Кіріспе

Густав Малердің симфониясы

Густав Малердің ля минор тонындағы №6 симфониясы – 1903 және 1904 жылдары жазылып, 1906 жылы қайта жөнделген төрт бөлімнен тұратын симфония. Оны кейде «Трагикалық» («Tragische») деп атайды, бірақ осы атаудың шығу тегі белгісіз.

Кіріспе

Малер 1906 жылы 27 мамырда Эссендегі Саальбау концерт залында шығарманың тұңғыш орындалуын жүргізді. Малер симфонияны өмірінің ерекше бақытты кезеңінде жазды, себебі ол 1902 жылы Альма Шиндлерге үйленді, ал шығарма жазылып біткен кезде оның екінші қызы дүниеге келді. Бұл, 6-шы симфонияның трагикалық, тіпті нигилистік аяқталуымен қарама-қайшы келеді. Албан Берг пен Антон Веберн бұл шығарманы алғаш естігенде оны жоғары бағалады. Берг 1908 жылы Вебернге жазған хатында осы симфонияның мәртебесі туралы пікірін білдірді:

Трагикалық лақап аты

Симфонияның лақап атының мәртебесі күмәнді. Сондай-ақ, "Tragische" сөзі C. F. Kahnt жариялаған ноталардың ешқайсысында (1906 жылғы бірінші басылым; 1906 жылғы қайта қарастырылған басылым), Шпехттің ресми бекітілген "Thematische Führer" ("тақырыптық нұсқаулық") атты еңбегінде де кездеспейді.

Өте үлкен үрмелі және мыс қоспалардан басқа, Малер соққы аспаптар бөлімін бірнеше ерекше аспаптармен, соның ішінде әйгілі "Малер балғасымен" толықтырды. Соңғы бөлімде пайда болатын балғаның дыбысын Малер "қысқа да күшті, бірақ резонансы тұйық, металдық емес, балтаның құлауындай" болуын талап еткен. Премьерадағы дыбыс сахнадан жеткілікті естілмеді, және шындығында, дұрыс дыбыс деңгейін сақтай отырып, тұйық резонансқа қол жеткізу мәселесі қазіргі оркестр үшін де қиындық болып табылады. Дыбысты шығарудың әртүрлі тәсілдері ағаш балғамен ағашқа соғу, ағаш қорапқа соғу, немесе аса ірі бас барабан, немесе кейде осы тәсілдердің бірнешесін бірдей қолдануды қамтиды. Замандастары балғаның қолданылуын сықақтап, сатиралық журналда оның карикатурасын жариялаған.

Құрылымы

Бұл шығарма төрт бөлімнен тұрады және шамамен 80 минутқа созылады. Ішкі бөлімдердің реті туралы пікір талас тудырып келген. Партитураның алғашқы басылымы (К. Ф. Кант, 1906) бөлімдерді келесі ретпен ұсынады:

Малер кейіннен Andante-ні екінші бөлім ретінде орналастырды, және ішкі бөлімдердің осы жаңа реті партитураның екінші және үшінші басылымдарында, сондай-ақ Эссендегі тұсаукесерде көрінді. Алғашқы үш бөлім құрылымы мен мінезі жағынан салыстырмалы түрде дәстүрлі, стандартты соната формасындағы бірінші бөлім (экспозицияның нақты қайталануын қамтиды, бұл Малер үшін ерекше жағдай) ортаңғы бөлімдерге – біреуі скэрцо триомен, екіншісі баяу – бастап келеді. Дегенмен, алып финалды сонаталық үлгіге сәйкес талдауға жасалған әрекеттер қиындықтарға толы. Дика Ньюлин атап көрсеткендей:

I. Қуанышты, бірақ тым емес.

Бірінші бөлім, көбінесе марш сипатында, ерекше темпан ырғағымен А мажор үштігінен А минорына өтетін мотивті ұсынады. Алғаш рет бұл аккордтар кернейлер мен гобойлармен орындалады, бірінші аккордта кернейлер ең қатты, ал екіншісінде гобойлар естіледі. Бұл мотив келесі бөлімдерде қайта пайда болады. Бірінші бөлімде композитордың әйелі Альма Малер өзін бейнелейтінін айтқан, көтеріңкі әуен де бар. Бұл әуен көбінесе "Альма тақырыбы" деп аталады. Бұл тақырыптың бөлім соңында қайталануы симфонияның ең қуанышты сәтін көрсетеді.

II. Шерцо: Вухтиг

Шкерцо бірінші бөлімнің аяусыз марш ырғақтарына қайта оралуды көрсетеді, бірақ "үштік өлшемдегі" метрикалық контекстте. Оның триосы (орталық бөлімі) "Altväterisch" ("ескіше") деп белгіленген, ырғақтық тұрғыдан ретсіз ( және ) және сәл жұмсақ мінезге ие. Алма Малердің сөзіне сүйенсек, бұл бөлімде Малер "екі кішкентай баланың құмда зигзаг тәрізді ойын-сауықтарын, ырғақсыз қимылдарын бейнелеген". Бірақ, оның жазылу хронологиясы мұны жоққа шығарады. Бұл бөлім 1903 жылдың жазында жазылған, сол кезде Мария Анна (1902 жылдың қарашасында туған) бір жасқа толмаған еді. Ал Анна Юстин бір жылдан кейін, 1904 жылдың маусымында дүниеге келді.

III. Қалыпты түрде

Анданте туындының қалған бөлімінің күштілігінен демалыс сыйлайды. Оның басты тақырыбы – E мажордағы он тактты терең ойға батыратын фраза, алайда ол жиі минорлық мәнді де қозғайды. Бұл бөлімдегі оркестрлеу нәзік және ұстамтырақ, сондықтан ол қалған үш бөліммен салыстырғанда одан да терең әсер қалдырады.

IV. Соңғы: Sostenuto Allegro moderato Allegro energico

Соңғы бөлім – кіріспесі мен кодасы бар, көтеріліп бара жатқан әуеннен терең азапқа дейін көңіл күй мен темптің күрт өзгеруімен сипатталатын, кеңейтілген сонаталық форма. Алма күйеуінің сөздерін келтірді: бұл қаһарманға тағдырдың тигізген үш күшті соққысы, «ал үшіншісі оны ағаштай құлатады». Ол осы соққыларды Густав Малердің өміріндегі үш оқиғамен байланыстырды: үлкен қызы Мария Анна Малердің қайтысы, соңынан өлімге алып келетін жүрек ауруының диагнозы және Вена операсынан міндетті түрде кетіп, Венадан кетуі. Малер шығарманы қайта жөндегенде, осы үш соққының соңғысын алып тастады, нәтижесінде музыка үшінші соққының орнына кенеттен үнсіздікке толы болды. Кейбір жазбалар мен орындалулар, әсіресе Леонард Бернштейннің орындауында, үшінші соққыны қайта қосты. Шығарма бірінші бөлімде пайда болған ритмдік мотивпен аяқталады, бірақ оның үстіндегі аккорд – қарапайым A миноры үш дыбыстық тобы, A мажорынан A минорына өтудің орнына. Үшінші «соққыдан» кейін музыка қараңғылықта жол табуға тырысады, содан кейін тромбон мен валторналар жұбатуға асығады. Бірақ олар қысқа ғана уақытқа мажорға бұрылғаннан кейін жоғалып кетеді, ал соңғы тақтар минорда жарылады.