Кіріспе
Виртуалды қылмыстық әрекет – виртуалды әлемде, әдетте көп ойыншылы онлайн-рольдік ойындарда (MMORPG) жасалатын қылмыстық әрекет. Виртуалды қылмыстың мәнін түсіну үшін "виртуалды" терминінің қазіргі түсінігін қарастыру қажет, осы арқылы виртуалды қылмыстың салдары айқындалады. Осыған сәйкес, виртуалды қылмыс – "нақты қылмыстың әсерін тудыратын", бірақ кеңінен қудалауға жатпайтын онлайн-әрекеттерді білдіреді. "Виртуалды қылмыс" терминіне қатысты бірнеше түсіндірмелер бар. Бір ғалым виртуалды қылмыстың нақты қылмыстың барлық белгілеріне ие болуы керек екенін айтқан, демек ол қылмыстың жаңа түрі емес. Виртуалды қылмыстың нақты өмірге тигізетін әсерін дәлелдеу қиын болғандықтан, оны қудалау кеңінен қабылданбаған.
Virtual crime, can be described as a criminal act conducted in a virtual world usually massively multiplayer online role playing games, MMORPGs. To grasp the definition of virtual crime, the modern interpretation of the term "virtual" must be assessed to portray the implications of virtual crime. In this sense, virtual crime describes those online acts that “evoke the effects of real crime” but are not widely considered to be prosecutable acts. There are several interpretations of the term "virtual crime". One scholar defined virtual crime as needing to have all the qualities of a real crime, and so it was not a new subset of crime at all. It is difficult to prove that there are real life implications of virtual crime, thus it is not widely accepted as prosecutable.
Терминология
MMORPG – рөлдік ойын элементтерін және көп ойыншылы онлайн ойын элементтерін біріктіретін бейне ойын. MMORPG – виртуалды қылмысқа осал платформа. MMOG немесе MMO – бір серверде көптеген ойыншылардың қатысатын онлайн бейне ойыны. MMOG – виртуалды қылмысқа ұшырауға бейім платформалар. Метаверс – ғылыми фантастикада, метаверс – виртуалды шындық (VR) және толықтырылған шындық (AR) гарнитураларын пайдалану арқылы қолжеткізілетін бірыңғай, әмбебап және толыққанды виртуалды әлем ретіндегі Интернеттің гипотетикалық нұсқасы. Ғылыми зерттеулерде ол «аватарлармен ұсытылған пайдаланушылардың нақты физикалық әлемнен бөлек виртуалды кеңістіктерде өзара әрекеттесетін үш өлшемді онлайн орта» деп анықталады. Осы жерде виртуалды қылмыс орын алады. Виртуалды экономика – синтетикалық экономика деп те аталады, виртуалды экономика виртуалды әлемде бар, ал пайдаланушылар оны виртуалды заттарды, қызметтерді және мүлікті сатып алу, сату және инвестициялау үшін пайдаланады. Көптеген ойын әзірлеушілер, мысалы Blizzard Entertainment (World of Warcraft ойынына жауапты) осы практикаға қарсы және тіпті тыйым салады. Британияның онлайн әлемінде бір Анумның валютасы шамамен 3,4 АҚШ долларына тең. Егер біреу басқа ойыншының виртуалды валютасын ұрласа, оны PayPal арқылы АҚШ долларына айналдыра алады, бірақ бұл мәселе әлі хабарланбаған. Бұл нақты өмірдегі салдары бар болғандықтан, оны нақты қылмыс ретінде қарау керек пе, жоқ па деген пікір қақтығысына әкеледі.
