Кіріспе
Марокконың Марракеш қаласындағы мешіт – Кутубия мешіті немесе Кутубия мешіті (جامع الكتبية). Мешіттің атауы сондай-ақ Jami' al Kutubiyah, Kutubiya мешіті немесе Kutubiyyin мешіті деп те аударылады. Ол Марракештің оңтүстік-батыс бөлігіндегі медина ауданында, Джема-эль-Фнаа базарының жанында орналасқан және үлкен бақтармен шектеледі. Мешіт 1147 жылы Альмохад халифасы Абд әл-Мүмин Марракешті әлморавидтерден бағындырғаннан кейін салынды. Абд әл-Мүмин шамамен 1158 жылы мешіттің екінші нұсқасын толығымен қайта салды, ал Якуб әл-Мансур 1195 жылға қарай минарет құрылысын аяқтаған болуы мүмкін. Бүгінде тұрған мешіт осы екінші нұсқасы. Бұл Альмохад архитектурасының және жалпы марокколық мешіт сәулетінің маңызды мысалы. Минарет Маракештің маңызды ландшафтық белгісі және символы болып есептеледі.
The Kutubiyya Mosque or Koutoubia Mosque (جامع الكتبية )efn|The mosque's name is also variably rendered as Jami' al Kutubiyah, Kutubiya Mosque, or Kutubiyyin Mosque. It is located in the southwest medina quarter of Marrakesh, near the Jemaa el Fnaa market place, and is flanked by large gardens. The mosque was founded in 1147 by the Almohad caliph Abd al Mu'min right after he conquered Marrakesh from the Almoravids. A second version of the mosque was entirely rebuilt by Abd al Mu'min around 1158, with Ya'qub al Mansur possibly finalizing construction of the minaret around 1195. This second mosque is the structure that stands today. It is an important example of Almohad architecture and of Moroccan mosque architecture generally. The minaret is also considered an important landmark and symbol of Marrakesh.
Этимология
Мешіттің атауы араб тіліндегі "кутубийин" (كُتُبيين) сөзінен шыққан, ол "кітап сатушылар" деген мағынаны білдіреді. Ол Мохаммед V даңғылында, Фуко алаңына қарама-қарсы орналасқан. Француз оккупациясы кезінде жол желісі жаңа қалада мешіт орталық нүкте ретінде дамытылды. Мешіттің батыс және оңтүстік жағында көрнекті роза бағы бар, ал Хоуман эль Фетуаки даңғылының ар жағында Маракештің көрнекті құрылысшыларының бірі, Альморавид әмірі Юсуф ибн Ташфиннің шағын кесенесі орналасқан. Альморавидтер қаласын негіздеуші Әбу Бакр ибн Омардың 1070 жылы салған Ксар әл-Хаджардың алғашқы тас қамалының бір бөлігі де мешіттің солтүстік жағынан табылды. Сондай-ақ, бұл қираған орынның солтүстік-шығыс бұрышында және іргелес алаңның төңірегінде 1126 жылы аяқталған, бірақ кейін Альмохадтардың жаңа мешіт салу үшін бұзған Әли ибн Юсуф сарайының әртүрлі қалдықтары сақталған. Қазіргі мешіттің шығысында 19 ғасырда салынған, қазір француз консулдығы болып табылатын, қабырғалы Дар Мулай Али резиденциясы орналасқан. Сол эспланадада сонымен қатар кішкентай ақ күмбезді ғимарат – Лалла Зохраның Куббасы (немесе Кубба) бар. Бұл 17 ғасырдың басында қайтыс болған және мешіт маңына жерленген мистик Фатима Зохра бинт әл Куштің (сонымен қатар Лалла Зохра деп те аталады) қабірі.
Алмохадтардың Маракешти басып алуы және реформасы
Маракеш қаласы 1070 жыл шамасында Альморавид әулетімен олардың астанасы ретінде салынды, бірақ 1147 жылы Альмохадтар, олардың басшысы Абд әл-Мумин бастап, қалаға басып кірді. Альмохадтар Маракешті де өздерінің астанасы етіп белгілесе де, олардың жақтас жауы болған Альморавидтар салған діни ескерткіштердің қалдықтарын жоюды қалады, себебі оларды дінсіздер деп есептеді.
