Малердің «Мыңдық Симфониясы» және оның мағынасы

Кіріспе

Густав Малердің симфониясы

Густав Малердің ми-бемоль мажордағы 8-ші симфониясы – классикалық концерттік репертуардағы ең ірі хорлық шығармалардың бірі. Ол үлкен құралдық және вокалдық күштерді талап ететіндіктен, оны көбінесе «Мыңның симфониясы» деп атайды, бірақ бұл шығарма әдетте мыңнан аспайтын орындаушылармен ұсынылады және композитор оны мақұлдамайды. Бірінші бөлімі тоғызыншы ғасырдағы христиандық Елуін күнінің гимні болған «Veni creator spiritus» («Кел, Жаратушы Рух») латын мәтініне негізделген, ал екінші бөлімі Гётенің «Фауст» трагедиясының соңғы көрінісінен алынған сөздерге қойылған. Екі бөлімді ортақ идея – махаббат күші арқылы құтқарылу, ортақ музыкалық тақырыптар арқылы білдірілетін бірлік байланыстырады. Малер шығарманың маңыздылығына бастапқыда-ақ көз жеткізген; музыкасының көп бөлігіне тән пессимизмнен бас тартып, 8-ші симфонияны мәңгілік адам рухына деген сенімінің білдірілуі ретінде ұсынды. Композитордың қайтыс болғаннан кейінгі кезеңде орындалулар салыстырмалы түрде сирек болды. Алайда, 20-шы ғасырдың ортасынан бастап симфония әлемнің барлық концерт залдарында үнемі орындалады және көптеген рет жазылған. Оның кең танымалдылығын мойындағанмен, қазіргі сыншылар бұл шығармаға қатысты әртүрлі пікірде; Теодор В. Адорно, Роберт Симпсон және Джонатан Карр оның оптимизмін көндірмейтін деп тапты және оны Малердің басқа симфонияларына қарағанда өнерлік және музыкалық тұрғыдан төмен санады. Керісінше, Дерик Кук оны Людвиг ван Бетховеннің 9-шы симфониясымен салыстырып, ғасыр үшін маңызды адамзаттық мәлімдеме деп бағалады.

Өмірбаян

1906 жылдың жазында Малер Вена Хофоперасының директоры қызметін тоғыз жылдан бері атқарып келген еді. Осы жылдар ішінде ол Хофопера маусымы аяқталған соң, жазғы демалысқа кететін болған, онда өзін композицияға толыққанды арнайтын. 1899 жылдан бастап ол Австрияның оңтүстігіндегі Каринтиядағы Мария Верт курортының жанындағы Майерниггте демалатын. Онда Малер Вёртзер көліне қарап тұратын вилла салды. Осы тыныш ортада Малер 4-ші, 5-ші, 6-шы және 7-ші симфонияларын, сондай-ақ Рюккерт әндерін және «Балалардың өлімі туралы әндер» атты ән циклын аяқтады. 1901 жылға дейін Малердің шығармаларына 1887 жыл шамасында танысқан «Жастың сиқырлы мүйізі» атты неміс халық поэзиясы жинағы зор әсер еткен. Малердің көптеген «Жастың сиқырлы мүйізі» бойынша жазған музыкасы оның 2-ші, 3-шы және 4-ші симфонияларында көрініс тапты, оларда вокалдық және аспаптық күштер қолданылған. Алайда, 1901 жылдан бастап Малердің музыкасының мінезі өзгерді, өйткені ол композиторлық өмірінің орта кезеңіне көшті. Мұнда Фридрих Рюккерттің көбінесе аскетизмге бой алған өлеңдері «Жастың сиқырлы мүйізі» жинағының басты ықпалын ығыстырды. Әндер халықтық мәдениетпен азырақ байланысты болды және бұрынғыдай симфонияларға кеңінен енбейтін болды. Осы кезеңде 5-ші, 6-шы және 7-ші симфониялар жазылды, олардың барлығы таза аспаптық туындылар еді. Малерді зерттеуші Дерик Кук оларды «көбірек қатаң және тікелей, симфониялық тұрғыдан жақсы ұсталған, оркестрлеуде жаңа граниттей берік» деп сипаттады. Композитордың әйелі Альма Малер естеліктерінде Малердің екі апта бойы «шабыттың жоғалуымен мазаланғанын» айтады. Алайда, Малер демалыстың алғашқы күні шығармашылық рухтың өзін басып алғанын және бірден 8-ші симфониясы болатын туындыны жазуға кіріскенін еске алады.

