Кіріспе

Клоцки (Klocki) – 20-ғасырдың басында пайда болған деп саналатын жылсымалы блоктан құралған жұмбақ. Атауы нақты он блоктан тұратын белгілі бір схеманы білдіруі мүмкін, немесе жалпы мағынада осыған ұқсас жылсымалы блоктардан жасалған жұмбақтардың тобын атау үшін қолданылады, мұндағы мақсат – белгілі бір блокты алдын ала белгіленген орынға жылжыту.

Ережелер

Басқа жылғысымды блоктар сияқты, әртүрлі өлшемдегі блоктар бір қораптың ішінде орналастырылады, көбінесе ол 4x5 өлшемді болады. Блоктардың арасында ерекше блок (көбінесе ең үлкені) болады, оны ойын тақтасымен белгіленген арнайы аймаққа жылжыту қажет. Ойыншы блоктарды алып тастауға құқығы жоқ, оларды тек көлденең және тік бағытта жылжытуға болады. Көбінесе мақсат – жұмбақты мүмкіндігінше аз қозғалыспен немесе ең қысқа уақытта шешу.

Атау беру

Клоцки атауының ең алғашқы белгілі сілтемесі 1991 жылы ZH Computer компаниясы шығарған Windows 3.x компьютерлік нұсқасынан басталады, бұл нұсқа Microsoft Windows Entertainment Pack жинағына да енді. Бұл сырғанақ жұмбақ бұрынғы ондаған жылдар бойы әртүрлі атаулармен сатылып келді, мысалы, Psychoteaze Square Root, Intreeg және Ego Buster. Клоцки пайда болғанға дейін, осы типтегі сырғанақ жұмбақтар санаты үшін жалпыға танымал атау болған жоқ.

Тарих

Бұл жұмбақтың қай нұсқасы түпнұсқа екені әлі белгісіз. Сан алуан шатастыратын және қайшы келетін мәлімдемелер бар, сондай-ақ бірнеше ел бұл ойынның бастапқы отаны екенін мәлімдейді. Бір ойын – Пеннант, Клоцкий және қытайлық үлгілердегі 5 × 4 пішіні болмаса да, ықтимал шабыт көзі – 19 ғасырдағы 15 жұмбақ, онда он бес ағаш шаршыны орналастыру қажет болды. Егер 19 ғасырға тән Азиялық деректер табылса, ондағы ең мүмкін таралу жолы 19 ғасырдың соңындағы шаршы пішіндес ойындардан 20 ғасырдың басындағы Pennant сияқты тіктөртбұрышты ойындарға, одан Klotski және Huarong Road ойындарына дейін деп есептелуде.

Америка Құрама Штаттары

15 жұмбақ 19 ғасырдың соңында батыс елдерінде зор танымалдыққа ие болды. Осы кезеңде әртүрлі пішінді блоктардан құралған жұмбақтарға патенттер түсе бастады. Генри Уолтон 1893 жылы бірдей пішінді тіктөртбұрыштардан жасалған жылжымалы жұмбаққа өтініш берді. Фрэнк Э. Мосс 1900 жылы алты квадраттан және төрт тіктөртбұрыштан тұратын жылжымалы жұмбаққа өтініш берді, бұл тең емес блоктармен жасалған жылжымалы жұмбақтың ең алғашқы белгілі мысалының бірі. Дегенмен, Клоцкий дизайнына ең жақын ертедегі нұсқасы 1909 жылы Чикагода пайда болды. Льюис В. Харди 1909 жылы Чикагодағы OK Novelty Co. компаниясы шығарған Pennant Puzzle ойынына авторлық құқық алды. Бұл жұмбақтың мақсаты Клоцкийге толық сәйкес келеді, тек оның бастапқы блоктары мен орналасуы әртүрлі. Харди 1907 жылы Pennant Puzzle-ге ұқсас жылжымалы блоктардан жасалған жұмбаққа да өтініш берді, бірақ блоктардың құрамы сәл өзгеше және мақсаты да басқа – ең үлкен блокты белгілі бір орынға жылжыру ғана емес, сонымен қатар қалған барлық блоктар да белгілі бір конфигурацияға қол жеткізуі керек. Патент 1912 жылы мақұлданды.

