Торлы сөзжұмбақтар

Кіріспе

Торлы сөзжұмбақ

Кросворд (немесе кроссворд жұмбағы) – қара және ақ шаршылардан тұратын, оған шешушілер бір-бірін көлденең ("көлденеңінен") және тігінен ("төменнен") қиып өтетін сөздер мен тіркестерді ("жауаптарды") жазатын сөз ойыны. Әр ақ шаршы әдетте бір әріппен толтырылады, ал қара шаршылар жауаптарды бөлу үшін қолданылады. Әр жауаптың бірінші ақ шаршысы оның сұрағына сәйкес нөмірленеді. Кросвордтар газеттер мен журналдарда жиі кездеседі. Қазіргі түріне ұқсас алғашқы кроссвордтар 1910 жылдары «Нью-Йорк Уорлд» газетінде танымал болды. Әлем бойынша кроссвордтың көптеген түрлері танымал, оның ішінде шифрлы кроссвордтар және түрлі тілдерге арналған нұсқалар бар.

Америка стилідегі кроссвордтар

Солтүстік Америка газеттері мен журналдарында жиі кездесетін кроссвордтар көбінесе үздірілмейтін ақ квадраттардан тұрады, олар көлеңкелі квадраттармен сирек бөлінеді. Әрбір әріп екі сөздің бөлігі болып табылады – «көлденең» және «тік» – және әдетте жауапта кем дегенде үш әріп болуы керек. Мұндай жұмбақтарда көлеңкелі квадраттардың үлесі әдетте жалпы көлемнің шамамен алтыдан бір бөлігін құрайды. Ал басқа елдерде, мысалы, Ұлыбританияда, Оңтүстік Африкада, Үндістанда және Австралияда кроссвордтар решетка тәрізді құрылымға ие, көлеңкелі квадраттардың үлесі жоғарырақ (шамамен 25%), нәтижесінде жауаптардағы әріптердің жартысынан көбі тексерілмей қалады. Мысалы, егер жоғарғы қатарда жауап бүкіл қатарға созылса, екінші қатарда көлденең жауаптар болмауы мүмкін. Жұмбақ дизайнындағы тағы бір дәстүр (әсіресе Солтүстік Америкада, Үндістанда және Ұлыбританияда) – тордың 180 градусқа бұрылғанда симметриялы болуы, яғни қағазды кері бұрғанда оның пішіні өзгермеуі керек. Көптеген жұмбақтардағы дизайндар барлық ақ жасушалардың бір-бірімен қатар жақтары арқылы байланысқан болуын талап етеді, осылайша біртұтас полиомино құрылады. Әдеттегі пішіндерден едәуір ерекшеліктер де бар. Олардың екі кең таралғаны – сызықтармен бөлінген кроссвордтар (көлеңкелі квадраттардың орнына жауаптарды бөлу үшін қалың сызықтар қолданылады) және дөңгелек пішінді кроссвордтар, онда жауаптар радиалды немесе концентрлі шеңберлер бойынша жазылады. «Бос пішіндес» кроссвордтар («criss cross» жұмбақтары), қарапайым, асимметриялық дизайнымен, көбінесе мектеп тапсырмаларында, балалар мәзірлерінде және балаларға арналған басқа да ойын-сауықтарда кездеседі. Квадрат емес пішіндердегі торлар да кейде қолданылады. Жұмбақтар көбінесе бірнеше стандартты өлшемде болады. Мысалы, көптеген апта күндері газеттердегі жұмбақтар (мысалы, американдық «New York Times» кроссворды) 15×15 квадраттан тұрады, ал демалыс күндерігі жұмбақтар 21×21, 23×23 немесе 25×25 болуы мүмкін. «New York Times» жұмбақтары апта ішінде қиындық деңгейінің артуын белгілей отырып, американдық кроссвордтар үшін жалпы үлгіні қалыптастырды: олардың дүйсенбідегі жұмбақтары ең оңайы, ал сенбіге қарай қиындық деңгейі арта түседі. Олардың үлкен жексенбілік жұмбағы апта күндерігі бейсенбілік жұмбаққа шамамен тең деңгейде болады. Бұл АҚШ шешушілерін жұмбақтың қиындығын сипаттағанда апта күнін қысқаша атауға итермеледі: мысалы, оңай жұмбақты «дүйсенбілік» немесе «сейсенбілік» деп, орташа қиындықтағысын «сәрсенбілік» деп, ал өте қиын жұмбақты «сенбілік» деп атауға болады. Әдетте, сылбырлар тордың сыртында орналасқан, көлденең және тік тізімдерге бөлінген; әрбір жауаптың бірінші жасушасы сылбыр тізімдерінде көрсетілген нөмірге сілтеме жасайды. Мысалы, «17 Төмен» деп белгіленген сылбырға жауап «17» нөмірі бар жасушадағы бірінші әріппен жазылады, содан кейін төмен қарай жалғасады. Сандар ешқашан қайталанбайды; нөмірленген жасушалар тізбекпен нөмірленеді, әдетте әрбір қатардың сол жағынан оң жағына қарай, жоғарғы қатардан бастап төмен қарай. Жапон кроссвордтарында кейде нөмірлеу әр бағанның жоғарғы жағынан төмен қарай, сол бағаннан бастап оңға қарай жүргізіледі.

Crossword grids such as those appearing in most North American newspapers and magazines consist mainly of solid regions of uninterrupted white squares, separated more sparsely by shaded squares. Every letter is "checked" (i. e. is part of both an "across" word and a "down" word) and usually each answer must contain at least three letters. In such puzzles shaded squares are typically limited to about one sixth of the total. Crossword grids elsewhere, such as in Britain, South Africa, India and Australia, have a lattice like structure, with a higher percentage of shaded squares (around 25%), leaving about half the letters in an answer unchecked. For example, if the top row has an answer running all the way across, there will often be no across answers in the second row. Another tradition in puzzle design (in North America, India, and Britain particularly) is that the grid should have 180 degree rotational symmetry, so that its pattern appears the same if the paper is turned upside down. Most puzzle designs also require that all white cells be orthogonally contiguous (that is, connected in one mass through shared sides, to form a single polyomino). Substantial variants from the usual forms exist. Two of the common ones are barred crosswords, which use bold lines between squares (instead of shaded squares) to separate answers, and circular designs, with answers entered either radially or in concentric circles. "Free form" crosswords ("criss cross" puzzles), which have simple, asymmetric designs, are often seen on school worksheets, children's menus, and other entertainment for children. Grids forming shapes other than squares are also occasionally used. Puzzles are often one of several standard sizes. For example, many weekday newspaper puzzles (such as the American New York Times crossword puzzle) are 15×15 squares, while weekend puzzles may be 21×21, 23×23, or 25×25. The New York Times puzzles also set a common pattern for American crosswords by increasing in difficulty throughout the week: their Monday puzzles are the easiest and the puzzles get harder each day until Saturday. Their larger Sunday puzzle is about the same level of difficulty as a weekday size Thursday puzzle. This has led U. S. solvers to use the day of the week as a shorthand when describing how hard a puzzle is: e. g. an easy puzzle may be referred to as a "Monday" or a "Tuesday", a medium difficulty puzzle as a "Wednesday", and a truly difficult puzzle as a "Saturday". Typically clues appear outside the grid, divided into an across list and a down list; the first cell of each entry contains a number referenced by the clue lists. For example, the answer to a clue labeled "17 Down" is entered with the first letter in the cell numbered "17", proceeding down from there. Numbers are almost never repeated; numbered cells are numbered consecutively, usually from left to right across each row, starting with the top row and proceeding downward. Some Japanese crosswords are numbered from top to bottom down each column, starting with the leftmost column and proceeding right.

Ишара: конвенциялар мен түрлері

Америка стиліндегі кроссвордтардағы нұсқаулар, құпия кроссвордтарды жақсы білетіндер тікелей немесе жылдам нұсқаулар деп атайды, көбінесе жауаптардың қарапайым анықтамасы болып табылады. Көбінесе, бірнеше синонимді жауаптар сәйкес келуі мүмкін немесе нұсқаудың өзі гомофон болғандықтан (мысалы, "Lead" – жарысқа бас қою мағынасында немесе "Lead" – элементтің атауы), бірнеше мүмкін жауаптарды ажырату үшін тікелей нұсқау жеткіліксіз. Сондықтан, шешуші дұрыс жауабын анықтау үшін тексерулерді пайдалану қажет. Мысалы, үш әріпті жауапқа арналған "PC пернесі" деген нұсқауға ESC, ALT, TAB, DEL немесе INS жауаптары болуы мүмкін. Тек кем дегенде бір әріпті көрсететін тексеру толтырылғаннан кейін ғана дұрыс жауап анықталады. Америка стиліндегі кроссвордтардың көпшілігінде нұсқаулардың басым бөлігі тікелей нұсқаулар болып табылады, ал қалғаны төменде сипатталған басқа түрлердің бірінен тұрады. Кросворд нұсқаулары, әдетте, жауаптармен сәйкес келеді. Мысалы, нұсқау мен жауаптары әрқашан уақыт, сан және дәреже бойынша үйлесімді болуы керек. Егер нұсқау өткен шақта берілсе, жауап та солай болуы керек: сондықтан "Атпен саяхаттады" деген нұсқау RODE жауабына дұрыс, бірақ RIDE үшін емес. Сол сияқты, "Отбасы мүшелері" деген нұсқау ТӘТЕЛЕР үшін дұрыс, бірақ ТҮЙІНДІК үшін емес, ал "Қуаныштырақ" деген нұсқау БАҚЫТТЫРАҚ үшін, бірақ БАҚЫТТЫ үшін емес.