Премьера

Малер 1910 жылдың күзінде Мюнхенде симфонияның тұсаукесерін өткізу үшін импресарио Эмиль Гутманмен келісім жасады. Көп ұзамай ол бұл әрекетіне өкінді, Гутманның спектакльді "катастрофалық Барнум мен Бейли шоуына" айналдыратынын қорқынышын жазып қалдырды. Дайындық жұмыстары жыл басында Мюнхен, Лейпциг және Венаның хорлық қоғамдарынан хорларды таңдау арқылы басталды. Мюнхендегі орталық әншілік мектебі балалар хорына 350 оқушы ұсынды. Бұл арада Вена Хофопперінде Малердің көмекшісі Бруно Вальтер сегіз солистті дайындық пен жұмысқа алу үшін жауапты болды. Көктем мен жаз бойы бұл күштер өздерінің туған қалаларында дайындалды, қыркүйек айының басында Мюнхенде үш күндік соңғы репетицияларға жиналды. Оның жас көмекшісі Отто Клемперер кейін репетиция кезінде Малер партитураға енгізген көптеген кішкентай өзгерістер туралы былай деді: "Ол әрқашан көбірек айқындықты, көбірек дыбысты, көбірек динамикалық қарама-қайшылықты қалаған. Бірде репетиция кезінде ол бізге бұрылып: "Егер мен өлгеннен кейін бірдеңе дұрыс естілмесе, оны өзгертіңіз. Бұл сенің құқығың ғана емес, міндетің де" деді." 12 қыркүйекте өтетін премьера үшін Гутманн Терзезин-Хойеге жақын Мюнхен халықаралық көрме алаңында жаңадан салынған Neue Musik Festhalle-ді жалдаған (қазіргі Deutsches Museum филиалы). Бұл үлкен залдың 3200 орындықты сыйымдылығы бар еді; билет сатуды және жарнаманы көтеру үшін Гутман "Мыңның симфониясы" деген лақап ат ойлап тапты, ол Малердің мақұлдамауына қарамастан симфонияның танымал атауы болып қалды. Соңғы ноталар үніп, үндеуден кейін үлкен қошеметпен қоштасу басталды, ол жиырма минутқа созылды. Симфонияның алғашқы орындалу ұзақтығын сыншы-композитор Джулиус Корнгольд 85 минут деп жазды. Симфонияның баспагерлері, Universal Editions, 90 минут деп есептейді, бірақ сыншы Майкл Кеннеди "шамамен жетпіс жеті минут" деп есептейді. Келесі үш жыл ішінде Малердің досы Гвидо Адлердің есептеулеріне сәйкес Сегізінші симфония Еуропа бойынша тағы 20 қойылымға ие болды. Олардың ішінде 1912 жылы 12 наурызда Виллем Менгельбергтің жетекшілігімен Амстердамда голландиялық премьера болды, Венаның өзі симфония 1918 жылға дейін тыңдалғанға дейін күтуге мәжбүр болды. Бұл оқиға үлкен жетістікке қол жеткізді; симфония Филадельфияда бірнеше рет ойнатылды, содан кейін оркестр мен хорлар Нью-Йоркке сапар шегіп, Метрополитен опера театрында бірдей жақсы қабылдады. 1920 жылдың мамыр айында Амстердам Малер фестивалінде Малердің аяқталған симфониялары мен оның негізгі ән циклдері мен концерттік оркестр мен хорлар мен Менгельбергтің басшылығымен тоғыз концертте ұсынылды. Бұл оқиғаға қатысқан музыка сыншысы Сэмюэл Лэнгфорд "Біз Амстердамнан Малердің және одан кейін басқа композиторлардың тамақтануына қызғанышпен қарай алмаймыз, Менгельберг сол қаланың музыка сүйерлерін осыған үйретеді" деп түсіндірді. Австриялық музыка тарихшысы Оскар Би, жалпы фестивальдің әсерін сезінгенмен, кейіннен Сегізінші "мағынасынан гөрі әсері күшті, ал дауыстарынан эмоциясынан гөрі таза" деп жазды. Лэнгфорд британдықтардың "Малер туралы аса құштар емес екендігіне" тоқталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Сегізінші симфонияның бірқатар елеулі орындалуы болды, соның ішінде сэр Адриан Болттың 1948 жылы 10 ақпанда Корольдік Альберт залынан эфирге шыққан, 1949 жылы желтоқсанда Токиода Кадзуо Ямаданың жетекшілігімен Жапонияда премьерасы және 1951 жылы сэр Юджин Гуссенспен Австралияда премьерасы болды. Композитор-сыншы Роберт Симпсон, әдетте Малердің жақтасы, ІІ бөлімді "қатыгез китч мұхиты" деп атады. ХХ ғасырдың аяғында және ХХІ ғасырда симфония әлемнің барлық жерінде орындалды. Қиыр Шығыста премьералар кезегі 2002 жылдың қазан айында Пекинде аяқталды, онда Лонг Ю Қытай филармониясын Қытай Халық Республикасында алғаш рет орындады. 2000 жылдың тамызында Сидней Олимпиадалық өнер фестивалі Сидней симфониялық оркестрінің бас дирижері Эдо де Ваарттың сегізінші орындауымен ашылды. Жұмыстың танымалдылығы мен оның ерендік масштабы оны мерекелік мерекенің құралы ретінде жиі қолданған; 2008 жылдың 15 наурызында Йоав Талми 200 аспапшы мен 800-ден тұратын хорды Квебек қаласында қаланың құрылғанына 400 жыл толуына орай өткізді. 2010 жылы 16 шілдеде Лондонда BBC Proms-тің ашылу концерті Малердің 150 жылдығын мерекелеу үшін BBC Симфониялық оркестрінің дирижері Жири Белолавекпен бірге Сегізінші оркестрдің орындауымен өтті. Бұл өнер көрсету "Балдар" тарихында сегізінші рет өтті.

