Симфония: Батыс классикалық музыкасының кеңейтілген композициясы

Кіріспе

Ұзартылған музыкалық композицияның түрі – ұзартылған музыкалық композиция.

Симфония – Батыс классикалық музыкасындағы, көбінесе оркестр үшін жазылған ұзартылған музыкалық шығарма. Бұл терминнің ежелгі грек дәуірінен бастап көптеген мағыналары болғанмен, 18-шы ғасырдың соңында қазіргі қолданылып жүрген мағынасын алды: әдетте бірнеше жеке бөлімдерден немесе бөлімшелерден тұратын, көбінесе төрт бөлімді, ал бірінші бөлімі сонаталық формада болатын туынды. Симфониялар көбінесе скрипка, альт, виолончель және контрабас аспаптарынан тұратын қосымша, ағаш және соққылы аспаптардан құралған оркестр үшін жазылады, олардың жалпы саны 30-дан 100-ге дейін музыкантты құрайды. Симфониялар барлық аспаптардың партияларын қамтитын ноталар жинағында жазылады. Оркестр музыканттары тек өз аспаптарына арналған нотаны қамтитын партиялардан ойнайды. Кейбір симфонияларда вокалдық партиялар да болуы мүмкін (мысалы, Бетховеннің Тоғызыншы симфониясы немесе Малердің Екінші симфониясы).

Романтикалық дәуір

XIX ғасырдың басында Бетховен симфонияны күнделікті жанрдан жоғары деңгейге көтерді. Шуберт симфонияларының екеуі репертуардың негізгі бөлігі болып табылады және жиі орындалады. Сегізінші симфонияның (1822) алғашқы екі бөлімін ғана аяқтады; бұл аса романтикалық туынды әдетте «Аяқталмаған» деген лақап атымен аталады. Оның соңғы аяқталған Симфониясы, Тоғызыншы (1826), классикалық үлгідегі зор шығарма. Ерте романтиктерден Феликс Мендельсон (бес симфония, сонымен қатар он үш скрипкалық симфония) және Роберт Шуман (төрт) өздерінің музыкалық тілін пайдаланғанымен, классикалық қалыпта симфониялар жазуды жалғастырды. Керісінше, Берлиоз бағдарламалық туындыларды ұнатты, оның ішінде «драматикалық симфониясы» Ромео мен Джульетта, виола симфониясы Гарольд en Italie және өте ерекше Symphonie fantastique. Соңғысы да бағдарламалық жұмыс, онда марш пен вальс және әдеттегі төрт емес, бес бөлім бар. Оның төртінші және соңғы симфониясы, Grande symphonie funèbre et triomphale (алғашқыда Symphonie militaire деп аталды) 1840 жылы 200 адамдық әскери оркестр үшін жазылды, ол ашық ауада орындалуға арналған және оркестрлік симфонияның ерте мысалы. Берлиоз кейінірек міндетті емес скрипкалық партиялар мен хорлық финал қосты. 1851 жылы Ричард Вагнер Бетховеннен кейінгі барлық симфониялар эпилогтан аспайды, жаңа ештеңе ұсынбайды деп мәлімдеді. Шындығында, Шуманның 1850 жылы жазылған «Рейн» симфониясынан кейін екі онжылдық бойы Лист симфониялық поэмасы симфонияны үлкен ауқымды аспаптық музыканың басты түрі ретінде ығыстырғандай болды. Дегенмен, Лист осы кезеңде екі бағдарламалық хорлық симфония – Фауст пен Данте жазды. Егер симфония басқаша жойылған болса, ол 1870 және 1880 жылдары «екінші дәуірде» қайта жанданды, Брукнер, Брамс, Чайковский, Сен-Санс, Бородин, Дворжак және Франк симфониялары Берлиоз бен Листтің бағдарламалық элементтерінен аулақ болып, кем дегенде бір ғасыр бойы концерттік репертуарды басып алды. XIX ғасыр бойы композиторлар симфониялық оркестрдің мөлшерін арттыра берді. Ғасырдың басында толыққанды оркестрге скрипкалар бөлімінен бөлек, флейталар, гобойлар, кларнеттер, фаготтар, валторналар, трубалар және соңында тимпандар кіретін. Мысалы, осы құрам Бетховеннің 1, 2, 4, 7 және 8 симфонияларында қолданылған. Бұрын тек шіркеу және театр музыкасында қолданылған тромбондар Бетховеннің 5, 6 және 9 симфонияларында сияқты симфониялық оркестрге қосылды. 18 ғасыр композиторлары «түрік музыкасы» деп аталатын колористикалық эффект ретінде қолданған бас барабан, үшбұрыш және цимбалдар (кейде пикколо) комбинациясы 19 ғасырдың екінші жартысында жанрға қатысы жоқ қолданысқа ие болды. Малердің (төменде қараңыз) кезінде композитор «оркестрлік аспаптардың нағыз жиынтығы» үшін симфония жаза алатын болды. Аспаптардың әртүрлілігі артумен қатар, 19 ғасыр симфониялары біртіндеп көбірек скрипкашылармен және көбірек үрлемелі аспаптармен толықтырылды, сондықтан оркестрдің саны айтарлықтай өсті, концерт залдары да сонымен бірге кеңейді.