Қысқартулар

Америкалық стильдегі тордың шектеулері (әр әріп тексерілетіні) көбінесе сөздікте кездеспейтін жауаптардың көп болуын қажет етеді. Осының салдарынан, британдық кроссвордтарда кездесетін болғанымен, американдық кроссвордтарда қысқартуларды және басқа да сөз емес тіркестерді табудың төмендегі тәсілдері жиірек қолданылады: Қысқартулар, шетел тілін пайдалану, әртүрлі жазу варианттары немесе басқа да ерекше сөздік тәсілдер жауапта көрсетіледі. Кросворд жасаушы SEN (сенатор деген қысқарту) жауабын "Вашингтонның белгілі тұлғасы: Abbr." немесе "Конгресс мүшесі" деп беруге болады, мұндағы қысқарту жауаптың да қысқартылғанын көрсетеді. "Var." белгісі жауаптың басқаша жазылғанын (мысалы, EMIR орнына EMEER) білдіреді, ал жауапта шетел тілінің немесе шетелдегі жер атының қолданылуы жауаптың да сол тілде екенін көрсетеді. Мысалы, ETE (été, француз тілінде "жаз") "Сорбоннадағы жаз" деп берілуі мүмкін. ROMA "Италияның астанасы" деп жауапталуы мүмкін, ал "Италияның астанасы" деген сұрақ Рим деген ағылшынша жазылуын білдіреді. Компас бағыттарының сегіз мүмкін қысқартуы, мысалы, NNW (солтүстік-солтүстік-батыс) немесе ESE (шығыс-оңтүстік-шығыс) жиі кездеседі. Оларды жай ғана "Компас нүктесі" деп беруге болады, онда қажетті жауап логикалық ойлау арқылы анықталады (үшінші әріп тек E немесе W, ал екінші әріп тек N немесе S болуы мүмкін) және тексерулер арқылы жауапты іздеуге болады. Басқа вариант бойынша, компас нүктесіне жауап "XXX-тен YYY бағытына" деп беріледі, мұнда XXX және YYY екі жер аты. Мысалы, SSW "Нью-Йорк пен Вашингтон арасындағы бағыт" деп жауапталуы мүмкін. Сол сияқты, "картада оң жақта" деген сұраққа "ШЫҒЫС" жауабы беріледі. Бағытты көрсететін заттар да қолданылуы мүмкін, мысалы, "желбағыт бағыты" немесе "желсілкіш бағыты". Рим цифрлары және олармен байланысты есептеулер де жиі кездеседі; "IV есе III" (4×3) деген сұраққа XII (12) жауабы беріледі. Сонымен қатар, американдық стильдегі кроссвордтарда жауап ұзын тіркестің бір бөлігін білдіретін жартылай жауаптарға рұқсат етіледі. Мысалы, "Q-ға назар сал" деген сұраққа PSAND (Ps және) жауабы беріледі. Жауаптарда сөздікте жоқ тіркестерге де рұқсат етіледі. Осылайша, "Құлықтау" деген сұрақ желіге LAUGHED AT (күліп қойды) деген жауапты әкелуі мүмкін.

The constraints of the American style grid (in which every letter is checked) often require a fair number of answers not to be dictionary words. As a result, the following ways to clue abbreviations and other non words, although they can be found in "straight" British crosswords, are much more common in American ones:
Abbreviations, the use of a foreign language, variant spellings, or other unusual word tricks are indicated in the clue. A crossword creator might choose to clue the answer SEN (as in the abbreviation for "senator") as "Washington bigwig: Abbr." or "Member of Cong. ", with the abbreviation in the clue indicating that the answer is to be similarly abbreviated. The use of "Var." indicates the answer is a variant spelling (e. g., EMEER instead of EMIR), while the use of foreign language or a foreign place name within the clue indicates that the answer is also in a foreign language. For example, ETE (été, French for "summer") might be clued as "Summer, in the Sorbonne". ROMA could be clued as "Italia's capital", whereas the clue "Italy's capital" would indicate the English spelling Rome. The eight possible abbreviations for a position on a compass, e. g., NNW (north northwest) or ESE (east southeast), occur with some frequency. They can be clued as simply "Compass point", where the desired answer is determined by a combination of logic—since the third letter can be only E or W, and the second letter can be only N or S—and a process of elimination using checks. Alternatively, compass point answers are more frequently clued as "XXX to YYY direction", where XXX and YYY are two place names. For example, SSW might be clued as "New York to Washington DC dir". Similarly, a clue such as "Right on the map" means EAST. A clue could also consist of objects that point a direction, e. g., "vane dir." or "windsock dir.". Roman numerals, and arithmetic involving them, frequently appear as well; the clue "IV times III" (4×3) would yield XII (12). In addition, partial answers are allowed in American style crosswords, where the answer represents part of a longer phrase. For example, the clue "Mind your Qs" gives the answer PSAND (Ps and). Non dictionary phrases are also allowed in answers. Thus, the clue "Mocked" could result in the grid entry LAUGHED AT.

Тақырыптар

Көптеген американдық кроссвордтарында "тақырып" болады, ол бірнеше ұзын жазбалардан тұрады (әдетте, стандартты 15×15 шаршы "күнделікті өлшемдегі" жұмбақта 3-5), олар бір түрлі байланыс, ойын, немесе басқа ортақ элементке ие болады. Мысалы, 2005 жылғы 26 сәуірде New York Times газетінде жарияланған Сара Келлердің кроссворды, Уилл Шорц редакциялаған, бес тақырыптық жазбаны қамтыды, олар ағаштың әртүрлі бөліктерімен аяқталады: КВАРТОРУТ, ТАБЛЕЛЕФ, КОДЕРБЕТРУНК, БЕЙНСТЕМ және БАНКБРАНЧ. Жоғарыдағы мысал – категориялық тақырып, онда тақырып элементтерінің барлығы бір жиынның мүшелері болып табылады. Тақырыптардың басқа түрлері:
Цитата тақырыптары, онда белгілі цитата желіге сәйкес келу үшін бөліктерге бөлінеді (әдетте "Цитата, 1-бөлік", "Цитата, 2-бөлік" т.б. деп белгіленеді). Ребус тақырыптары, онда бірнеше әріп немесе тіпті символдар жұмбақтағы бір шаршыны алып жатады (мысалы, BERMUDAΔ). Қосу тақырыптары, онда тақырыптық жазбалар қолданыстағы сөз немесе сөз тіркесіне әріп, әріптер немесе сөз(дер) қосу арқылы жасалады. Мысалы, "Маңызды бассейн добы?" = КРИТИКАЛЫҚ МАССА ( "критикалық масса" сөз тіркесіне соңынан "e" әрпін қосу арқылы жасалады. Берілген жұмбақтағы барлық тақырыптық жазбалар бірдей тәсілмен жасалуы керек (сонда басқа жазба "Греко-римдік дос?" болуы мүмкін) = "WRESTLING MATE" ("күресу төсегі" сөзіне "e" әрпі қосылған). Бірнеше әріп қосудың мысалы (жазба соңында болмайтын) "Ас үйдегі сақтау туралы алаңдаулысыз ба?" = КАБИНЕТТІК ҚЫЗУ ( "кабинеттік қызудан" алынған). Алу тақырыптары, жоғарыда айтылғанның керісі, онда жаңа сөз немесе сөз тіркесін жасау үшін әріптер алынып тасталады. Синоним тақырыптары, онда тақырыптық жазбалардың барлығында синонимдер болады, мысалы, Los Angeles Times жұмбағында RAVEN, JET, EBONY және SABLE сөздері бар тақырыптық жазбалар жиынтығы, барлығы "қара" сөзінің синонимдері. Ойыншы кроссвордты әдеттегідей дұрыс шешкеннен кейін, шешім екінші жұмбақтың негізін құрайды. Дизайнер әдетте метажұмбаққа сілтеме жасайды. Мысалы, Матт Гаффнидің "Сегіз жеткіліксіз" жұмбағында "Бұл аптадағы байқау жауабы – екінші сөзі "немесе" болатын үш сөзді сөз тіркесі" делінген. Кросворд шешімі "БРОУГТ ТО НАУГТ", "МИГТ МАКЕС РЕЙГТ", "КАУГТ А СТРАЙГТ" және "ХЕЙТ И ВЕЙТ" жазбаларын қамтиды, олардың барлығы үш сөзді сөз тіркестері, екі сөзі ght-пен аяқталады. Метажұмбақтың шешімі – ортаңғы сөзі "немесе" болатын ұқсас сөз тіркесі: "ҚЫЗЫҚ ЖӘНЕ ҚАШУ". 2015 жылдың қыркүйегінен бастап Wall Street Journal жұма күнгі кроссвордында кроссвордтық байқау метажұмбағы жарияланып келеді, ал дұрыс жауап бергендердің арасынан кездейсоқ таңдалған оқырманға WSJ кружкасының жүлдесі беріледі.

Many American crossword puzzles feature a "theme" consisting of a number of long entries (generally three to five in a standard 15×15 square "weekday size" puzzle) that share some relationship, type of pun, or other element in common. As an example, the New York Times crossword of April 26, 2005 by Sarah Keller, edited by Will Shortz, featured five themed entries ending in the different parts of a tree: SQUAREROOT, TABLELEAF, WARDROBETRUNK, BRAINSTEM, and BANKBRANCH. The above is an example of a category theme, where the theme elements are all members of the same set. Other types of themes include:
Quote themes, featuring a famous quote broken up into parts to fit in the grid (and usually clued as "Quote, part 1", "Quote, part 2", etc.) Rebus themes, where multiple letters or even symbols occupy a single square in the puzzle (e. g., BERMUDAΔ)
Addition themes, where theme entries are created by adding a letter, letters, or word(s) to an existing word or phrase. For example, "Crucial pool shot?" = CRITICAL MASSE (formed by taking the phrase "critical mass" and adding an "e" on the end. All the theme entries in a given puzzle must be formed by the same process (so another entry might be "Greco Roman buddy?" = WRESTLING MATE—"wrestling mat" with an "e" added on). An example of a multiple letter addition (and one that does not occur at the end of the entry) might be "Crazy about kitchen storage?" = CABINET FEVER (derived from "cabin fever"). Subtraction themes, the reverse of the above, where letters are removed to make a new word or phrase. Synonym themes, where the theme entries all contain synonyms, e. g., a Los Angeles Times puzzle featuring a set of theme entries that contain the words RAVEN, JET, EBONY, and SABLE, all synonyms for "black" After the player has correctly solved the crossword puzzle in the usual fashion, the solution forms the basis of a second puzzle. The designer usually includes a hint to the metapuzzle. For instance, the puzzle Eight Isn't Enough by Matt Gaffney gives the clue "This week's contest answer is a three word phrase whose second word is 'or'." The crossword solution includes the entries "BROUGHT TO NAUGHT", "MIGHT MAKES RIGHT", "CAUGHT A STRAIGHT", and "HEIGHT AND WEIGHT", which are all three word phrases with two words ending in ght. The solution to the meta is a similar phrase in which the middle word is "or": "FIGHT OR FLIGHT". Since September 2015, the Wall Street Journal Friday crossword has featured a crossword contest metapuzzle, with the prize of a WSJ mug going to a reader randomly chosen from among those submitting the correct answer.

