және бірнеше тональностьтарды ұсынса да, көбінесе B-bemol мажор аймағында қозғалады.

1887 жылғы нұсқа

Бұл Брукнердің симфониясының алғашқы нұсқасы болды, бірақ 1972 жылға дейін Леопольд Новак редакциялаған басылымда жарияланбады. Екі нұсқа арасында оркестрлеу, гармония, дауыс жүргізу және мотивтік өңдеуде зор айырмашылықтар бар. Кейбір бөлімдерде екі түрлі туынды туралы айтуға болады, емес, бір шығарманың екі нұсқасы емес. Кейбір маңызды айырмашылықтар, көбірек таныс кейінгі нұсқалардан, бірінші бөлімнің күшті аяқталуы және баяу бөлімнің биігі үшін басқа тоналдылықты қамтиды. Бұл нұсқа 1890 жылғы нұсқадан едәуір ұзын, және әртүрлі аспаптық құрамы бар (ең маңызды тұрақты айырмашылық – 1890 жылғы нұсқаның алғашқы үш бөліміндегі ағаш үрмелі аспаптардың үш есе көп болуы). 1887 жылғы нұсқаның екі есе ағаш үрмелі аспаптары шығарманың жалпы дыбысына сәл қатал мінез береді. Кейбір ғалымдар симфонияның осы нұсқасын қолдайды. Мысалы, Брайан Гиллиам кейінгі нұсқаның (1890 жылдан) қысқарақ және тегіс екенін, демек, сол кездегі Брамсқа құштар буржуазияға күмәнді мойынбұру екенін айтады. 1887 жылғы нұсқаны Ханс Хуберт Шёнцелер 1973 жылы BBC үшін тұсаукесер етті, содан кейін Денис Рассел Дэвис, Владимир Федосеев, Елиаху Инбал, Георг Тинтнер, Майкл Гилен, Кент Нагано, Симон Янг, Франц Велсер-Мёст және Фабио Луизи жазды. Тинтнердің Канаданың Ұлттық жастар оркестрімен 1887 жылғы нұсқасының Солтүстік Америкадағы тұсаукесерінің цифрлық нұсқасын, Кингстон, Онтарио (Канада), 1982 жылғы 31 тамыз (LP: Jubal 5003/4, 1982), және 2009 жылы Геннадий Рождественскийдің Большой оркестрімен жасаған тікелей эфирдегі орындалуын Джон Беркидің веб-сайтынан тыңдауға болады. Пол Хокшоудың жаңа басылымын Питер Онджиан Йель симфониялық оркестрімен 2017 жылғы 27 қазанда тұсаукесер етті.

Аралық нұсқалар

Аустрия Ұлттық кітапханасында 1888 жылға шамамен жатқан Адажионың аралық нұсқасының көшірмесі сақталуда. Бұл Адажио, қазірдің өзінде үш еселенген ағаш-сырнайлар қажет етеді, Дермот Гольт пен Таканобу Кавасаки редакциялап, Акира Найто Токио Жаңа қалалық оркестрімен жаздырған. MIDI нұсқасы да қолжетімді. Басқа бөлімдердің аралық нұсқаларын Уильям Карраган редакциялап, Герд Шалер орындаған. <blockquote>Сегізінші симфония туралы бұл мәліметтер бір толық көшірмеден гөрі жеке, мүмкін, бір замандас емес қолжазбаларға негізделген. Сондықтан оны әрқашан тәжірибелік деп қарастыру керек, ол 1887 және 1890 жылдардағы нақты қолжазба нұсқаларымен және 1892 жылғы басылған нұсқасымен салыстырғанда, редакциялық деңгейде емес. Бірақ мұнда біз Брукнердің, мәңгілік өңдеушінің, жұмысының даму барысын, оның биік ойларын және әуендік шабытын ең көркем түрінде жеткізуге тырысқанын көреміз. Ал, Леопольд Новак 1890 жылғы қолжазбада Брукнердің өзінен басқа ешқандай қолжазбаның болмағанын көрсетті;</blockquote>

Бірінші басылым (1892)

Бұл симфонияның тұңғыш жариялануы болды, сонымен қатар алғашқы орындалыста қолданылған нұсқа да осы еді. Онда 1890 жылғы қолжазбадан шамалы өзгерістер енгізілген, ең айқын өзгерістері – алты такт кесілуі және Финалда екі такт қайталанған бөлім. Бұл өзгерістерді Джозеф Шалк және Макс фон Оберлейтнер жасаған, Брукнердің тікелей қатысы болмаған, бірақ олар жарияланбастан бұрын композитордың бекітілуін алған болуы мүмкін. Корстведт: «1892 жылғы басылым «шынайы Брукнер» болмаса да – ол қандай болса да – Брукнер оған рұқсат берген сияқты көрінеді, сондықтан оны қастерлі тұту қажет» деп жазады. Бұл басылым Вильгельм Фуртвенглер, Ханс Кнапертсбуш, Йозеф Крипс, Уильям Штайнберг, Джордж Шелл, Бруно Вальтер және Такео Ногучидің толық жазбаларында бар. Серж Куссевицкий де 1947 жылғы өте қысқартылған эфирлік орындалысында осы басылымды қолданды; бұл орындалыс, дискіде сақталған, толығымен жаңа «басылымға» тең.