At the beginning of the 19th century, Beethoven elevated the symphony from an everyday genre produced in large quantities to a supreme form in which composers strove to reach the highest potential of music in just a few works. Of the symphonies by Schubert, two are core repertory items and are frequently performed. Of the Eighth Symphony (1822), Schubert completed only the first two movements; this highly Romantic work is usually called by its nickname "The Unfinished". His last completed symphony, the Ninth (1826) is a massive work in the Classical idiom. Of the early Romantics, Felix Mendelssohn (five symphonies, plus thirteen string symphonies) and Robert Schumann (four) continued to write symphonies in the classical mould, though using their own musical language. In contrast, Berlioz favored programmatic works, including his "dramatic symphony" Roméo et Juliette, the viola symphony Harold en Italie and the highly original Symphonie fantastique. The latter is also a programme work and has both a march and a waltz and five movements instead of the customary four. His fourth and last symphony, the Grande symphonie funèbre et triomphale (originally titled Symphonie militaire) was composed in 1840 for a 200 piece marching military band, to be performed out of doors, and is an early example of a band symphony. Berlioz later added optional string parts and a choral finale. In 1851, Richard Wagner declared that all of these post Beethoven symphonies were no more than an epilogue, offering nothing substantially new. Indeed, after Schumann's last symphony, the "Rhenish" composed in 1850, for two decades the Lisztian symphonic poem appeared to have displaced the symphony as the leading form of large scale instrumental music. However, Liszt also composed two programmatic choral symphonies during this time, Faust and Dante. If the symphony had otherwise been eclipsed, it was not long before it re emerged in a "second age" in the 1870s and 1880s, with the symphonies by Bruckner, Brahms, Tchaikovsky, Saint Saëns, Borodin, Dvořák, and Franck—works which largely avoided the programmatic elements of Berlioz and Liszt and dominated the concert repertory for at least a century. Over the course of the 19th century, composers continued to add to the size of the symphonic orchestra. Around the beginning of the century, a full scale orchestra would consist of the string section plus pairs of flutes, oboes, clarinets, bassoons, horns, trumpets, and lastly a set of timpani. This is, for instance, the scoring used in Beethoven's symphonies numbered 1, 2, 4, 7, and 8. Trombones, which had previously been confined to church and theater music, came to be added to the symphonic orchestra, notably in Beethoven's 5th, 6th, and 9th symphonies. The combination of bass drum, triangle, and cymbals (sometimes also: piccolo), which 18th century composers employed as a coloristic effect in so called "Turkish music", came to be increasingly used during the second half of the 19th century without any such connotations of genre. By the time of Mahler (see below), it was possible for a composer to write a symphony scored for "a veritable compendium of orchestral instruments". In addition to increasing in variety of instruments, 19th century symphonies were gradually augmented with more string players and more wind parts, so that the orchestra grew substantially in sheer numbers, as concert halls likewise grew.