Шредингер немесе кванттық жұмбақтар

Кейбір жұмбақ желілерінде бірнеше дұрыс жауап бірдей жинақ сұрақтарға жауап ретінде келуі мүмкін. Мұндайларын Шредингер немесе кванттық жұмбақтар деп атайды, бұл кванттық физикадағы Шредингердің мысығы туралы ой-экспериментіне сілтеме жасайды. Шредингер жұмбақтары Fireball Crosswords және The American Values Club Crosswords сияқты платформаларда жиі жарияланады, ал кем дегенде он жұмбақ 1980-ші жылдардың соңынан бері The New York Times газетінде пайда болған. 1996 жылдың 5 қарашасында Джермея Фаррелл жасаған "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі жұмбақта 39-шы сұраққа "Ертеңгі газеттегі бас жаңалық, 43-ші сұрақпен бірге (!)" деп қойылған. 43-ші сұраққа берілген жауап – БЕЛІНДІ; сол күнгі президент сайлауының нәтижесіне байланысты 39-шы сұраққа КЛИНТОН немесе БОБДОЛДЫ жауабы дұрыс болар еді, сондай-ақ сәйкес келетін төменгі жауаптар да дұрыс болар еді. 2016 жылдың 1 қыркүйегінде Бен Таусиг жасаған "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі жұмбақта төрт шаршы болды, егер шешушілер "M" немесе "F" енгізсе, олар көлденең және тік бойынан оқылатын дұрыс жауаптарға жетеді. Жұмбақтың тақырыбы, GENDERFLUID, жұмбақтың ортасындағы 37-ші сұрақта ашылды: "Бұл жұмбақтағы төрт шаршы ұсынғандай, өзгермелі идентичностьқа ие".

Криптологиялық кроссвордтар

Криптикті сөзжұмбақтарда, нұсқаулардың өзі жұмбақ. Типик нұсқау нұсқаудың басында немесе соңында анықтаманы және сөз ойынын қамтиды, бұл анықтамада көрсетілген сөзді жасау тәсілін ұсынады және логикалық тұрғыдан түсіндіруге келмейтін болуы мүмкін. Криптиктер әдетте нұсқаудан кейін жақшада жауаптарының ұзындығын көрсетеді, бұл әсіресе көп сөзді жауаптар үшін пайдалы. Белгілі бір белгілер сөз ойындарының әртүрлі түрлерін көрсетеді. Криптиктерді шешуді үйрену стандартты сөзжұмбақтарға қарағанда қиын, себебі криптикалық нұсқаулардың әртүрлі түрлерін түсіндіруді үйренуге біраз тәжірибе қажет. Ұлыбританияда және көптеген Ұлт Достастығы елдерінде әртүрлі қиындық деңгейлеріндегі криптиктер көптеген газеттерде жарияланады. Қатаң криптикалық нұсқаулары бар алғашқы сөзжұмбақтар 1920 жылдары пайда болды, оны Эдвард Поуис Матерс бастады. Ол криптикалық сөзжұмбақ нұсқауларының қағидасын қалыптастырды. Криптикалық сөзжұмбақ нұсқаулары әдетте анықтамадан және сөз ойынының бір түрінен тұрады. Криптикалық сөзжұмбақ нұсқауларын екі түрлі жолмен қарастыру керек. Бірі – беттік мәні, екіншісі – жасырын мағынасы. Беттік мән – бұл негізгі сөздерді іздеу және олардың нұсқауда қалай құрылғандығын анықтау үшін жасалатын қарапайым оқылым. Екіншісі – жасырын мағына. Бұл екі мәнді анықтама, анаграмма, гомофон немесе кері сөздер болуы мүмкін. Криптикалық сөзжұмбақтардағы нұсқаулардың сегіз негізгі түрі бар.

Крес-санаттар

Крос-фигура немесе кросс-сан – бұл кроссвордтың сандық аналогы, онда сөздердің орнына сандар жауап ретінде беріледі. Ілмектер әдетте арифметикалық өрнектерден тұрады, бірақ жауабы сан немесе жыл болатын жалпы білім сұрақтары да болуы мүмкін. Сандық толтыру кроссвордтары да кездеседі.

Акростикалық жұмбақтар

Акростикс – сөзжұмбақтың бір түрі, көбінесе екі бөліктен тұрады. Бірінші бөлігі – әрқайсысы жауаптың әрпін көрсететін санды бос орындар жиынтығынан тұратын сөздердің анықтамалары. Екінші бөлігі – цитата немесе басқа мәтінді білдіретін, санды бос орындар мен аралықтардың ұзын тізбегі, оған анықтамалардың жауаптары толтырылады. Көптеген түрлерінде, дұрыс жауаптардың әрқайсысының бас әрпі, А анықтамасынан бастап тізім бойынша төмен қарай оқылғанда, цитата авторы мен оның алынған еңбегінің атауын көрсетеді; бұл қосымша шешуге көмектеседі.

Жебелі сөз

Arroword – нағыз кроссворд сияқты көп қара шаршылары жоқ, бірақ жебелері тордың ішінде орналасқан, ал олардың алдында жауаптары берілген кроссвордтың бір түрі. Ол көптеген еуропалық елдерде ең танымал сөзжұмбақ деп есептеледі және көбінесе «скандинавиялық кроссворд» деп аталады, себебі оның Швецияда пайда болғанына сенімді.