Альмохадтар мен Альморавидтердің қибласы
Кутубия және басқа да әлмохад мешіттерінің (әсіресе ортағасырлық ислам мешіттерінің) қибла бағытының сәйкестігі мәселесі күрделі және көбінесе дұрыс түсінілмейді. Бұл бағыт қазіргі заманғы мешіттерде қолданылатын «нағыз» қибладан айтарлықтай алшақ болған. Кибла бағыттары Марокконың ортағасырлық кезеңінде әртүрлі болды, бірақ әлмохадтар көбінесе 154° мен 159° аралығындағы бағытты ұстанды (нағыз солтүстіктен азимут ретінде көрсетілген сандар), ал Марракештегі «нағыз» қибла 91° (шамамен шығысқа қарай). Осы кезеңнен кейін билікке келген әлмохадтар, көне немесе дәстүрлі деп санайтын қибла бағытын таңдады. Олардың қибланы түсіндіруі шындыққа сай және қатаң түрде орындалған нұсқау ма, әлде алморавидтерден өзгешелену үшін көбінесе символикалық аргумент пе, деген сұрақ әлі де ғалымдар тарапынан талқыланады. Әлмохадтардың қибласы беделді Кордобаның Ұлы мешіті мен Фестің Қарауийин мешітінің қибла бағытына ұқсас болды, екеуі де 8-9 ғасырлардың соңында салынған. Бұл практика Меккедегі Ұлы мешіт ішіндегі тік төртбұрышты Қағба құрылымының қабырғаларының бағытын еліктеуге тырысқан болуы мүмкін, себебі басқа бір дәстүрде Қағбаның әртүрлі жақтары мұсылман әлемінің әртүрлі бөліктерімен байланысты деп есептелген. Осы дәстүр бойынша Қағбаның солтүстік-батыс жағы аль-Андалуспен байланысты болды, сондықтан Кордобаның Ұлы мешіті оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған, Кағбаның солтүстік-батыс қасбетіне қарағандай, оның негізгі осі Кағба құрылымының негізгі осіне параллель (оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай бағытталған). Бұл пікірге сәйкес, Абд әл-Мұмин бірінші Кутубия мешітінің құрылысын 1147 жылы, қаланы бағындырған жылы бастады. Бірінші мешіттің аяқталу күні расталмаған, бірақ шамамен 1157 жылға дейін аяқталған болуы мүмкін, өйткені сол жылы мешітте намаз оқылғаны белгілі болды, сондай-ақ бұрын Кордобаның Ұлы мешітінде сақталған халифа Османның қолымен жазылған Құранның маңызды бір данасы осы мешітке көшірілді. Жақында (2022) ғалымдар Антонио Алмагро мен Альфонсо Хименес араб тарихи деректемелерін қайта қарастырып, баламалы мерзімдеме ұсынды. Жаңа мешіт көршілес патша сарайымен өткел (сабат) арқылы байланысты болды, бұл әлмохад халифасына қоғамдық кіреберіс арқылы өтусіз, тікелей сарайынан дұға залына кіруге мүмкіндік берді (Кордобаның Ұлы мешіті мен жақын маңдағы Омейяд сарайы арасындағы ұқсас өткел сияқты). Қазіргі археологиялық қазбалар бірінші Кутубия мешітінде ағаштан жасалған мақсураның (халифа мен оның сүйіктілерін намаз оқыған кезде жұртшылықтан бөліп тұратын экран) жерден өздігінен көтеріліп, халифа кеткен кезде сол тәсілмен кері қайтуға мүмкіндік берген, яғни аңызға айналған механизмнің бар екенін растады. Бірінші Кутубия мешітінде минарет болды ма, әлі белгісіз, бірақ кейбір тарихшылар Альморавид кашбасының бұрынғы бекінісі немесе қақпасы мешіттің алғашқы минареті ретінде қайта пайдаланылған болуы мүмкін деп болжайды. Мұндай құрылымның қалдықтары бүгін алғашқы мешіттің солтүстік-шығыс бұрышында көрінеді. Француз археологы Жак Мюнье оларды Әли ибн Юсуфтың Альморавид кашбасын кеңейткен кезде салынған қақпаның (Баб 'Әли немесе Баб 'Әли ибн Юсуф) қалдықтары деп анықтады. немесе бір мешітті билік елітасы үшін эксклюзивті ету үшін, ал екіншісін жалпы халыққа пайдалану үшін жасалған сылтау ретінде қолданылды. Архитектуралық айырмашылықтар тек бірнеше егжей-тегжейлі мәселелерде және екінші мешіттің бірінші мешітке қарағанда сәл кеңірек болғанында ғана байқалады.