Кейінгі романтикалық, модернисттік және постмодернисттік дәуірлер

19 ғасырдың соңында Густав Малер ұзақ, ірі масштабты симфониялар жаза бастады, оны 20 ғасырдың басында да жалғастырды. Оның 1896 жылы аяқталған Үшінші симфониясы – ең ұзақ орындалатын симфониялардың бірі, көптеген орындалымдарда шамамен 100 минутқа жуық. Сегізінші симфония 1906 жылы жазылды және орындалуына қажетті үлкен дауыс санына байланысты «Мың симфониясы» деп аталды. 20 ғасырда композиторлар симфония деп атаған туындылардың стилі мен мазмұны одан әрі әртараптанды. Дмитрий Шостакович, Сергей Рахманинов және Карл Нильсен сияқты кейбір композиторлар дәстүрлі төрт бөлімді жазуды жалғастырды, ал басқалары басқа тәсілдерді қолданды: Жан Сибелиус аяқтаған жетінші симфониясы бір бөлімнен тұрады, Рихард Штраустың Альпілік симфониясы бір бөлімге бөлінген, он екі бөлімі таулар арқылы он бір сағаттық саяхатты суреттейді, ал Алан Хованесстің тоғызыншы симфониясы, «Сент-Вартан» (алғашқыда Op. 80, кейін Op. 180-ге өзгертілген) 1949–50 жылдары жазылып, жиырма төрт бөлімнен тұрады. Дәстүрлі төрт бөлімді симфонияны біртұтас формалық ұғымға біріктіру туралы мәселе 19 ғасырдың соңында туды. Бұл «екі өлшемді симфониялық форма» деп аталады және Арнольд Шенбергтің бірінші камералық симфониясы, Op. 9 (1909) оның маңызды бетбұрыс нүктесі болып табылады. 1920 жылдары Курт Вайльдің бірінші симфониясы (1921), Макс Буттингтің камералық симфониясы, Op. 25 (1923) және Пауль Дессаудың 1926 жылғы симфониясы сияқты басқа да бір бөлімді неміс симфониялары жарық көрді. Осы тәжірибелермен қатар, 20 ғасырдың басқа симфониялары жанрдың 18 ғасырлық бастауын формасы және тіпті музыкалық стилі тұрғысынан әдейі еске түсіруге тырысты. Мысалы, Сергей Прокофьевтің 1916–17 жылдарғы «Классикалық» бірінші симфониясы және Игорь Стравинскийдің 1938–40 жылдарғы До мажорлық симфониясы. Дегенмен, кейбір тенденциялар сақталды. Туындыны «симфония» деп атау оның күрделілігі мен мақсаттылығының белгілі бір деңгейін білдіреді. «Синфонетта» деген сөз симфониядан қысқа, қарапайым мақсаттары бар немесе «жеңіл» туындыны белгілеу үшін қолданыла бастады, мысалы, Сергей Прокофьевтің оркестрге арналған синфонеттасы. Ғасырдың бірінші жартысында Эдвард Элгар, Густав Малер, Жан Сибелиус, Карл Нильсен, Игорь Стравинский, Богуслав Мартину, Роджер Сессионс, Сергей Прокофьев, Руед Лангаард және Дмитрий Шостакович «көлемі, байлығы, түпнұсқалығы және экспрессиясының өткірлігімен ерекшеленетін» симфониялар жазды. Симфонияның маңыздылығының бір өлшемі – оның құрылған дәуірге тән уақытша форма туралы ұғымдарды қаншалықты бейнелейтіні. 20 ғасырдың басынан соңына дейінгі бес композитор осы өлшемге сай келеді: Жан Сибелиус, Игорь Стравинский, Лучано Берио (1968–69 жылдарғы «Синфониясында»), Эллиотт Картер (1976 жылғы «Үш оркестрге арналған симфониясында») және Пелле Гудмундсен Холмгрин (1980 жылғы «Симфония/Антифониясында»). 20 ғасырдың ортасынан бастап 21 ғасырға дейін симфонияға қызығушылық қайта жанданды, көптеген постмодернист композиторлар канонға елеулі үлес қосты, әсіресе Ұлыбританияда: Питер Максвелл Дэвис (10), Робин Холлоуэй (1), Дэвид Мэтьюс (9), Джеймс Макмиллан (5), Питер Сибурн (5) және Филип Сойерс (3). Британ композиторы Дерек Буржуа Хайдн жазған симфониялардың санын 116 симфониямен басып өтті. Бүгінгі күнге дейін ең көп симфония жазған фин Лейф Сегерстам, оның туындылар тізіміне 352 симфония кіреді.