Хаас "аралас" басылымы

Роберт Хаас 1939 жылы Сегізінші симфониясын жариялады. Ол 1890 жылғы қолжазбаға негізделді, бірақ 1887 жылғы өзгертілген немесе алынып тасталған бөлімдерді де қосты. "Gesamtausgabe" оны "Mischform", яғни аралас форма деп сипаттайды. Дегенмен, ол бүгінгі күнге дейін сүйікті және, мүмкін, ең көп орындалатын және жазылған нұсқа болып табылады. Хаас Левидің пікірлері Брукнердің көркем сеніміне ауыр соққы болғанын, тіпті оны "өзіне қол жұмсау ойларына" жетелегенін айтты, бірақ бұған ешқандай дәлел таба алмады. Хаас мұның Брукнердің Сегізінші симфонияны және оның көптеген бұрынғы туындыларын қайта қарауға жұмсаған үш жылдық еңбегіне себеп болғанын мәлімдеді. Бұл ой Хаас редакциялық әдістерін қолдайды. Хаас Брукнердің әртүрлі нұсқаларынан өзіне ұнаған бөліктерді алып, оларды өз нұсқасына біріктірді. Ол Брукнердің 1890 жылғы қайта қарауының әртүрлі ерекшеліктерін тарихи негізде жобауға құқылы екенін айтты: олар өз ойларына сенбейтін Брукнердің идеялары, сондықтан Брукнерге тән емес. Брукнер жасаған ең маңызды өзгерістер (демек, Хаас қалпына келтіргендер) – туындының адажио және финалында. Сонымен қатар, Хаас финалына Креймсмюнстер аббаттығының кітапханасынан табылған эскизден (A KR C56 14e1) сегіз такттан тұратын көпір бөлімін қосты, Брукнердің өзінің редакциясынан бес тактты алып тастады. Корстведт бұл араласуларды "ғылыми жауапкершіліктің ақылға сыймас шегінен асып түсетін" деп сипаттады. Күмәнді ғылыми зерттеулеріне қарамастан, Хаас басылымы ұзақ уақыт бойы танымал болды: Герберт фон Караян, Бернард Хайтинк және Гюнтер Ванд сияқты дирижерлер Новак/1890 басылымы жарық көргеннен кейін де оны пайдалана берді, ал белгілі Брукнер дирижері Георг Тинтнер Хаас басылымын симфонияның "ең жақсы" нұсқасы деп атады және Хаасқа "ұлы" деп сипаттама берді. Екінші жағынан, Юген Йохум 1949 жылы Новак өзінің басылымын жариялағанға дейін Хаас басылымын қолданды, ал кейінгі жазбаларында Новак басылымын пайдаланды, ал Вильгельм Фуртвенглер Хаас партитурасының премьерасын өткізгеніне қарамастан, өмірінің соңғы жылдары 1892 жылғы басылымға қайта оралды. Хаас басылымына қатысты дау оның музыкалық мәтіні редактордың құрастырған нұсқасы болғандығында, оны Брукнер ешқашан мақұлдамағандығында. Атап айтқанда, Хаастан кейін Брукнердің толық шығармаларының бас редакторы болған Новак, Левидің жұмысты қабылдамауынан кейін Брукнердің психикалық күйзелісіне қатысты дәлелдердің жеткіліксіз екенін айтты. Брукнердің сол кездегі хаттары Левидің пікіріне наразы болғанын (Левиді "түсінуге қиналатын" деп есептегенін) және психологиялық тұрғыдан сау болғанын көрсетеді. Бұл көзқарас бойынша, Брукнердің түзетулері оның көркемдік жетілуге ұмтылуының нәтижесі. Сондықтан Новак Хаас тәсілін қабылдамай, Брукнердің қолжазбаларына жақын болды.

Жаңа басылым

Жоғарыда көрсетілгендей, нұсқаларды талқылау барысында Новак 1955 жылы 1890 жылғы нұсқасының басылымын, ал 1972 жылы 1887 жылғы нұсқасының басылымын қалдырып кеткен.