Тарих

"Крестословка" деген сөз тіркесі алғаш рет 1862 жылы Америка Құрама Штаттарында "Our Young Folks" басылымында жазылған. Крестословкаға ұқсас жұмбақтар, мысалы, "Double Diamond Puzzles", 1873 жылдан бері жарық көріп келе жатқан "St. Nicholas" журналында пайда болды. 1890 жылдың 14 қыркүйегінде итальяндық "Il Secolo Illustrato della Domenica" журналында тағы бір крестословка жарық көрді. Оны Джузеппе Аирольди жасаған және "Per passare il tempo" ("Уақыт өткізу үшін") деп атаған. Аирольдидің жұмбағы төртке төрттік тордан тұрады, көлеңкеленген шаршылары жоқ, көлденең және тік нұсқаулары бар. 19 ғасырдағы Англиядағы крестословкалар қарапайым болған, олар сөздік шаршыдан алынған, яғни әріптер тік және көлденең бағытта да бірдей оқылады және балалар жұмбақтары мен әртүрлі мерзімді басылымдарда жарияланған. 1913 жылдың 21 желтоқсанында Англияның Ливерпуль қаласында туған журналист Артур Уинн "New York World" газетінде қазіргі жанрдың көптеген ерекшеліктерін қамтитын "сөз айқасы" жұмбағын жариялады. Бұл жұмбақ көбінесе алғашқы крестословка ретінде аталады, ал Уинн – оның авторы. Кейін суретші "сөз айқасы" атауын "крестословка" деп өзгертті. Крестословкалар "New York World" газетінде апта сайын жарияланып, басқа газеттерге тарады, мысалы, "Pittsburgh Press" 1916 жылдан бері, ал "The Boston Globe" 1917 жылдан бері жариялап келеді. 1920 жылдары крестословка құбылысы назар аударуды бастады. 1922 жылдың қазан айында газеттерде Клэр Бриггстің "Крестословка жасайтын адамның киносы" атты комиксі жарық көрді, онда бір жанкүйер "87 "Солтүстік теңіз құсы" арқылы!??!?!!? Ым, "М" әрпімен басталады, екінші әрпі "U". "М" және "U" әріптерімен басталатын барлық сөздерді іздеймін. Мынау! "Мурре!" - деп айқайлады. 1923 жылы "The Boston Globe" газетіндегі бір күлкілі мақалада әйелі күйеуіне "қағаздарды құтқарып әкел, менің қалағаным көшеде жарылып жатқан газеттерді құтқарып әкел" деп бұйрық берді. "Неге соншалықты құмарсың?" "Крестословкаға. Жылдамда, жақсы баласың". 1925 жылы "The New Yorker" журналының алғашқы санында "Қала туралы әңгімелер" бөлімінде: "Метро және "L" пойыздарында шешушілердің санына қарай, крестословка Нью-Йорк тұрғындары арасында модаға айналуға әбден мүмкіндік береді" деп жазылған. Сондай-ақ 1925 жылы Нью-Йорк қалалық кітапханасы "Кітапханаларға соңғы рет келген қызығушылық – крестословка" деп мәлімдеді және "көпшілік кітапхананың өздерінің заңды оқырмандарын қорғау міндеті туралы күмән болуы мүмкін бе?" деп шағымданды. Крестословкалардың алғашқы кітабын 1924 жылы "Simon & Schuster" баспасы шығарды, бұл идея "Simon & Schuster" баспасының негіздеушісі Ричард Саймонның тәтесінен келді. Баспагер басылымның табысқа жететініне күмәнданып, алдымен кішкентай ғана таралым шығарды. Кітапты жарнамалау кезінде оған қарындаш қосылды, ал "Бұл ерекше көрінетін кітапқа қарындаш қосылды" деген атау бірден танымал болды, бұл 1924 жылы крестословкалардың ашуына әкелді. Өз кітаптарын насихаттауға көмектесу үшін Саймон мен Шустер Америкалық әуесқой крестословка лигасының лигасын құрды, ол жұмбақ дизайны үшін стандарттарды әзірлеу процесін бастады. Крестословка құбылысына айналғанының бәрі жақсы емес: 1924 жылы "The New York Times" газетінің редакторлық мақаласында "жазықсыз сөздерді табудың күнәлі ысырапшылығы" туралы шағым айтылды. Бұл ойын емес, оны спорт деп атауға болмайды. [Шешушілер] ақыл-ойды жаттығудың бастапқы түрінен басқа ештеңе алмайды, ал кез келген әрекеттегі табыстылық немесе сәтсіздік ақыл-ойдың дамуына әсер етпейді". Бір дін қызметкері крестословка жасауды "балалық мінез-құлықтың белгісі" деп атап, былай деді: "Кімде-кімнің де бір ребус жасаудың ақыл-ойға қатысты құндылығы бар деп ойлағанының еш пайдасы жоқ". Алайда тағы бір адам толыққанды "Киелі кітаптың сөз тіркестері туралы кітап" жазды. Сондай-ақ 1925 жылы "Time" журналында Манхэттендегі тоғыз күнделікті газет пен басқа он төрт ірі газеттің крестословкалар жариялап жүргені және "Крестословка мазасы маусымға дейін аяқталады" деген қарама-қайшы пікірлер келтірілген. немесе "Крестословка пайда болады!" 1925 жылы "The New York Times" газетінде "The New Republic" газетінің крестословкаларды қатаң сынға алғаны мақұлданды, бірақ ол: "Бақытымызға орай, жұмбақтардың пайдалы немесе зиянды екендігі туралы сұраққа шұғыл жауап қажет емес. Бұл әуеннің тез өсіп бара жатқаны анық, ал бірнеше айдан кейін ол ұмытылып кетеді". 1929 жылы ол: "Крестословка барлық моданың жолынан кеткен сияқты" деп мәлімдеді. 1930 жылы бір тілші: "Сіздің газеттеріңіз Лондонның "The Times" газетімен бірге крестословкамен айналысатын жалғыз танымал журнал болып табылады" деп, "Бұл моданың кезеңдері өтіп кетті, бірақ миллиондаған адамдар әлі де күн сайынғы крестословканы ауа райы болжамдарымен бірдей іздейді" деді. "Крестословка" термині алғаш рет 1933 жылы "Oxford English Dictionary" сөздігінде пайда болды. "The New York Times" газеті 1942 жылдың 15 ақпанында крестословка жариялауды бастады, себебі бұл жұмбақ Екінші дүниежүзілік соғыстың қатал жаңалықтарынан құтылуға көмектеседі деп ойлады. "The New York Times" газетінің алғашқы жұмбақ редакторы Маргарет Петербридж Фаррар болды, ол 1942 жылдан 1969 жылға дейін редактор болып жұмыс істеді. Мэтерс өзінің жұмбақтарын испандық инквизицияның бірінші бас инквизиторы Торквемаданың есімімен жазды. Оның "The Observer" газетінің шифрлы крестословкасын жасайтын ізбасарлары оның үлгісін ұстанды. Деррик Сомерсет Макнут, Мэтерс қайтыс болғаннан кейін оның орнына келді, "Ximenes" деген атты таңдады, бұл Кастилияның бас инквизиторы Франсиско Хименес де Сиснерос есімінің ағылшынша нұсқасы. Қазіргі "The Observer" газетінің шифрлы крестословкасын жасайтын Джонатан Краутер "Azed" деген атпен жазады, бұл Деваның кері айналымы, тағы бір бас инквизитор. Шифрлы крестословкалар Ұлыбританияда, Британ Доминиондарында және басқа да бірнеше елдерде танымал. Көптеген британдық газеттер стандартты және шифрлы крестословкаларды жариялайды. Шифрлы крестословка 1968 жылы композитор және лирик Стивен Сондхаймның "New York" журналына әкелінді, бірақ ол кеңінен таралған жоқ. 1977 жылдан 2006 жылға дейін "The Atlantic" журналында Эмили Кокс және Генри Рэтвон жұбайлар жасаған шифрлы крестословка "Puzzler" жарияланды. 2006 жылдан 2009 жылға дейін "The Atlantic" журналындағы "Puzzler" тек онлайн жарияланды. 2010 жылы Кокс пен Рэтвонның еңбектері ай сайын "The Wall Street Journal" газетінде жариялана бастады. Жұбайлар 2023 жылдың соңында зейнетке шықты, бірақ "WSJ" әлі де ай сайын шифрлы крестословка ұсынады. Ұлыбританияда "Sunday Express" газеті 1924 жылдың 2 қарашасында, Ұлыбританияға бейімделген Уинннің жұмбағын жариялап, алғашқы крестословка болды. Тони Огарде өзінің "Oxford Guide to Word Games" (1984) кітабында, Ұлыбританиядағы алғашқы крестословка 1922 жылғы ақпан айындағы "Pearson's Magazine" журналында жарияланғанын айтады. 2006 жылғы "Wordplay" атты құжаттық фильмі "The New York Times" жұмбағының әуесқойлары туралы хабарлап, крестословкаға қызығушылықты арттырды. Ол Уилл Шортстың Америкалық крестословка турниріне қатысушылар мен бұрынғы АҚШ президенті Билл Клинтон және комик Джон Стюарт сияқты басқа да танымал крестословка әуесқойларын көрсетті.

The phrase "cross word puzzle" was first written in 1862 by Our Young Folks in the United States. Crossword like puzzles, for example Double Diamond Puzzles, appeared in the magazine St. Nicholas, published since 1873. Another crossword puzzle appeared on September 14, 1890, in the Italian magazine Il Secolo Illustrato della Domenica. It was designed by Giuseppe Airoldi and titled "Per passare il tempo" ("To pass the time"). Airoldi's puzzle was a four by four grid with no shaded squares; it included horizontal and vertical clues. Crosswords in England during the 19th century were of an elementary kind, apparently derived from the word square, a group of words arranged so the letters read alike vertically and horizontally, and printed in children's puzzle books and various periodicals. On December 21, 1913, Arthur Wynne, a journalist born in Liverpool, England, published a "word cross" puzzle in the New York World that embodied most of the features of the modern genre. This puzzle is frequently cited as the first crossword puzzle, and Wynne as the inventor. An illustrator later reversed the "word cross" name to "cross word". Crossword puzzles became a regular weekly feature in the New York World, and spread to other newspapers; the Pittsburgh Press, for example, was publishing them at least as early as 1916 and The Boston Globe by 1917. By the 1920s, the crossword phenomenon was starting to attract notice. In October 1922, newspapers published a comic strip by Clare Briggs entitled "Movie of a Man Doing the Cross Word Puzzle", with an enthusiast muttering "87 across 'Northern Sea Bird'!!??!?!!? Hm m m starts with an 'M', second letter is 'U' I'll look up all the words starting with an 'M U ' mus musi mur murd—Hot Dog! Here 'tis! Murre!" In 1923 a humorous squib in The Boston Globe has a wife ordering her husband to run out and "rescue the papers the part I want is blowing down the street." "What is it you're so keen about?" "The Cross Word Puzzle. Hurry, please, that's a good boy." In The New Yorker inaugural issue, from 1925, the "Jottings About Town" section observed, "Judging from the number of solvers in the subway and 'L' trains, the crossword puzzle bids fair to become a fad with New Yorkers." Also in 1925, the New York Public Library reported that "The latest craze to strike libraries is the crossword puzzle", and complained that when "the puzzle 'fans' swarm to the dictionaries and encyclopedias so as to drive away readers and students who need these books in their daily work, can there be any doubt of the Library's duty to protect its legitimate readers?" The first book of crossword puzzles was published by Simon & Schuster in 1924, after a suggestion from co founder Richard Simon's aunt. The publisher was initially skeptical that the book would succeed, and only printed a small run at first. The book was promoted with an included pencil, and "This odd looking book with a pencil attached to it" was an instant hit, leading crossword puzzles to become a craze of 1924. To help promote its books, Simon & Schuster also founded the Amateur Cross Word Puzzle League of America, which began the process of developing standards for puzzle design. Not all of the attention drawn to the crossword puzzle fad was positive: A 1924 editorial in The New York Times complained of the "sinful waste in the utterly futile finding of words the letters of which will fit into a prearranged pattern, more or less complex. This is not a game at all, and it hardly can be called a sport [solvers] get nothing out of it except a primitive form of mental exercise, and success or failure in any given attempt is equally irrelevant to mental development." A clergyman called the working of crossword puzzles "the mark of a childish mentality" and said, "There is no use for persons to pretend that working one of the puzzles carries any intellectual value with it." However, another wrote a complete Bible Cross Word Puzzle Book. Also in 1925, Time magazine noted that nine Manhattan dailies and fourteen other big newspapers were carrying crosswords, and quoted opposing views as to whether "This crossword craze will positively end by June!" or "The crossword puzzle is here to stay!" In 1925, The New York Times noted, with approval, a scathing critique of crosswords by The New Republic; but concluded that "Fortunately, the question of whether the puzzles are beneficial or harmful is in no urgent need of an answer. The craze evidently is dying out fast and in a few months it will be forgotten." and in 1929 declared, "The cross word puzzle, it seems, has gone the way of all fads." In 1930, a correspondent noted that "Together with The Times of London, yours is the only journal of prominence that has never succumbed to the lure of the cross word puzzle" and said that "The craze—the fad—stage has passed, but there are still people numbering it to the millions who look for their daily cross word puzzle as regularly as for the weather predictions." The term "crossword" first appeared in the Oxford English Dictionary in 1933. The New York Times finally began to publish a crossword puzzle on 15 February 1942, spurred on by the idea that the puzzle could be a welcome distraction from the harsh news of World War II. The New York Times first puzzle editor was Margaret Petherbridge Farrar, who was editor from 1942 to 1969. Mathers set his puzzles under the pen name of Torquemada, after the first Grand Inquisitor of the Spanish Inquisition. His successors as The Observer cryptic crossword setter followed his example. Derrick Somerset Macnutt, who took over at Mather's death, chose the pen name "Ximenes," an Anglicization of the surname of Francisco Jiménez de Cisneros, a Grand Inquisitor in Castile. The current Observer cryptic compiler, Jonathan Crowther sets under the name "Azed," a reversal of Deva, another Grand Inquisitor. Cryptic crosswords are popular in Britain, some British Commonwealth nations, and in a few other countries. Many British newspapers publish both standard and cryptic crosswords. The cryptic crossword was imported to the US in 1968 by composer and lyricist Stephen Sondheim in the New York magazine, but never became widespread. From 1977 to 2006, The Atlantic regularly featured a cryptic crossword "Puzzler" by the husband and wife team of Emily Cox and Henry Rathvon. From 2006 to 2009, The Atlantic puzzler appeared only online. In 2010, Cox and Rathvon's efforts began to appear monthly in The Wall Street Journal. The pair retired at the end of 2023, but the WSJ continues to offer a cryptic crossword each month. In the United Kingdom, the Sunday Express was the first newspaper to publish a crossword on November 2, 1924, a Wynne puzzle adapted for the UK. The first crossword in Britain, according to Tony Augarde in his Oxford Guide to Word Games (1984), was in Pearson's Magazine for February 1922. The 2006 documentary Wordplay, about enthusiasts of The New York Times puzzle, increased public interest in crosswords. It highlighted attendees of Will Shortz's American Crossword Puzzle Tournament and other notable crossword enthusiasts, including former US president Bill Clinton and comedian Jon Stewart.