Towards the end of the 19th century, Gustav Mahler began writing long, large scale symphonies that he continued composing into the early 20th century. His Third Symphony, completed in 1896, is one of the longest regularly performed symphonies at around 100 minutes in length for most performances. The Eighth Symphony was composed in 1906 and is nicknamed the "Symphony of a Thousand" because of the large number of voices required to perform the work. The 20th century saw further diversification in the style and content of works that composers labeled symphonies. Some composers, including Dmitri Shostakovich, Sergei Rachmaninoff, and Carl Nielsen, continued to write in the traditional four movement form, while other composers took different approaches: Jean Sibelius' Symphony No. 7, his last, is in one movement, Richard Strauss' Alpine Symphony, in one movement, split into twenty two parts, detailing an eleven hour hike through the mountains and Alan Hovhaness's Symphony No. 9, Saint Vartan—originally Op. 80, changed to Op. 180—composed in 1949–50, is in twenty four. A concern with unification of the traditional four movement symphony into a single, subsuming formal conception had emerged in the late 19th century. This has been called a "two dimensional symphonic form", and finds its key turning point in Arnold Schoenberg's Chamber Symphony No. 1, Op. 9 (1909), which was followed in the 1920s by other notable single movement German symphonies, including Kurt Weill's First Symphony (1921), Max Butting's Chamber Symphony, Op. 25 (1923), and Paul Dessau's 1926 Symphony. Alongside this experimentation, other 20th century symphonies deliberately attempted to evoke the 18th century origins of the genre, in terms of form and even musical style, with prominent examples being Sergei Prokofiev's Symphony No. 1 "Classical" of 1916–17 and the Symphony in C by Igor Stravinsky of 1938–40. There remained, however, certain tendencies. Designating a work a "symphony" still implied a degree of sophistication and seriousness of purpose. The word sinfonietta came into use to designate a work that is shorter, of more modest aims, or "lighter" than a symphony, such as Sergei Prokofiev's Sinfonietta for orchestra. In the first half of the century, composers including Edward Elgar, Gustav Mahler, Jean Sibelius, Carl Nielsen, Igor Stravinsky, Bohuslav Martinů, Roger Sessions, Sergei Prokofiev, Rued Langgaard and Dmitri Shostakovich composed symphonies "extraordinary in scope, richness, originality, and urgency of expression". One measure of the significance of a symphony is the degree to which it reflects conceptions of temporal form particular to the age in which it was created. Five composers from across the span of the 20th century who fulfil this measure are Jean Sibelius, Igor Stravinsky, Luciano Berio (in his Sinfonia, 1968–69), Elliott Carter (in his Symphony of Three Orchestras, 1976), and Pelle Gudmundsen Holmgreen (in Symphony/Antiphony, 1980). From the mid 20th century into the 21st there has been a resurgence of interest in the symphony with many postmodernist composers adding substantially to the canon, not least in the United Kingdom: Peter Maxwell Davies (10), Robin Holloway (1), David Matthews (9), James MacMillan (5), Peter Seabourne (5), and Philip Sawyers (3) British composer Derek Bourgeois has surpassed the number of symphonies written by Haydn, with 116 symphonies. The greatest number of symphonies to date has been composed by the Finn Leif Segerstam, whose list of works includes 352 symphonies.