"Хокшоудың" жаңа басылымы

Екі нұсқа да жаңа жинақталған басылымда жарияланады. 1887 жылғы нұсқаның жаңа басылымы ескі басылымдағы жеткілікті қателерді түзетеді. Дегенмен, бұл әлі де сол көрсеткіш. Бірінші бөлімде керней мен мүйіздің өрнегі Todesverkündigung [өлім туралы хабарлау] [негізгі] тақырыбының ырғағына негізделген, ол біртіндеп күшейе түседі, соңында өте күшті естіледі. Соңында: мойндау. Шерцо: Негізгі тақырып – «Немец Микелі» деп аталады. Екінші бөлімде ол ұйықтағысы келеді, ал арман күйінде әуеніне жете алмайды: ақырында ол мұңды түрде кері қайтады. Финал: Олмюцте біздің император патшалардың келуін қабылдады; осылайша, скрипкалар: казактар; қола аспаптар: әскери музыка; кернейлер: салтанатты үрлеулер, Ұлылықтардың кездесуі кезінде. Сонымен, барлық тақырыптар бойынша неміс Микелі саяхаттан үйіне келгенде, бәрі кереметтей жарқырап тұр. Финалда өлім шеруі де бар, содан кейін (қола) бейне өзгерісі. Брукнердің әріптестері композитордың симфония туралы айтқан басқа да ойларын жеткізеді. Бірінші бөлімнің кодасы: «Адам өлім төсегінде жатқанда, ал қарсысында сағат ілінген, өмірі аяқталар тұста, тынымсыз соғып тұрады: тық, тық, тық, тық», ал баяу бөлімде: «Мен қыздың көзіне тым терең қарадым». 1892 жылғы алғашқы қойылымдағы қолтаңбасыз бағдарламалық жазбада Джозеф Шалк Брукнердің бағдарламасын толықтырып, грек мифологиясына сілтемелер (Эсхилдің Прометейі, Зевс немесе Кронос және т.б.) қосты, сондай-ақ Архангел Михаил сияқты бірнеше христиандық сілтемелерді де араластырды.

Дискография

Бұл симфонияның жазылған тарихында, темп таңдаулары мен ноталық мәтін таңдауларының ішінде, маңызды түрде әртүрлі тәсілдер қолданылды. Вильгельм Фуртвенглер 1944 жылы Вена филармониясымен тікелей орындалысында Хаас нұсқасының өңделгенін пайдаланды. 1944 жылдың 29 қыркүйегінде Герберт фон Караян басқаратын Берлин преуссалық мемлекеттік капелласы 8-ші симфонияның соңғы үш бөлімін, финалын эксперименталды стереофониялық дыбыста жазды. Караян өзінің түсіндіруінде қатаң метрді сақтады, ал "1940 жылдардағы жазбалар әдетте бұл бөлімді [финалдағы үшінші тақырып тобының қайталануын] 20 пайызға дейін жылдамдатып, содан кейін баяулатып, үлкен акселерандо-ралентандо ретінде көрсетеді", ал Караянның жазбасы "ерекше жағдай" болып табылады. Толық симфонияның алғашқы коммерциялық жазбасын 1949 жылы Евгений Йохум Гамбург мемлекеттік филармониялық оркестрімен Deutsche Grammophon үшін жасады. Йохум кейін 1964 жылы Берлин филармониясымен Deutsche Grammophon үшін, ал 1976 жылы Дрезден мемлекеттік капелласымен EMI үшін студияда жазды, екі жағдайда да Новак 1890 жылғы басылымын қолданды. Карл Бём 1976 жылы Вена филармониясымен Deutsche Grammophon үшін студиялық жазбасында Новак 1890 жылғы басылымын пайдаланды, бірақ финалда Хаас үзіндісін қосты. 20-шы ғасырдың соңғы екі онжылдығында жазбалар "негізгі темпті кеңейтуге, күрт темп өзгерістерінен – әсіресе үдеулерден – аулақ тұруға және дыбыстың толықтығына, ансамбльдің нақтылығына және текстураның айқындығына басымдық беруге бейімделді". Әдетте, бұл туынды шамамен 80 минутқа созылады, Герберт фон Караян және аталған Гюнтер Ванд Хаас гибридтік нұсқасын бірнеше рет жазды. Элияху Инбал 1887 жылғы нұсқаны алғаш жазғаннан кейін, басқа дирижерлер де одан әрі жазды. Такаси Асахина Хаас және Новак басылымдарынан үзінділерді салыстыратын диск жазды.

Хаас "аралас нұсқасы" (1939)

Жазулардың көп бөлігі осы нұсқаға негізделген. Вильгельм Фуртвенглер, Герберт фон Караян және Гюнтер Ванд сияқты кейбір дирижерлер оны бірнеше рет жаздырған.