Виртуалды жыныстық зорлау
Дене мүшелеріне зиян келтірмесе немесе физикалық шабуыл жасалмаса да, виртуалды жыныстық зорлық-зомбылық эмоционалдық зиян келтіруі мүмкін. Виртуалды жыныстық зорлық-зомбылық туралы ең алғашқы хабарланған жағдай 1993 жылы LambdaMOO компьютерлік бағдарламалау әлемінде болды. 2018 жылдың шілдесінде АҚШ-тағы ана Facebook-те Roblox ойынындағы қызының аватары екі басқа пайдаланушы тарапынан топтап зорланды деп жазды. Roblox компаниясы «жаман ниетті адамның» қауымдастық саясатын және мінез-құлық ережелерін бұзғанына наразы екенін және мұндай әрекеттерге қатысты төзімділік көрсетілмейтінін мәлімдеді. Бұл оқиға The Village Voice газетінің 1993 жылғы «Киберкеңістікте зорлау» мақаласын қайта басып шығаруға әкелді. 2021 жылдың шілдесінде Иллинойс штатында бұрын сотталған жыныстық қылмыскер Roblox арқылы кәмелетке толмаған баламен айналысып, оны жеңге салғаны үшін тұтқындалды. 2021 жылдың қарашасында Horizon Worlds ойынының бета-тестілеушісі ойын кезінде қолына тиіп, басқа пайдаланушылар осы әрекетті қолдағанын хабарлады. Meta компаниясы басқа пайдаланушылармен байланысты жобауға арналған құралдардың бар екенін, олар әдепкі бойынша қосылмағанын және оқиғаның «өте өкінішті» болғанымен, бұл жобау мүмкіндігін «өте оңай және табуға ыңғайлы» ету үшін пайдалы кері байланыс екенін мәлімдеді. Миддлсекс университетінің криминология профессоры Елена Мартеллоццоның айтуынша, мұндай зорлық-зомбылық метаәлемде күшейтілген бетке бет қарым-қатынастың болмауынан туындаған тежелудің салдары болуы мүмкін. BBC News сонымен қатар қауіпсіздікке қатысты үгітшілердің ойындарда жеңге салынған және виртуалды секске мәжбүр болған балаларды білетінін хабарлады. 2024 жылы BBC полиция виртуалды жыныстық зорлық-зомбылық жағдайын тергеп жатқанын хабарлады.
Шаруашылықтар
Көптеген MMO-ның виртуалды экономикасы және виртуалды заттар мен валютаны нақты ақшаға айырбастау, ойын ішіндегі тер төгу цехтарының пайда болуына әкелді. Виртуалды тер төгу цехтарында, дамып келе жатқан елдердегі жұмысшылар – әдетте Қытай, бірақ Шығыс Еуропа елдерінде де осындай қызмет туралы хабарлар бар – ұзақ күндер бойы бірқалыпты ойын тапсырмаларын орындау үшін нақты әлемдегі жалақы алады. Мұндай жағдайлар көбінесе ресурстарды немесе валютаны жинауды қамтиды, бұл Lineage II ойынында кеңінен таралғаннан кейін «қытайлық Адена фермері» деген атаудың пайда болуына себеп болды. Ең ауыр жағдайларда ақшаны немесе заттарды қолданба арқылы көбейту сияқты бұзушылықтар қолданылады. Фермерлер мен онлайн валюта алмасу орталықтары арасында сөз байласу немесе тікелей интеграция туралы да хабарлар бар. 2002 жылы ойын валютасын айырбастаумен айналысатын Blacksnow Interactive компаниясы, Тихуанадағы (Мексика) «виртуалды тер төгу цехында» Ultima Online және Dark Age of Camelot ойындарынан ақша мен заттар жинау үшін жұмысшыларды пайдаланғанын мойындады. Mythic Entertainment бұл практиканы тоқтатқаннан кейін, Blacksnow ойын компаниясын сотқа беруге тырысты. Жасөспірімдер жалған Habbo веб-сайттарын жасап, пайдаланушыларды есептік деректерін енгізуге көндіруге тырысқандары айыпталды, одан кейін олар нақты ақшаға 4000 еуроға сатып алынған виртуалды жиһаздарды ұрлауға пайдаланды. Қытайда 2005 жылы Цю Чэнвэй, The Legend of Mir 3 ойынындағы әріптесі Чжу Цаоюаньды пышақтап өлтіргені үшін өмір бойына түрмеге кесілді. Ойын ішінде Цю, Чжуға қуатты қылыш («аждаһа сабыры») берген, ал Чжу оны eBay арқылы 7200 юаньға (шамамен 473 фунт стерлинг немесе 870 АҚШ доллары) сатқан. 16 тамызда Кагава префектурасының полициясы виртуалды қарақшылық және ұрланған заттарды онлайн сату туралы хабарлардан кейін, қытайлық шетелдік студентті ұстады. Виртуалды қылмысқа қатысты ресми қудалау рәсімдері қазіргі уақытта Швеция сияқты елдерде бар, бірақ қазіргі әлемнің көп бөлігінде мұндай рәсімдер жоқ.