Концерт оркестрлері үшін симфониялар

Гектор Берлиоз 1840 жылы әскери оркестр үшін Grande symphonie funèbre et triomphale шығармасын жазған. Антон Рейха өзінің төрт бөлімді «Ескеру» симфониясын (Musique pour célébrer le Mémoire des Grands Hommes qui se sont Illustrés au Service de la Nation Française) тіпті одан бұрын, 1815 жылы, Людовик XVI мен Мария Антуанеттаның қайта жерленуімен байланысты рәсімдер үшін үлкен духовой аспаптар ансамблі үшін жазған.

Осы алғашқы тырастардан кейін, 20-ғасырға дейін духовой оркестр үшін аз ғана симфониялар жазылды, сол кезде бұрынғы ғасырлардағыдан көбірек концерттік симфониялар жазылды. 1932 жылдан бастап мысалдары болғанымен, маңызды алғашқы симфония – Николай Мясковскийдің №19 симфониясы, Op. 46, ол 1939 жылы жазылған. Тағы да бірнеше мысалдар: Пол Хиндемфиттің B-flat тонындағы духовой оркестрге арналған симфониясы, 1951 жылы жазылған; Мортон Гулдтың №4 «Вест-Пойнт» симфониясы, 1952 жылы жазылған; Винсент Персичеттидің №6 симфониясы, Op. 69, 1956 жылы жазылған; Витторио Джаннинидің №3 симфониясы, 1958 жылы жазылған; Алан Хованесс симфониялары №4, Op. 165, №7, «Нанга Парват», Op. 175, №14, «Арарат», Op. 194 және №23, «Ани», Op. 249, сәйкесінше 1958, 1959, 1961 және 1972 жылдары жазылған; Джон Барнс Ченстің №2 симфониясы, 1972 жылы жазылған; Альфред Ридтің 2-ші, 3-ші, 4-ші және 5-ші симфониялары, сәйкесінше 1979, 1988, 1992 және 1994 жылдары жазылған; Дэвид Масланканың он нөмірленген симфониясының сегізі; Джули Жирудың қазіргі уақытқа дейін бес симфониясы (қазір ол алтыншысымен жұмыс істеп жатыр); Йохан де Мейдің №1 «Жүзіктердің иесі» симфониясы, 1988 жылы жазылған, және оның №2 «The Big Apple» симфониясы, 1993 жылы жазылған; Ясухиде Итоның үш сахналық «La Vita» симфониясы, 1998 жылы жазылған, бұл оның духовой оркестр үшін үшінші симфониясы; Джон Корильяноның №3 «Circus Maximus» симфониясы, 2004 жылы жазылған; Денис Левайлянттың PachaMama симфониясы, 2014 және 2015 жылдары жазылған, және Джеймс М. Стивенсонның №2 симфониясы, АҚШ Теңіз жаяу әскерлері оркестрі («Президенттің өз оркестрі») тарапынан орындалды және Ұлттық оркестр қауымдастығының Уильям Д. Ревелли (2017) және Америка оркестр шеберлері қауымдастығының Соуза/Оствальд (2018) сыйлықтарын алды.

"Симфония" сөзінің басқа да қазіргі заманғы қолданыстары

Кейбір ағылшын тіліндегі "симфония" сөзі оркестрге, яғни осы туындыларды жиі орындайтын үлкен ансамбльге де қатысты қолданылады. "Симфония" сөзі көптеген оркестрлердің атында кездеседі, мысалы, Лондон симфониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Сент-Луис симфониясы, Хьюстон симфониясы немесе Майамидің Жаңа әлем симфониясы. Кейбір оркестрлер үшін "(қала атауы) Симфониясы" толық атаудың қысқа нұсқасын ұсынады; мысалы, OED "Ванкувер Симфониясын" Ванкувер Симфониялық оркестрінің қысқартылған түрі ретінде келтіреді. Сонымен қатар, күнделікті қолданыста, адам "симфония тыңдауға барамын" деп айтуы мүмкін, бұл жағдайда ол оркестрді, бағдарламадағы туындыларды емес, меңзейді. Мұндай қолданыс британдық ағылшын тілінде кең таралған емес.