Жазбалар

Гиннесстің әлемдік рекордтар кітабына сәйкес, 2007 жылдың 15 мамырында ең көп кроссворд құрастырушы – Роджер Сквайрс (Айронбридж, Шропшир, Ұлыбритания). 2007 жылдың 14 мамырында ол өзінің 66 666-шы кроссвордын жариялады, бұл 2 миллион жауапқа тең. Ол The Times, The Daily Telegraph, The Guardian, Financial Times және The Independent газеттеріне шифрлы сөзжұмбақтарын ұсынған төрт автордың бірі. Ол сондай-ақ жарияланған кроссвордта қолданылған ең ұзын сөздің рекордын иеленеді – 58 әріптен тұратын Уэльстің Лланфэрпвллгвингл гогерьичхwyrndrobwllllантисилиогогогоч қаласы, анаграмма ретінде берілген. Кроссвордтарды жазушылар New York Times және басқа да платформаларда көптеген рекордтық жетістіктерге қол жеткізді. 15x15 өлшемді, апта сайын шығатын кроссвордтағы ең аз сөз саны – Джо Крозельдің 2013 жылдың 29 маусымындағы The New York Times кроссвордында 50 сөзден тұрады. 15x15 американдық кроссвордтағы ең аз көлеңкеленген шаршылар саны – 17 (208 ақ орын қалдырады), бұл рекорд 2012 жылдың 27 шілдесінде Джо Крозельдің Times кроссвордымен тіркелді. The New York Times газетінде жарияланған кроссвордтардың ең көп саны бойынша рекордты Мэнни Носовский 241 кроссвордпен иеленеді. Үндістандық кроссворд жасаушы А.Н.Прахлада Рао 2016 жылы үнділік аймақтық тілдерде ең көп кроссворд жасағаны үшін Limca рекордтар кітабына енгізілді. 2019 жылы оның есімі Kalam Әлемдік рекордтар кітабына жазылды.

Әйелдер кроссворд құрастырушылар

Маргарет Фаррар сияқты әйел редакторлар жұмбақ жасаудың алғашқы онжылдықтарында зор ықпал етті, ал Бернис Гордон және Элизабет Горски сияқты әйел конструкторлар «Нью-Йорк Таймс» газетіне әрқайсысы жүздеген жұмбақ үсынды. Дегенмен, соңғы жылдары әйел конструкторлардың саны азайды. Уилл Вэнг пен Юджин Малеска «Нью-Йорк Таймс» кроссвордарын редакциялаған жылдары (1969–1993) әйел конструкторлар жұмбақтардың 35%-ын құрады, ал Уилл Шорцтың редакторлығы кезінде (1993 жылдан бері) бұл көрсеткіш төмендеді. 2014 және 2015 жылдары әйел конструкторлар (қосымша ынтымақтастық жобаларымен бірге) жұмбақтардың 15%-ын ғана құрады, 2016 жылы жарияланған жұмбақтардың 17%-ы, 2017 жылы 13%-ы (Шорцтың редактуралық кезеңіндегі ең төмен көрсеткіш), ал 2018 жылы 16%-ын құрады. Әйел конструкторлардың азаюына бірнеше себеп көрсетілді. Бір түсіндірме бойынша, кроссворд құрастырудағы гендерлік теңсіздік журналистика сияқты басқа да ұқсас салалардағы жағдайға ұқсас, сондай-ақ ерлер конструкторлары әйелдерге қарағанда «Нью-Йорк Таймс» және басқа да басылымдарға тәуелсіз жұмбақтарды жиі жібереді. Тағы бір түсіндірме – компьютерлік көмекпен құрастыру және сөздіктерді жасаудағы есептеу әдістерінің күшеюі кроссворд құрастыруды STEM салаларына жақындатады, онда әйелдердің өкілдігі бірқатар факторларға байланысты төмен. Кейбір мамандар әйел конструкторлар мен редакторлардың жетіспеуі жұмбақтардың мазмұнына әсер етеді, ал сұрақтар мен жауаптар жыныс және нәсілге қатысты тілде сезімталдық танытпауы мүмкін деп санайды. Маргарет Ирвин өзіне сенімсіздіктің кедергі екенін айтты. Бұл салада әйелдерді дамыту үшін жаңа конструкторларды тәлімгерлікке алу және әйелдерді өз жұмбақтарын тәуелсіз түрде жариялауға ынталандыру сияқты бірнеше тәсілдер ұсынылды. Осыған шабыттанған Лора Браунштейн мен Трейси Беннетт «Инкубатор» атты «айына екі рет жазылым қызметін» іске қосты, ол цисгендер әйелдер, трансгендер әйелдер және әйелдерге ұқсас конструкторлар жасаған кроссвордтарды жариялайды. «Инкубатор» Kickstarter арқылы алғашқы науқанында 30 000 доллардан астам қаржы жинады және 2019 жылдың 17 қаңтарында жұмбақтарды жариялай бастады. 2022 жылы «Инкубатор кроссвордтары: әйелдер мен гендерлік емес жаратушылардың 100 батыл жұмбағы» атты 100 жұмбақтан тұратын кітап жарық көрді. 2023 жылдың 8 ақпанында олар жазылушыларға 2023 жылғы жазылым қызметінің соңғы жылы болатынын хабарлады.

Women editors such as Margaret Farrar were influential in the first few decades of puzzle making, and women constructors such as Bernice Gordon and Elizabeth Gorski have each contributed hundreds of puzzles to The New York Times. However, in recent years the number of women constructors has declined. During the years that Will Weng and Eugene Maleska edited the New York Times crossword (1969–1993), women constructors accounted for 35% of puzzles, while during the editorship of Will Shortz (1993–present), this percentage has gone down, with women constructors (including collaborations) accounting for only 15% of puzzles in both 2014 and 2015, 17% of puzzles published in 2016, 13%—the lowest in the "Shortz Era"—in 2017, and 16% in 2018. Several reasons have been given for the decline in women constructors. One explanation is that the gender imbalance in crossword construction is similar to that in related fields, such as journalism, and that more freelance male constructors than females submit puzzles on spec to The New York Times and other outlets. Another explanation is that computer assisted construction and the increased influence of computational approaches in generating word lists may be making crossword construction more like STEM fields in which women are underrepresented for a number of factors. Some have argued that the relative absence of women constructors and editors has had an influence on the content of the puzzles themselves, and that clues and entries can be insensitive regarding language related to gender and race. Margaret Irvine suggested that lack of confidence was a barrier. Several approaches have been suggested to develop more women in the field, including mentoring novice women constructors and encouraging women constructors to publish their puzzles independently. Inspired by this, Laura Braunstein and Tracy Bennett launched The Inkubator, a "twice monthly subscription service that will publish crosswords constructed by cis women, trans women, and woman aligned constructors." The Inkubator raised over $30,000 in its initial Kickstarter campaign, and began publishing puzzles on January 17, 2019. A book of 100 puzzles, Inkubator Crosswords: 100 Audacious Puzzles by Women and Nonbinary Creators, was published in 2022. On February 8, 2023, they announced to subscribers that 2023 would be their final year as a subscription service.

Ағылшын тілінен басқа тілдер

Дауысты әріппен аяқталатын сөздердің көп болуына байланысты, итальяндық кроссворд жасаушылары ең қиын міндетке тап болады. Оң жақ жиегі мен төменгі бөлігін құрастыру әсіресе қиын болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, швед кроссворд жасаушыларына жұмыс әлдеқайда оңай. Әсіресе үлкен суреттердегі кроссвордтарда етістіктердің жіктелуіне, сын есімдер мен есімдердің өзгеріске түсуіне рұқсат беріледі. Мысалы, швед тіліндегі "kan sättas i munnen" = "sked" ("ауызға салуға болады" = "қасық") сияқты жауап грамматикалық тұрғыдан өзгертілуі мүмкін; "den kan sättas i munnen" = "skeden" ("ауызға салуға болады" = "қасық"), себебі есімнің анықталған түрі деклинацияны қамтиды.