Mahler made arrangements with the impresario Emil Gutmann for the symphony to be premiered in Munich in the autumn of 1910. He soon regretted this involvement, writing of his fears that Gutmann would turn the performance into "a catastrophic Barnum and Bailey show". Preparations began early in the year, with the selection of choirs from the choral societies of Munich, Leipzig and Vienna. The Munich Zentral Singschule provided 350 students for the children's choir. Meanwhile, Bruno Walter, Mahler's assistant at the Vienna Hofoper, was responsible for the recruitment and preparation of the eight soloists. Through the spring and summer these forces prepared in their home towns, before assembling in Munich early in September for three full days of final rehearsals under Mahler. His youthful assistant Otto Klemperer remarked later on the many small changes that Mahler made to the score during rehearsal: "He always wanted more clarity, more sound, more dynamic contrast. At one point during rehearsals he turned to us and said, 'If, after my death, something doesn't sound right, then change it. You have not only a right but a duty to do so.'" For the premiere, fixed for 12 September, Gutmann had hired the newly built Neue Musik Festhalle, in the Munich International Exhibition grounds near Theresienhöhe (now a branch of the Deutsches Museum). This vast hall had a capacity of 3,200; to assist ticket sales and raise publicity, Gutmann devised the nickname "Symphony of a Thousand", which has remained the symphony's popular subtitle despite Mahler's disapproval. as the final chords died away there was a short pause before a huge outbreak of applause which lasted for twenty minutes. The symphony's duration at its first performance was recorded by the critic composer Julius Korngold as 85 minutes.#tag:ref|The symphony's publishers, Universal Editions, give the duration as 90 minutes, Critic Michael Kennedy, however, estimates "roughly seventy seven minutes". During the next three years, according to the calculations of Mahler's friend Guido Adler the Eighth Symphony received a further 20 performances across Europe. These included the Dutch premiere, in Amsterdam under Willem Mengelberg on 12 March 1912, Vienna itself had to wait until 1918 before the symphony was heard there. The occasion was a great success; the symphony was played several more times in Philadelphia before the orchestra and choruses travelled to New York, for a series of equally well received performances at the Metropolitan Opera House. At the Amsterdam Mahler Festival in May 1920, Mahler's completed symphonies and his major song cycles were presented over nine concerts given by the Concertgebouw Orchestra and choruses, under Mengelberg's direction. The music critic Samuel Langford, who attended the occasion, commented that "we do not leave Amsterdam greatly envying the diet of Mahler first and every other composer afterward, to which Mengelberg is training the music lovers of that city." The Austrian music historian Oscar Bie, while impressed with the festival as a whole, wrote subsequently that the Eighth was "stronger in effect than in significance, and purer in its voices than in emotion". Langford had commented on the British "not being very eager about Mahler",

The years after World War II saw a number of notable performances of the Eighth Symphony, including Sir Adrian Boult's broadcast from the Royal Albert Hall on 10 February 1948, the Japanese premiere under Kazuo Yamada in Tokyo in December 1949, and the Australian premiere under Sir Eugene Goossens in 1951. this most affirmative work of Mahler's is, in Adorno's view, his least successful, musically and artistically inferior to his other symphonies. The composer critic Robert Simpson, usually a champion of Mahler, referred to Part II as "an ocean of shameless kitsch." In the late 20th century and into the 21st, the symphony was performed in all parts of the world. A succession of premieres in the Far East culminated in October 2002 in Beijing, when Long Yu led the China Philharmonic Orchestra in the first performance of the work in the People's Republic of China. The Sydney Olympic Arts Festival in August 2000 opened with a performance of the Eighth by the Sydney Symphony Orchestra under its chief conductor Edo de Waart. The popularity of the work, and its heroic scale, meant that it was often used as a set piece on celebratory occasions; on 15 March 2008, Yoav Talmi led 200 instrumentalists and a choir of 800 in a performance in Quebec City, to mark the 400th anniversary of the city's foundation. In London on 16 July 2010 the opening concert of the BBC Proms celebrated the 150th anniversary of Mahler's birth with a performance of the Eighth, with Jiří Bělohlávek conducting the BBC Symphony Orchestra. This performance was its eighth in the history of the Proms.