Кіріспе

Тұтас диссекциялық жұмбақ

Сома кубі – 1933 жылы даниялық ғалым Пит Хайнның Вернер Гейзенбергтің кванттық механика бойынша лекциясы кезінде ойлап тапқан тұтас диссекциялық жұмбақ. Бірлік кубтардан жасалған жеті түрлі бөлікті 3×3×3 кубқа құрастыру қажет. Бұл бөліктерді әртүрлі 3D пішіндер жасау үшін де пайдалануға болады. Сома кубінің бөліктері ең көп дегенде төрт бірлік кубтың барлық мүмкін комбинацияларынан тұрады, олар беттерінен біріктіріледі, сонда кем дегенде бір ішкі бұрыш пайда болады. Бұл шартты қанағаттандыратын бір немесе екі кубтың комбинациясы жоқ, бірақ үш кубтың бір және төрт кубтың алты комбинациясы бар. Осылайша, 3 + (6 × 4) = 27, бұл 3×3×3 кубтағы ұяшықтардың санымен сәйкес келеді. Осы жеті комбинацияның екеуі бір-бірінің көлеңкесі (қараңыз Хиральдық). Сома кубін Мартин Гарднер 1958 жылғы қыркүйекте Scientific American журналындағы «Математикалық ойындар» бағанында танымал етті. «Математикалық ойындарыңызда жеңіске жетудің жолдары» кітабында Сома кубі мәселесіне қатысты егжей-тегжейлі талдау бар. Айналулар мен көріністерді ескермегенде, Сома кубі жұмбағының 240 ерекше шешімі бар: оларды сегіз патшайым жұмбағына ұқсас қарапайым рекурсивті кері іздеу компьютерлік бағдарламасымен оңай жасауға болады. Джон Хортон Конвей және Майкл Гай 1961 жылы қолмен барлық 240 мүмкін шешімді бірінші болып анықтады.

Өндіріс

Пит Хайн Теодор Скёде Кнудсеннің Skjøde Skjern (Дания) компаниясы жасаған, әдемі өңделген палисандр ағашынан жасалған Soma кубінің нұсқасын бекітті. 1967 жылдан бастап, ол бірнеше жыл бойы АҚШ-та ойын өндіруші Паркер Бразерс компаниясы арқылы сатылды. 1970-ші жылдары Паркер Бразерс компаниясы бірнеше түсте (көк, қызыл және қызғылт сары) пластикалық Soma кубтар жиынтығын коммерциялық түрде шығарды. Паркер Бразерс нұсқасының қаптамасында 1,105,920 мүмкін шешім бар екені айтылды. Бұл сан әрбір шешімнің бұрылыстарын және шағылыстарын, сондай-ақ жеке бөліктердің бұрылыстарын қамтиды. Қазіргі уақытта бұл жұмбақ Piet Hein Trading және ThinkFun (бұрынғы Binary Arts) компаниялары Block by Block деген атпен логикалық ойын ретінде сатылуда.

Шешімдер

Сома кубогын шешу психологиялық эксперименттер сериясында адамдардың өнімділігі мен күш-жігерін өлшеу үшін тапсырма ретінде пайдаланылды. Осы эксперименттерде сынаққа тартылғандардан сома кубогын белгілі бір уақыт ішінде мүмкіндігінше көп рет шешу сұралады. Мысалы, 1969 жылы Карнеги Меллон университетінің аспиранты Эдвард Деси өзінің диссертациялық жұмысында ішкі және сыртқы мотивация туралы әлеуметтік-психологиялық теорияны қалыптастыру барысында түрлі ынталандыру жағдайларында сома кубогын шешуді тапсырды. Кубтың 240 түрлі шешімінің әрқайсысында "Т" бөлігін орналастыруға болатын жалғыз бір орын бар. Әр шешілген кубты "Т" бөлігі төменгі жағында, оның ұзын қабырғасы алдыңғы жағына қарап, ал "Т" бөлігінің "тілі" төменгі орталық кубта болатындай етіп бұруға болады (бұл үлкен кубтың стандарттық орны). Мұны былай дәлелдеуге болады: Егер "Т" бөлігін үлкен кубқа орналастырудың барлық мүмкін тәсілдерін қарастырсаңыз (басқа бөліктерді ескермей), ол үлкен кубтың әрқашан екі бұрышын немесе ешқандай бұрышын толтыратынын көресіз. "Т" бөлігін үлкен кубтың бір бұрышын ғана толтыратындай етіп бағыттаудың жолы жоқ. "L" бөлігін екі бұрышты, бір бұрышты немесе ешқандай бұрышты толтыратындай етіп бағыттауға болады. Қалған бес бөліктің әрқайсысы екі бұрышты толтыратын бағыты жоқ; олар бір бұрышты немесе ешқандай бұрышты толтыра алады. Сондықтан, егер "Т" бөлігін есепке алмасаңыз, қалған алты бөлік толтыра алатын бұрыштардың максималды саны жеті (бес бөлік үшін әрқайсысы бір бұрыштан, ал "L" бөлігі үшін екі бұрыштан). Кубтың сегіз бұрышы бар. Бірақ "Т" бөлігін тек қана қалған бір бұрышты толтыру үшін бағыттау мүмкін емес, ал оны ешқандай бұрышты толтырмай бағыттау, әрине, куб құрамайды. Сондықтан "Т" әрқашан екі бұрышты толтыруы керек, және оны осылай істеудің тек бір ғана бағыты бар (бұрулар мен көріністерді ескермегенде). Сонымен қатар, барлық шешімдерде қалған алты бөліктің бесеуі өздерінің максималды бұрыштарын толтырады, ал бір бөлігі максималды санынан бір кем толтырады (бұл кемшікті бөлік деп аталады).

Сандар

Сома нұсқаулығында текше құрастырудан басқа, жеті бөліктен түрлі пішіндерді жасауға болатын фигуралар да келтірілген. Оң жақтағы суретте осы пішіндердің кейбіріне сол түс схемасындағы шешімдер көрсетілген.

Ұқсас жұмбақтар

Soma кубқа ұқсас 3D пентомино жұмбағы бар, ол 2×3×10, 2×5×6 және 3×4×5 өлшемді қораптарды толтыра алады. Бедлам кубы – он екі пентакуб және бір тетракубтан тұратын 4×4×4 жақты куб жұмбағы. Ібіліс кубы – алты поликубтан тұратын, біріктірілгенде 3×3×3 кубты құрайтын жұмбақ. Eye Level сондай-ақ Thinking Cube-ті (оқушылар Basic Thinking Math пәнінің 30-32 деңгейінде немесе Critical Thinking Math пәнінің 29-32 деңгейінде болған кезде) Soma кубына ұқсас оқыту құралы ретінде қолданады. Рубик кірпіштері – 27 кірпіштен тұратын ұқсас жұмбақ, бірақ бөліктері кірпіштерді беттерінен немесе қабырғаларынан біріктіру арқылы жасалған. Үш кірпішті біріктірудің 9 әртүрлі тәсілі бар, сондықтан бұл жұмбақ 3x3x3 кубқа айналуы мүмкін. Әр бөлікке ерекше шешім табуға мүмкіндік беретін түстермен боялған.