Орфографиялық

Нью-Йоркте пайда болған кроссвордтар көптеген елдерге және тілдерге тарады. Ағылшын тілінен басқа тілдерде диакритиканың мәртебесі белгілі бір тілдің орфографиясына байланысты өзгереді, сондықтан: африкаанс тілінде барлық диакритикалық белгілер ескерілмейді. Мысалы, TEË (қарсы мағынасында) және TEE (шай мағынасында) сөздері екеуі де TEE деп жазылады. Бұл SÊ (айту) және SE (қатысты) және тағы да басқаларға да қатысты. Чех және словак тілдерінде диакритика белгілері сақталады, ал ch бір әріп ретінде қарастырылып, бір квадратты алады. Голланд тіліндегі кроссвордтарда ij диграфы бір квадратты толтыратын бір әріп болып саналады, ал IJ және Y (голланд әліпбиін қараңыз) әртүрлі деп есептеледі. Басқа сөз ойындарында ережелер өзгеше болуы мүмкін. Эсперанто кроссвордтарында диакритика белгілері сақталады, себебі олар жеке әріптерді (графемаларды) құрайды. Француз, испан және итальян тілдерінде акцент белгілері мен көптеген басқа диакритикалық белгілер ескерілмейді, испан тіліндегі тильдадан басқа: мысалы, француз тілінде ÊTRE жауабының соңғы Е әрпі CONGÉ сөзінің соңғы É әрпінің орнына қолданылуы мүмкін; бірақ испан тілінде N және Ñ әртүрлі әріптер болып саналады. Фриз тілінде диакритика белгілері толық сақталады. Немец тіліндегі кроссвордтарда ä, ö және ü әріптері ae, oe және ue болып айналады, ал ß әрпі ss болып айналады. Венгр тілінде диакритика белгілері толық сақталады немесе ұзындықты көрсететін жағдайда ескерілмейді: яғни I/Í, O/Ó, Ö/Ő, U/Ú, Ü/Ű бірдей деп есептеледі, бірақ A/Á және E/É әртүрлі дыбыстарды көрсетеді; алайда, венгр тілінде әріптердің қысқа/ұзын жұптарының айырмашылығы ерекше белгі болып табылады. Диграфтар екі квадратты толтырады. Ирландия кроссвордтарында Á, É, Í, Ó, Ú әріптеріндегі акценттердің барлығы сақталады, сондықтан (мысалы) SÍB сөзіндегі Í әрпі SLIABH сөзіндегі I әрпінің орнына қолданыла алмайды. Латын тілінде диакритика белгілері ескерілмейді. Сондықтан А әрпі Ă немесе Ā әрпімен бірдей саналады. Әдетте шіркеу латыны қолданылады. Анықтама үшін латын кроссвордтарының ай сайынғы журналы Hebdomada Aenigmatum-ға жүгінуге болады. Португал тілінде диакритика белгілері, Ç әрпінен басқа, ескерілмейді. Сондықтан А әрпі Ã немесе Á әрпімен тексерілуі мүмкін. Румын тілінде диакритика белгілері ескерілмейді. Орыс тілінде Ё әрпі Е әрпінің орнына қолданылуы мүмкін, бірақ Й әрпі И әрпінен өзгеше саналады; жұмсақ белгі Ь және қатты белгі Ъ алдыңғы әріптен өзгеше болатын жеке квадратты алады. Испан тіліндегі кроссвордтарда ch және ll диграфтары екі квадратты толтырады, бірақ кейбір ескі кроссвордтарда (1996 жылғы орфографиялық реформадан бұрын) олар бір квадратты толтырған.

From their origin in New York, crosswords have spread to many countries and languages. In languages other than English, the status of diacritics varies according to the orthography of the particular language, thus:
in Afrikaans all diacritical markings are ignored. Words such as TEË (meaning opposed) and TEE (meaning tea) are both simply written TEE. The same goes for SÊ (say) and SE (belonging to) and many others. in Czech and Slovak, diacritics are respected and ch, being considered one letter, occupies one square. in Dutch crosswords, the ij digraph is considered one letter, filling one square, and the IJ and the Y (see Dutch alphabet) are considered distinct. Rules may vary in other word games. in Esperanto crosswords, diacritics are respected, as they form separate letters (graphemes). in French, in Spanish and in Italian, accent marks and most other diacritical markings are ignored, except the tilde in Spanish: for instance, in French, the final E of answer ÊTRE can double as the final É of CONGÉ when written ETRE and CONGE; but in Spanish, N and Ñ are distinct letters. In Frisian diacritics are fully respected. in German language crosswords, the umlauts ä, ö, and ü are dissolved into ae, oe, and ue, and ß is dissolved into ss. in Hungarian, diacritics are either fully respected, or not respected where they denote length: that is I/Í, O/Ó, Ö/Ő, U/Ú, Ü/Ű are considered the same, but not A/Á and E/É which mark different sounds; although the difference between the short/long pairs of letters is a distinctive feature in Hungarian. Digraphs fill two squares. in Irish crosswords, the accents on Á É Í Ó Ú are all respected, so (for example) the Í in SÍB cannot double as the I in SLIABH. in Latin, diacritics are ignored. Therefore, A is considered the same as Ă or Ā. Ecclesiastical Latin is normally used. See the monthly magazine of Latin crosswords Hebdomada Aenigmatum as a reference. in Portuguese, diacritics are ignored with the exception of Ç. Therefore, A could be checked with Ã or Á.
in Romanian, diacritics are ignored. in Russian, Ё doubles as Е but Й is considered different from И; the soft sign Ь and the hard sign Ъ occupy a separate square, different from that of the previous letter. in Spanish crosswords, the digraphs ch and ll fill two squares, although in some old crosswords (from prior to the 1996 spelling reform) they filled one square.

Желілік желілердің құрылысы, айғақтары мен ережелері

Француз тіліндегі кроссвордтар ағылшын тіліндегілерге қарағанда кішкентай және міндетті түрде шаршы емес: әдетте 8–13 қатар мен баған болады, барлығы 81–130 квадрат. Олар симметриялы болуы міндетті емес және ағылшын тіліндегі жұмбақтардан айырмашылығы, екі әріптен тұратын сөздерге рұқсат етіледі. Жұмбақ құрастырушылар көлеңкеленген квадраттарды азайтуға тырысады. Қара квадраттарды 10% пайдалану жиі кездеседі; Жорж Перек «Le Point» үшін 9×9 торларды төрт, тіпті үш қара квадратпен құрастырды. Әрбір анықтамаға жеке нөмір берілмейді, керісінше, қатарлар мен бағандар шахмат тақтасындағыдай нөмірленеді. Белгілі бір қатар немесе бағанға қатысты барлық анықтамалар оның нөмірімен бірге жеке сөйлемдер түрінде тізімделеді. Италияда кроссвордтар әдетте француз тіліндегілерге қарағанда тікбұрышты және үлкен болады, 13×21 – ең көп кездесетін өлшем. Франциядағыдай, олар көбінесе симметриялы емес; екі әріптен тұратын сөздерге рұқсат етіледі; және көлеңкеленген квадраттардың саны азайтылады. Зат есімдер (тегі бар) және етістіктердің бастауыш немесе өткен шаққа қатысты формалары, сондай-ақ аббревиатуралар қолданылады; үлкен кроссвордтарда тордың ортасына екі-төрт сөзден тұратын сөз тіркестері немесе есімдер мен тегі қою қалыпты жағдай. Итальяндық кроссвордтардың бір түрінде көлеңкеленген квадраттар қолданылмайды: сөздер торды қалыңдату арқылы бөлінеді. Тағы бір түрі бос тордан басталады: шешуші жауаптарды да, көлеңкеленген квадраттарды да толтыруы керек, ал көлденең және тік сылбырлар қатар мен баған бойынша реттелген немесе реттелмеген болуы мүмкін. Қазіргі еврей тілінде көбінесе тек дауыссыздар жазылады; дауыстылар түсініледі немесе диакритикалық белгілер түрінде беріледі. Бұл кейбір сөздерді енгізуде күдік тудыруы мүмкін, сондықтан жұмбақ құрастырушылар жауаптарды ktiv male (кейбір дауыстылармен) немесе ktiv haser (дауыстыларсыз) түрінде енгізу керектігін көрсетеді. Сонымен қатар, еврей тілі оңнан солға қарай жазылатындықтан, ал римдік сандар солдан оңға қарай жазылады, жазу ұзындығын сипаттауда, әсіресе көп сөзді тіркестерде күдік тууы мүмкін. Әртүрлі жұмбақ құрастырушылар мен басылымдар осы екі мәселе бойынша әртүрлі конвенцияларды қолданады. Жапон тіліндегі кроссвордта жазу жүйесіне байланысты, тордың әрбір ақ шаршысына бір әріп емес, бір буын (әдетте катакана) енгізіледі, нәтижесінде әдеттегі шешу торы басқа тілдердегілерге қарағанда кішкентай болып көрінеді. Кез келген екінші йоон буыны толық буын ретінде қарастырылады және сирек кіші әріптермен жазылады. Шифрленген кроссвордтардың да жапонша нұсқасы бар, бірақ панграммалық қағида қолданылмайды. Кандзимен толтырылатын кроссвордтар да жасалады, бірақ оларды құруға көбірек күш жұмсалатындықтан, олардың саны әлдеқайда аз. Жапон тілінде үш жазу түрі болса да – хирагана, катакана және кандзи – олар бір кроссвордта сирек қолданылады. Жапон кроссвордтарының торларын құру кезінде көбінесе екі қосымша ереже сақталады: көлеңкеленген шаршылар бір-бірімен қабырға бөлісе алмайды (яғни олар тікбұрышты түрде жалғаспауы керек) және бұрыштық шаршылар ақ болуы керек. Бангалор қаласында тұратын А. Н. Прахлада Рао канада тілінде 35 000 кроссворд құрастырған, оның ішінде 7 500 кроссворд канада тілінде түсірілген фильмдерге негізделген, барлығы 10 00 000 (он лакх, немесе бір миллион) анықтама бар. Оның есімі 2015 жылы «Лимка» кітабына ең көп кроссворд жасағандығы үшін енгізілді. Ол бұл атақты 2016 және 2017 жылдар аралығында сақтап тұрды. 2008 жылы оның жұмбақтарының бес томдық жинағы жарық көрді, содан кейін 2017 жылы тағы жеті том шықты. Бенгал тілі де кроссвордтарымен танымал. Кросвордтар бенгал тіліндегі көптеген газеттер мен журналдарда тұрақты түрде жарияланады. Тор жүйесі британдық стильге ұқсас және екі әріптен тұратын сөздерге рұқсат етілмейді. Польшада кроссвордтар көбінесе британдық стильдегі торларды қолданады, бірақ кейбіреулерінде көлеңкеленген шаршылар жоқ. Көлеңкеленген шаршылар көбінесе анықтамалары бар қораптармен ауыстырылады – мұндай кроссвордтар «швед жұмбақтары» немесе «швед стиліндегі кроссвордтар» деп аталады. Польша кроссвордтарының басым көпшілігінде тек зат есімдерге рұқсат етіледі. Швед кроссвордтары көбінесе суреттелген (суреттер немесе сызбалар) және «швед стиліндегі торға» тән сызықтық анықтама стилінде болады. «Швед стиліндегі» тор (суретті кроссвордтар) нөмірлерді қолданбайды. Оның орнына, жауаптары жоқ шаршыларда жауапты қай жерде және қандай бағытта толтыру керектігін көрсететін жебелер бар. Егер анықтама шаршыларында жебелер болмаса, жауап анықтама шаршысының оң жағына көлденең бағытта толтырылады немесе – егер анықтама шаршысы тік бөлінген және екі анықтаманы қамтыса – жоғарғы анықтама үшін оң жаққа көлденең, ал төменгі анықтама үшін төменге тік бағытта толтырылады. Мұндай тор стилі Швециядан басқа көптеген елдерде, көбінесе журналдарда, сондай-ақ күнделікті газеттерде де қолданылады. Тор көбінесе бір немесе бірнеше суреттерді шаршылар блогының орнына қолданып, бір немесе бірнеше жауаптарға анықтама ретінде пайдаланады; мысалы, эстрада жұлдызының аты немесе суретке байланысты ұйқас немесе тіркес. Мұндай жұмбақтарда көбінесе торда симметрия болмайды, бірақ олар көбінесе ортақ тақырыпқа ие болады (әдебиет, музыка, табиғат, география, белгілі бір жылдың оқиғалары және т.б.). Бұл дәстүр 1900 жылдардың ортасында отбасылық журналдарда және газеттердің бөлімдерінде гүлденді. Содан кейін мамандандырылған журналдар пайда болды. Мыңжылдықтар тоғысында шамамен алты швед журнал баспагерлері кроссвордтарға арналған журналдар шығарды, олардың саны жиырмадан асты, көбінесе ай сайын жарық көрді. Швед тілінде шығарылатын ең көне кроссворд журналы – 1957 жылы құрылған «Krysset» (Bonnier). Сонымен қатар, барлық газеттерде де қандай да бір түбіртектегі кроссвордтар жарияланады, ал демалыс күндері газеттерде кроссвордтар мен осы сияқты ойын-сауық материалдарына арналған бөлімдер көбірек болады. Екі ірі кешкі газет («Aftonbladet» және «Expressen») апта сайын «Kryss & Quiz» және «Korsord» атты кроссворд қосымшаларын жариялайды. Екеуі де дүйсенбі және сейсенбі күндері ақылы қосымша ретінде қол жетімді, екі газет арасындағы бәсекелестіктің бір бөлігі ретінде.

