Кіріспе

Тойотама химе (豊玉姫) – жапон мифологиясындағы, Кодзики және Нихон Шокиде айтылатын қасиетті құдай. Ол теңіз құдайы Ватацумидің қызы және Хуридің әйелі. Жапонияның алғашқы императоры Джимму императорының анасы ретінде танымал. Тойотама Хури ханзадасына үйленеді, бірақ ол бала туған кезде оған қарауға берген уәдесін бұзған соң теңізге қайта оралады. Ол Ұғаяфұқиаезу есімді балаға өмір сыйлады.

Атауы

Тойотама Химэ есімінің "құдайлық рухтарды тарту үшін бай інжулер жасайтын мико (қасиетті қыз)" деген мағынаға ие деп саналады, онда тойо (豊) сөзі "байлықты", ал тама (玉) сөзі "інжуді" білдіреді.

Аңыз

Тоятама химе мен Хури туралы әңгімелер Кодзики мен Нихон Шокиде кездеседі. Тойотама химе теңіз құдайы Ватацумидің қызы еді. Олардың тұратын сарайы балық қабыршақтарынан жасалғандай көрінеді және теңіздің түбінде орналасқан деседі. Ол аңшы ханзада Ямасачимен, сондай-ақ Хури ("От басылуы") деген атпен танымал болған тағдырлы кездесуді өткізеді. Ханзада өзінің үлкен ағасы Умисачиден ("Теңіздің сәттілігі") қарыз алған, теңізде жоғалтып алған балық аулау ілгішін іздеу үшін келген. Қыз құдықтан су алуға келгенде, ханзада құдықтың үстінде биік бой көтерген кацура (немесе кассия) ағашына көтеріліп, оны күтіп тұрды. Ханзада су сұрап, ыдысқа асыл тастар лақтырып берді. Оның сұлулығы ханшайымның көңілін баурап алды. Оның теңіз құдайы әкесі оны көктегі құдайлардың ұрпағы деп танып, той ұйымдастырды. Тойотама ханзадаға үйленді және олар сол жерде үш жыл өмір сүрді. Үш жыл өткен соң, Тойотаманың күйеуі көңілінен күйіп, жоғалған балық ілгішін табу міндетін аяқтамағанын айтты, оны ағасына қайтару қажет еді. Теңіз құдайының кеңесімен ол үлкен ағасын жеңіп алды. Тойотама күйеуімен бірге құрлыққа келген соң, жүкті екенін хабарлады. Ханзада оған бала туғанда қолдау көрсету үшін, толық жабылмаған, қара құстың қауырсынынан тоқылған бала тудыру үйін салды. Тойотама Хуриден бала туған кезде оған қарамауын өтінді. Содан кейін Тойотама ұл тауып, оған Угаяфукияэдзу ("Қара құстың қауырсынымен толық емес кездесу") немесе "Жер жағалауының көктегі батыр еркегі" деп ат қойды. Алайда Хуридің құлшынысы жеңіп, әйеліне тыңдап қойды. Оның таңғалысы, әйеліне таныс болғаннан гөрі, баласын мейіріммен бесіктеген алып ваниге (крокодил, немесе ежелгі деректерде акула) куә болды (кейбір Нихонги нұсқаларында ол айдаһар, Татсу еді). Бұл жаратылыс оның сүйікті Тойотамасы еді, ол бала туу үшін кейпін өзгерткен. Күйеуінің тыңдап тұрғанын байқаған соң, ол уәдесін бұзғаны үшін қатты ұялғандықтан, Хуриді кешіре алмады және оны, сондай-ақ баласын тастап, теңізге қайтып кетті. Ол кеткеннен кейін, кіші әпкесі Тамайориді ("Жұмыр тас жақсы") баласын өсіруге көмектесу үшін жіберді. Угаяфукияэдзу есейген соң, әпкесіне үйленді және соңынан Жимму деген балаға ие болды, ол Жапонияның бірінші императоры атанды.

Параллельдер

Кейбір түсіндірмешілер Тойотама химе мен ханшайым Ото химе арасындағы ұқсастыққа назар аударды. "Нихон Шокиде" айтылғандай, Тойотама бала туу үшін теңізден қайтып келгенде теңіз тасбақасына мініп келді. Тойотаманың крокодилге айналуы Еуропаның Мелузин аңыздарымен, сондай-ақ Шотландия мен Скандинавияның селки аңыздарымен салыстырылады. Жапон ғалымы Хироко Икеда, халықаралық Аарн-Томпсон индексіне негізделген жапон халық ертегілерінің тізімінде, бұл мифті 470C түрі ретінде – "Жоғалған балық ілгегі (Умисачи Ямасучи)" деп тіркеді: екі бауырластың бірі (бірі балықшы, екіншісі аңшы) балықшының ілгегін жоғалтады, ал оны іздеу кезінде теңіз патшасының қызымен кездесіп, үйленеді; кейін ол балық ілгегін қайтарып алады және толқындарды бақылау үшін оған құнды тас беріледі; ертегінің соңында аңшының әйелі босанғанда оны көрмеуді өтінеді, бірақ ол бұл тыйымды бұзады және оның орнында крокодил (вани) табады. Икеданың сөзіне göre, бұл ертегі Тынық мұхиты аймағында кең таралған, яғни Тынық мұхитының жағалауында тұратын этностардың арасында ұқсас ертегілер кездеседі.

Танымал мәдениет

Жапондық медиада адам-дракон гибридтері (Тойотама сияқты, анасының тарапынан шыққандар) кең таралған, әсіресе Popolocrois, Fire Emblem және Breath of Fire сияқты бейне ойындарда. Жапондық аниме Sekirei-де дәстүрлі ағаш таяқпен күресетін Тойотама атты Sekirei кейіпкері бар. Саманта Шеннонның "Қызыл ағаш үйі" романы осы аңызға шала-шала негізделген.

Ғылым

Құрып кеткен крокодилдер туысы Тойотамафимея осы құдайдың құрметіне, осы мифке тікелей сілтеме жасап аталған.