Бірінші мешіттің тасталуы
Бірінші мешіттің қашан тасталып кеткені белгісіз, сондай-ақ ол белгілі бір уақытта әдейі бұзылған ба, әлде қарапайым тасталып, уақыт өте келе құлап кеткені де белгісіз. Көптеген ғалымдар екі мешіт бір уақытта бір үлкен мешіт ретінде болған деп санайды. Девердун 1959 жылғы Маракеш туралы зерттемесінде алғашқы мешіт Якуб әл-Мансур жаңа Касба, яғни патшалық цитадельді оңтүстікке қарай салғаннан кейін ғана тасталып кеткен болуы мүмкін деген пікірді келтірді. Әл-Мансур осы цитадельдің бір бөлігі ретінде 1190 жылы аяқталған жаңа Касба мешітін салдырды, ол кейін халифа мен билеуші элитаның басты мешіті ретінде пайдаланылды. Мешіт және оның минареті 1990 жылдардың соңында қалпына келтірілді. 2016 жылы мешітке күн панельдері, күн су жылытқыштары және энергияны үнемдейтін LED шамдары орнатылды, бұл мемлекеттік мешіттерді жаңаруына және қайта жаңартылатын энергия көздеріне тәуелді ету мақсатында жасалды. Мешіт әлі де іске қосылған, мұсылман емес адамдарға кіруге рұқсат жоқ. Дегенмен, сол үлгіде салынған, қазіргі уақытта қолданылмайтын, бірақ Маракештен оңтүстікке қарай тарихи ескерткіш ретінде сақталған Тинмал мешітіне баруға болады. 2023 жылдың 8 қыркүйегінде болған 6,8 магнитудалы жер сілкінісі мешітке зақым келтірді. Жер сілкінісі кезінде түсірілген видеода мешіттің құрылысы дірілдегені көрінді. Жер сілкінісінен кейін ғимарат тұрды. 2024 жылдың наурыз айында мешіт жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін қайта ашылды.
Сәулет
Бірінші мешіт пен екінші мешіттің сәулеттік ерекшеліктері бағытынан басқа дерлік бірдей. Сондықтан, біреуі үшін дұрыс болса, екіншісі үшін де дұрыс, бірақ бірінші мешіт қазір археологиялық қалдықтар ретінде ғана көрінеді. Минареттен басқа, мешіт көбінесе кірпіштен салынған, алайда сыртқы қабырғалардың кейбір бөліктеріне құмтас та қолданылған. Осындай материалдар мен құрылыс тәсілдері бірінші мешітте де байқалады.
Сыртқы
Мешіт бақтары бар үлкен алаңда орналасқан және түнде жарықтандырылады. Бірінші мешіттің солтүстік жағындағы қабырға ескі Альморавид бекініс қабырғасына (Ксар эль Хаджар) тікелей іргелес тұрды. Мешітке сегіз кіреберіс бар: батыс жағында төрт, ал шығыс жағында төрт кіреберіс. Шығыс жағы кітап дүкендері орналасқан көшеге қарап тұрады, содан барып оған "Кітап сатушылар мешіті" деген ат берілді. Мешіттің оңтүстік жағында имамға арналған жеке кіреберіс бар, ол михрабтың сол жағындағы есікке жетелейді. Тарихи деректер бойынша, алғашқы Кутубия мешітінде де михрабға жақын жеке кіреберіс болған, оны билеуші тікелей мақсураға кіру үшін пайдаланған.