French language crosswords are smaller than English language ones, and not necessarily square: there are usually 8–13 rows and columns, totaling 81–130 squares. They need not be symmetric and two letter words are allowed, unlike in most English language puzzles. Compilers strive to minimize use of shaded squares. A black square usage of 10% is typical; Georges Perec compiled many 9×9 grids for Le Point with four or even three black squares. Rather than numbering the individual clues, the rows and columns are numbered as on a chessboard. All clues for a given row or column are listed, against its number, as separate sentences. In Italy, crosswords are usually oblong and larger than French ones, 13×21 being a common size. As in France, they usually are not symmetrical; two letter words are allowed; and the number of shaded squares is minimized. Nouns (including surnames) and the infinitive or past participle of verbs are allowed, as are abbreviations; in larger crosswords, it is customary to put at the center of the grid phrases made of two to four words, or forenames and surnames. A variant of Italian crosswords does not use shaded squares: words are delimited by thickening the grid. Another variant starts with a blank grid: the solver must insert both the answers and the shaded squares, and across and down clues are either ordered by row and column or not ordered at all. Modern Hebrew is normally written with only the consonants; vowels are either understood, or entered as diacritical marks. This can lead to ambiguities in the entry of some words, and compilers generally specify that answers are to be entered in ktiv male (with some vowels) or ktiv haser (without vowels). Further, since Hebrew is written from right to left, but Roman numerals are used and written from left to right, there can be an ambiguity in the description of lengths of entries, particularly for multi word phrases. Different compilers and publications use differing conventions for both of these issues. In the Japanese language crossword; because of the writing system, one syllable (typically katakana) is entered into each white cell of the grid rather than one letter, resulting in the typical solving grid seeming small in comparison to those of other languages. Any second Yōon character is treated as a full syllable and is rarely written with a smaller character. Even cipher crosswords have a Japanese equivalent, although pangrammaticity does not apply. Crosswords with kanji to fill in are also produced, but in far smaller number as it takes far more effort to construct one. Despite Japanese having three writing forms hiragana, katakana, and kanji they are rarely mixed in a single crossword puzzle. The design of Japanese crossword grids often follows two additional rules: that shaded cells may not share a side (i. e. they may not be orthogonally contiguous) and that the corner squares must be white. A. N. Prahlada Rao, based in Bangalore, has composed/ constructed some 35,000 crossword puzzles in the language Kannada, including 7,500 crosswords based on films made in Kannada, with a total of 10,00,000 (ten lakhs, or one million) clues. His name was recorded in the Limca Book Of Records in 2015 for creating the highest number of crosswords in any Indian Regional Language. He continued to hold this title through 2016 and 2017. In 2008, a five volume set of his puzzles was released, followed by 7 more volumes in 2017. Bengali is also well known for its crossword puzzles. Crosswords are published regularly in most Bengali dailies and periodicals. The grid system is similar to the British style and two letter words are usually not allowed. In Poland, crosswords typically use British style grids, but some do not have shaded cells. Shaded cells are often replaced by boxes with clues—such crosswords are called Swedish puzzles or Swedish style crosswords. In a vast majority of Polish crosswords, nouns are the only allowed words. Swedish crosswords are mainly in the illustrated (photos or drawings), in line clue style typical of the "Swedish style grid". The "Swedish style" grid (picture crosswords) uses no clue numbers. Instead, clues are contained in the cells which do not contain answers, with arrows indicating where and in what direction to fill in answers. Arrows can be omitted from clue cells, in which case the convention is for the answer to go horizontally to the right of the clue cell, or – if the clue cell is split vertically and contains two clues – for the answer to go horizontally to the right for the top clue and vertically below for the bottom clue. This style of grid is also used in several countries other than Sweden, often in magazines, but also in daily newspapers. The grid often has one or more photos replacing a block of squares as a clue to one or several answers; for example, the name of a pop star, or some kind of rhyme or phrase that can be associated with the photo. These puzzles usually have no symmetry in the grid but instead often have a common theme (literature, music, nature, geography, events of a special year, etc.) This tradition prospered already in the mid 1900s, in family magazines and sections of newspapers. Then the specialised magazines took off. Around the turn of the millennium, approximately half a dozen Swedish magazine publishers produced specialised crossword magazines, totaling more than twenty titles, often published on a monthly basis. The oldest extant crossword magazine published in Swedish is Krysset (from Bonnier), founded in 1957. Additionally, nearly all newspapers publish crosswords of some kind, and at weekends often devote specialised sections in the paper to crosswords and similar type of pastime material. Both major evening dailies (Aftonbladet and Expressen) publish a weekly crossword supplement, named Kryss & Quiz and Korsord respectively. Both are available as paid supplements on Mondays and Tuesdays, as part of the ongoing competition between the two newspapers.