Англия

Джон Харольд Флеминг 1934 жылы Англияда осы бетте сипатталған конфигурацияға ұқсас жұмбаққа патент алды. Аталған жұмбақтың блоктары мен орналасуы «ұмытпа» жұмбағымен бірдей, тек ерекше 2×1 көлденең блок 2×2 блоктың астына емес, төменгі жағына орналасқан. Патентте 79 қадамнан тұратын шешім келтірілген.

Қытай

Клоцкий жұмбағы – екі-екі және бір-екі өлшемді ұяшықтары бар, сондай-ақ 4 × 5 өлшемдерімен – Хуаронг Дао деп аталатын қытай ойынына ұқсас, оны Хуаронг үстірті немесе Хуаронг жолы деп те атайды. Хуаронг Даоның танымал нұсқалары Хань әулетінің батырлары мен зұлымдарының есімдері мен бейнелері салынған ұяшықтарды пайдаланды, бұл Юань әулетінің «Үш патшалықтың романсы» романындағы танымал шайқасқа негізделген. Қытай дизайны, әдетте батырлар, зұлымдар және сарбаздар үшін қытайша есімдерді қолданады, шахматтың қытай нұсқасынан шабыттанған, бұл сырғымалы жұмбақтар жанрының пайда болуын күрделендіреді. Қытайда Клоцкийдің алғашқы кездесуі туралы мәліметтер Шэньси провинциясында тіркелген, солтүстік-батыс политехникалық университетінің профессоры Лин Декуанның айтуынша, 1938 жылы Чэнгу ауданының ауылдық жерлеріндегі балалар қағаздан жасалған Клоцкий нұсқасымен ойнаған. 1943 жылы Хуаронг Даоны Лян Цин, Жаңа Төртінші Жол армиясының мұғалімі, солтүстік Цзянсу провинциясында тұратын адамдардан үйреніп, әскерилер арасында мәдени өмірді жақсарту мақсатында жариялады. Стандартты Клоцкий туралы алғашқы кітаптардың бірін 1949 жылы солтүстік-батыс политехникалық университетінің профессоры Цзян Чанъинь өзінің кітабында жазды; Цзян Чанъинь Хуаронг Даоның 1930 жылдардың соңында ойлап табылып, 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында танымал болғанына сенді. Цзян Чанъинь Хуаронг Даоның 1940 жылдардың басында Солтүстік Цзянсу провинциясынан Шанхайға әкелінгенін де айтты. 1956 жылы Хуаронг Дао математика журналында «Гуань Ю Цао Цаоны босатады» деп аталды; кейбір жылдардан кейін ол 1959 жылы Ляонин суреттері журналында жарияланғанда «Қағаз жолбарысын қуу» деген революциялық атауға ие болды. 1960 жылдары Шанхай №14 ойыншық фабрикасы және Шанхай Чанчунь пластикалық фабрикасы жасаған пластикалық нұсқалары «Кемелерді тоқтату» деп аталды. 1980 жылдары Хуаронг Дао әуесқойларының қауымдастығы құрылды; Хуаронг Дао әуесқойлары Пекин, Шанхай және Солтүстік-Шығыс Қытайда жарыстар ұйымдастырды.

Жапония

Бір дереккөз бойынша, ойын Шова дәуірінің 10-шы жылы, яғни 1935 жыл шамасында Жапонияда танымал болған.

Шешу

Бастапқы жұмбақтың ең аз қадамдары 81, егер бір бөлікті кез келген қол жетімді орынға жылжыту бір қадам деп есептелсе, компьютермен тексерілгендей, бұл бастапқы орналасу үшін абсолюттік минимум болып табылады. Алғашқы жарияланған 81 қадамдық шешімді Мартин Гарднер Scientific American журналының 1964 жылғы ақпан санында жариялаған. Мақалада ол келесі жұмбақтарды талқылады (Эдвард Хордерннің жіктеу коды жақшада): Pennant Puzzle (C19), L'Âne Rouge (C27d), Line Up the Quinties (C4), Ma's Puzzle (D1) және Stotts' Baby Tiger Puzzle (F10) нысаны. Ең алғашқы жарияланған шешімдер (оптималды шешім емес) үшін қазіргі уақытта қытай педагогы Сюй Чун Фанг өзінің «Математикалық әңгімелер» кітабында белгілі. (аударма: Mathematics Tidbits; Kāi Mínɡ Shū Diàn, 1952 жылғы наурыз) Оның шешімі 100 қадамнан тұрады. Қазіргі уақытта 4x5 Klotski жұмбағын шешудің ең жылдам уақыты бойынша Гиннес рекорд 5.20 секунд, бұл Малайзиядан келген Лим Кай Идің көрсеткен нәтижесі.