Жалпы жобалау
Минарет әлмохад стилінде салынған және құмтастан қаланған. Тарихи тұрғысынан, ол Марракештің қызғылт гипсімен жабылған, бірақ 1990 жылдары сарапшылар бастапқы тас жұмысын ашып, гипсті алып тастауды жөн көрді. Негізгі шахтасының биіктігі алты бұрышты негізінің әр қабырғасы өлшемімен анықталады. Осылайша, минареттің биіктігі мен енінің арақатынасы шамамен 5:1-ге жуық, бұл Магрибте минареттерді салу ережелеріндегі өзгерісті білдірді, себебі бұл пропорциялар әлмохад минареттерін Солтүстік Африканың бұрынғы үлгілерімен салыстырғанда биік және нәзік етті. Кутубия минареті кейіннен әлмохадтардың ықпалында болған аймақтарда салынған минареттердің үлгісіне айналды. Мұнараның айқындылығы оны Маракештің ерекше сәулеттік ескерткішіне айналдырды, оның айналасында пальма ағашының биіктігінен жоғары ғимараттар салуға тыйым салатын жарлық күшінде. Декорация көбінесе қызыл фонға сары немесе қара түспен, немесе керісінше, ашық фонға қою түспен жасалған. Жай геометриялық өрнектермен қатар, ең күрделі композициялар – өмір ағашы мотивіне негіделген гүлдік суреттер. Сондай-ақ, «Мүлік Аллаға (الملک للہ)» және «Құдірет Аллаға (العز لله)» деген сөздері жазылған стильді Куфи жазулары бар медальондар да бар. Бұл плиткалар қарапайым геометриялық үлгімен мозаика құрайды және Джонатан Блум оны Мароккодағы зельлидждің ең ерте дәлелді мысалы деп атайды. Бұл зельлидж жолағының үстінде минареттің басты шахтасының жоғарғы жиегі сатылы тік бұрыштармен (мерлондармен) безендірілген. Үш шардан тұратын бағана, олардың мөлшері жоғары қарай кемиді, ең ірісінің диаметрі шамамен болады. Шарлар мыс пластинадан жасалған және бір-біріне бекітілген. Мұнараның биіктігін толықтыратын мыс шарлардың жанында, муаззин әр жұма күні және діни мерекелерде көтерілетін Пайғамбардың жасыл туын ілуге арналған ту бағанасы орналасқан. Шарлардың құрамы туралы көптеген аңыз бар, олардың бірінде олар таза алтыннан жасалған делінеді. Бұл аңыз бастапқыда оңтүстікке қарай орналасқан Касба мешітінің минаретімен байланысты болған (оның да сондай аяқталуы бар), бірақ қазір көбінесе Кутубиямен байланыстырылады. Аңыздың тағы бір нұсқасы бойынша, шарлар Сади сұлтан Ахмад әл-Мансурдың әйелінің әшекейлерінен жасалған алтыннан толығымен соғылған.
Минареттің ішкі көрінісі
Негізгі шахтаның ішінде бірінен соң бірі орналасқан алты бөлме бар, бірінің үстіне бірі орналасқан. Мұнараның ішкі кең жарығымен жоғалып шығуға болады, бұл мұғаздың атқа мініп жоғары көтерілуіне мүмкіндік берген. Минарет ішіндегі қабырғалардың кейбір бөліктері әртүрлі граффитилермен өрнектелген, олар сәулеттік және декоративтік мотивтерден тұрады, бұл көп жылдар бойы мешіт құрылысында жұмыс істеген шеберлер мен сәулетшілердің қолтаңбалары болуы мүмкін.
Тарих
Кутубия мешітінің бастапқы мұғазбасы Альморавидтердің соңғы билеушілерінің бірі Али ибн Юсуфтың тапсырысымен Испанияның Кордова қаласындағы (аль-Андалус) шеберханада жасалған. Оның дайындалуы 1137 жылы басталды және жеті жылға созылған деп саналады. Ол "Ислам өнерінің ең ұлы туындыларының бірі" деп есептеледі. Ол ұзын, кең және биік.