Америка стилідегі кроссвордтар

Типик тақырыптық американдық кроссвордтарда тақырып бірінші болып жасалады, өйткені желісі құрылатын симметриялық ұзын жауаптар жиынтығы қажет. Тордың 180 градустық айналу симметриясы болғандықтан, жауаптар да сондай болуы керек: сондықтан, әдеттегі 15×15 квадраттық американдық кроссвордында торға дұрыс орналастырылатын екі 15 әріпті және екі 13 әріпті жазу болуы мүмкін (мысалы, үшінші қатарда бір 15 әріпті жазу, ал екіншісі 13-ші қатарда симметриялы түрде; 6-шы қатардың бірінші шаршысынан басталатын бір 13 әріпті жазу және 10-шы қатардың соңғы шаршысынан аяқталатын екіншісі). Тақырып әзілді немесе қызықты ғана емес, сонымен қатар ішкі үйлесімді болуы керек. Жоғарыда аталған Сара Келлердің 2005 жылғы 26 сәуірдегі басылымында ағаштың әртүрлі бөліктерін қамтитын бес тақырыптық жазу бар: КВАРТОР, ТАБЛЕЛЕФ, КОДЕРБЕТРУНК, БЕЙНСТЕМ және БАНКБРАНК. Бұл кроссвордта CHARTER OAK жазуы орынды емес, өйткені басқа жазулардың бәрінде ағаштың атауы емес, ағаштың әртүрлі бөліктері келтірілген. Сол сияқты, отбасылық ағаш тақырыпты ашу үшін қолданылмаса, орынды болмайды (көбінесе «және» деген сияқты сөз тіркесімен бірге беріледі). Қазіргі жазбаларды ескере отырып, SEED MONEY де қабылдауға болмайды, өйткені басқа барлық тақырыптық жазбалар ағаштан бастаудың орнына, ағашқа қатысты. Бірақ кроссвордты әртүрлі орындардағы сөздердің қоспасына өзгертуге болады. Бөлшектердің тақ саны симметрияға жетуді жеңілдетеді; жұп нөмірлі кроссвордтарда төрт квадраттың орталық блогы симметриялық кроссвордты құруды әлдеқайда қиындатады. Қара квадраттарды орналастыру келесі талаптарды орындауы керек: 1) екі әріпті сөздердің болмауын қамтамасыз ету; 2) 180 градустық айналу симметриясын қалыптастыру (торды теріс бұрғанда, қара квадраттардың үлгісі өзгермейді); 3) әрбір әріптің тексерілгенін қамтамасыз ету (ағылшын тіліндегі екі сөзде де пайда болуы); 4) кроссвордтың көп бөлігін алып кетпеу (әдетте, қара квадраттардың үлесі 16% аспауы керек); 5) бүкіл кроссвордтың «барлық жағынан байланысты» болуын қамтамасыз ету, яғни қара квадраттар кроссвордты жеке бөлімдерге «бөлмеуі» керек; 6) (әдетте) тақырыптық емес жазудың тақырыптық жазулардан ұзын болмауын қамтамасыз ету. Сонымен қатар, «алдау» деп аталатын қара квадраттардың санын азайту ұсынылады, яғни, қара квадраттарды алып тастау кроссвордтың сөз санын өзгертпесе де, ондағы сөздердің ұзындығын қысқарту арқылы толтыруды жеңілдетеді. Содан кейін торға сәйкес сөздермен толтырылады, ескере отырып: 1) торда ешқандай сөзді қайталауға болмайды (алдынғы сөздер мен мақалаларды қоспағанда); 2) өсек-аяң немесе графикалық немесе «жағымсыз» сөздерге рұқсат етілмейді; 3) қарапайым кроссвордтарда түсініксіздікке қатаң тыйым салынады және қиын кроссвордтарда барынша азайтылуы керек, онда екі түсініксіз сөздің қиылысуына жол берілмеуі керек (және, идеалды жағдайда, түсініксіз сөз көптеген шешушілерге қызығушылық тудыруы керек – аз белгілі су жәндіктерінің туысы жақсы таңдау емес); 4) сирек кездесетін қысқартулар мен шетелдік нұсқалардан, сондай-ақ кроссвордтерде жиі кездесетін сөздерден (қазіргі тілде қолданылмайтын, бірақ әріптерінің қосындысы жағынан қолайлы болғандықтан кроссвордтарда жиі кездесетін сөздер, мысалы, азиялық бұқа ANOA) аулақ болу керек; 5) қазіргі заманғы кроссвордтарда поп-мәдениет пен корпоративтік брендтерге рұқсат етіледі; 6) жасалған сөздерге рұқсат етілмейді – әр жазуды сұрағанда анықтамалық немесе басқа да анықтама келтіруге болады. Үлкен сауда орындарының стандартты 15×15 кроссвордтары үшін төлемдер $50 (Games) -дан $500 (The New York Times) аралығында, ал 21×21 кроссвордтары үшін төлемдер $250 (Newsday) -дан $1,500 (The New York Times) аралығында. Кроссвордтардың өтемақы құрылымы әдетте авторлар баспадан шыққаннан кейін олардың кроссвордтарына барлық құқықтарды сатуын және нәтижесінде олардың еңбегін кітаптарда немесе басқа да нысандарда қайта жариялаудан ешқандай авторлық сыйақы алмауын қамтиды.

In typical themed American style crosswords, the theme is created first, as a set of symmetric long across answers will be needed around which the grid can be created. Since the grid will typically have 180 degree rotational symmetry, the answers will need to be also: thus a typical 15×15 square American puzzle might have two 15 letter entries and two 13 letter entries that could be arranged appropriately in the grid (e. g., one 15 letter entry in the third row, and the other symmetrically in the 13th row; one 13 letter entry starting in the first square of the 6th row and the other ending in the last square of the 10th row). The theme must not only be funny or interesting, but also internally consistent. In the April 26, 2005 by Sarah Keller mentioned above, the five themed entries contained in the different parts of a tree: SQUAREROOT, TABLELEAF, WARDROBETRUNK, BRAINSTEM, and BANKBRANCH. In this puzzle, CHARTER OAK would not be an appropriate entry, as all the other entries contain different parts of a tree, not the name of a kind of tree. Similarly, FAMILY TREE would not be appropriate unless it were used as a revealer for the theme (frequently clued with a phrase along the lines " and a hint to "). Given the existing entries, SEED MONEY would also be unacceptable, as all the other theme entries end in the part of a tree as opposed to beginning with it, though the puzzle could certainly be changed to have a mix of words in different positions. The odd number of squares on a side ensures that achieving symmetry is easier; with even numbered puzzles the central block of four squares makes constructing a symmetrical puzzle considerably more difficult. The black squares must be arranged so as to (1) ensure there are no two letter words; (2) form 180 degree rotational symmetry (so that if the grid is turned upside down, the pattern of black squares remains the same); (3) ensure that every letter is checked (appears in both an across and a down word); (4) not occupy too much of the puzzle (generally speaking, 16% of the puzzle is considered a rough limit for the percentage of black squares); (5) ensure that the entire puzzle has "all over interlock"—that is, that the black squares do not "cut" the puzzle into separate sections; and (6) ensure that (generally) no non theme entry is longer than any of the theme entries. In addition, it is considered advisable to minimize the number of so called "cheater" black squares, i. e., black squares whose removal would not change the word count of the puzzle but which make it easier to fill by shortening the length of the words therein. The grid is then filled with suitable words, keeping in mind that (1) no word can be repeated in the grid (with the exception of prepositions or articles); (2) profanity or graphic or "unpleasant" words are generally not allowed; (3) obscurity is strongly discouraged in easy puzzles and should be kept to a minimum in more difficult puzzles, where two obscure words should never be allowed to cross (and, ideally, where the obscure word would be of interest to most solvers—a genus of little known water bugs would not be a good choice); (4) uncommon abbreviations and variant foreign spellings should be avoided, as well as the use of crosswordese (those words that no longer appear in common speech but that occur frequently in crosswords due to their favorable letter combinations, such as the Asian buffalo ANOA); (5) in modern puzzles, pop figures and corporate and brand names are generally considered acceptable; (6) no made up words are permitted—there should be a dictionary or other reference that can cite each entry if asked. Crossword puzzle payments for standard 15×15 puzzles from the major outlets range from $50 (Games) to $500 (The New York Times) while payments for 21×21 puzzles range from $250 (Newsday) to $1,500 (The New York Times). The compensation structure of crosswords generally entails authors selling all rights to their puzzles upon publication, and as a result receiving no royalties from republication of their work in books or other forms.

Бағдарламалық жасақтама

Кроссвордтар жасауға көмектесетін бағдарламалық қамтамасыз ету кем дегенде 1976 жылдан бері жазылып келеді; 1980 жылдары Apple II үшін шыққан Crossword Magic осының бір танымал мысалы. Алғашқы бағдарламалық жасақтамалар адамдардан толтыруға арналған сөздер мен оларға жататын анықтамалардың тізімін енгізуді қажет етті, содан кейін жауаптарды автоматты түрде тиісті торға орналастыратын болды. Бұл компьютерлік ғылымда іздеу мәселесі болып табылады, себебі құрастыру ережелеріне сәйкес келетін көптеген мүмкін жағдайларды тексеру қажет. Кез келген жауаптар жиынтығында құқықтық жағдайлардың саны нөлге, бірге немесе бірнешеге жете алады. Қазіргі заманғы ашық кодты кітапханалар берілген жауаптар жиынтығынан заңды жағдайларды тиімді түрде жасауға тырысады. 1990 жылдардың соңында құрастырудың негізінен қолмен жасалуынан компьютерлік көмекпен жасалуына көшу басталды, бұл авторларға қызықтырақ және шығармашылыққа толы кроссвордтар жасауға мүмкіндік берді, сондай-ақ кроссвордтерде жиі кездесетін сөздердің санын азайтты. Қазіргі заманғы бағдарламалық қамтамасыз етуде кең көлемді анықтамалар мен жауаптар базасы бар, бұл компьютерге жұмбақ үшін сөздерді кездейсоқ түрде таңдауға мүмкіндік береді, сонымен қатар пайдаланушы тақырыпты немесе нақты сөздерді таңдауға бағыт беруі мүмкін. Көптеген белсенді пайдаланушылар жеке шығармашылықтарын білдіру үшін немесе белгілі бір тақырыпта қолдану үшін сөздерді базаға қосады. Бағдарламалық жасақтаманы пайдаланушыға сөздіктегі барлық сәйкес келетін сөздерді жылдам іздеу арқылы белгілі бір орынға сөз табуға көмектесу үшін де пайдалануға болады.

Нөмірлік

Бастапқыда Петербридж кроссвордтың екі өлшемін "Көлденең" және "Тік" деп атаған. Әр түрлі нөмірлеу жүйелерінің ішінде, стандарттысы – әр сөздің бастапқы шаршылары ғана солдан оңға және жоғарыдан төменге қарай нөмірленетін жүйе болды. "1 Көлденең" және "1 Тік" сияқты атаулар, нұсқауларға, айқас сөздерге немесе тордағы орындарға бір-бірінің орнына қолданылды. Кейіннен "Таймс" газетінде бұл терминдер жиі "көлденеңінен" және "төменнен" деп ауыстырылды, ал нұсқауларға жазу үшін сөздер немесе "А" және "D" әріптері, сызықшалармен немесе оларсыз қолданылуы мүмкін.