Вариациялар

Бұл ойынның бірнеше түрі бар, кейбіреулері белгілі бір елдердің мәдениетіне тән есімдермен, ал кейбіреулері блоктардың орналасуымен ерекшеленеді. Бұл түрлердің бір-біріне әсер еткені және қалай әсер еткені әлі анықталған жоқ. Төмендегі түрлер негізінен бірдей схема мен блоктар орналасуымен ұқсас, тек атауымен (адам, жануар немесе басқа да нәрселер) ғана ажыратылады, көбінесе есімдердің артында әңгіме жатыр. Олардың бірдей түбірден тарайтыны белгісіз, бірақ олардың өте ұқсас болуы осылай болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Қоншақтағы қызы

Қондырмадағы қыз (жапонша аты: hakoiri musume 箱入り娘) – әлем туралы ештеңе білмейтін "пәк жас қыздың" ғимаратқа қамаулы бейнеленген ағаштан жасалған жұмбақ. Ең ірі бөлігі "қыз" деп аталады, ал қалған бөліктерге отбасы мүшелерінің (әке, ана, сияқты) есімдері берілген. Тағы бір жапондық нұсқасында шоги фигураларының атаулары қолданылады.

Қызыл есек

Францияда ол L'âne rouge деп белгілі. Онда қызыл есек (ең ірі бөлігі) қоршаулар мен қосқан қақпалардың лабиринтінен қашып, сәбіздеріне жетуге тырысады. Khun Chang Khun Phaen мен стандартты орналасудың арасында шамалы айырмашылық бар – екі ортаңғы 1×1 блок төменге жылжытылған. Басқа барлық блоктар бірдей. Бұл нұсқаның шығу тегі белгісіз.

Жазушалы түйсік

Хордерн жіктемесінде C19 кодымен белгіленген, алғаш рет 1909 жылы Льюис У. Харди АҚШ-та авторлық құқыққа ие болған. Standard Trailer Co. 1926 жылы (де АҚШ-та) «Әкеңнің жұмбағы» деген атпен авторлық құқыққа ие болды. Оның құрылымы өзгеше: барлық блоктардың бастапқы орналасуы Клоцкийден ерекшеленеді. Мысалы, ең үлкен шаршы блок жоғарғы сол жақ бұрышта орналасқан. Ол 4×5 өлшемді алаңда, бір 2×2, екі 1×2, төрт 2×1, екі 1×1 бөлігінен тұрады. Блоктың шығу орны төменгі орталық емес, төменгі сол жақта. Басқа жағдайларда ойын ережелері Клоцкийдегідей. Бұл жұмбақты шешу үшін кемінде 59 қадам қажет.

Анамның жұмбағы

Маның жұмбағы 1927 жылы Standard Trailer Co. компаниясының авторлық құқығымен қорғалған. Бұл тіктөртбұрыш емес пішіндегі алғашқы жылжымалы жұмбақ болды. Оның мақсаты – екі L пішіндес бөлігін кез келген жерде немесе тақтаның жоғарғы оң бұрышында біріктіру.

Компьютерлік нұсқасы

1988 жылы Джим Бейтс ойынның алғашқы графикалық компьютерлік нұсқасын жасады. 1991 жылы «Клоцкий» үшінші Microsoft Windows Entertainment Pack жинағына қосылды. Одан кейін «Клоцкий» ойынының көптеген нұсқалары тегін немесе коммерциялық түрде қолжетімді болды. Мысалы, ол GNOME жұмыс үстелі ортасына енгізілген. Кейбір нұсқаларында ерекше әсер беретін блоктар бар.