Кіріспе

Колорадо штатындағы үңгір, АҚШ. Жел үңгірі – Колорадоның Пайкс Пик аймағында орналасқан үңгір. Ол Колорадо-Спрингс қаласының батысында, 24-ші АҚШ тас жолында, Маниту жартас үңгірлерінің жанында жатыр. Үңгірлер кешені бойынша экскурсиялар күн сайын өткізіледі.

Үңгірдің ерекшеліктері

Желдер үңгірінің ең танымал бөлімі – Тыныштық салтанаты бөлмесі. 1984 жылы ашылған бөлмеде көптеген сирек кристалдық үңгір түзілімдері бар, соның ішінде геликтиттер де бар. Олар көптеген үңгір түзілімдері сияқты гравитация күшімен төмен қарай тартылмай, ерекше бағытта өседі, гравитация заңдарын бұзудай көрінеді. Дегенмен, бөлменің нәзік ортасын сақтау үшін оны жалпы жұртшылықтан жабу керек. Тыныштық салтанаты бөлмесі нәзік түзілімдердің өсуіне қажетті атмосфераны сақтау үшін ылғалдылықты ұстап тұратын үлкен түтікпен жабдықталған «экологиялық қақпа» арқылы жұртшылықтан жабылады. 1980 жылдардың соңында үңгір ішінде бірнеше жаңа өткелдер ашылды. 1988 жылдың 8 мамырында, Аналар күнінде «Оқиғалар бөлмесі» ашылды. Көптеген үңгір бөліктерінен гөрі табиғи күйде сақталған Оқиғалар бөлмесінде топырақ еден, жарықтардың аз саны (үңгірдегі басқа бөлмелермен салыстырғанда) бар және Маниту Ұлы үңгірлеріне кіруге мүмкіндік береді, онда Фонарь турлары өткізіледі. 1989 жылы «Ескі қызығушылық дүкені» деп аталған жаңа өткел ашылды, ол Желдер үңгіріндегі ең тар өткел ретінде танымал. Осы өткелден өтуге болады да «Колорадо раушаны» – бұралаң геликтит және «Өрмек торы аңғары» – нәзік геликтиттер жиынтығын көруге болады. Бұл өткел «Ұзын бойлы адамның бас ауруы, жуан адамның қайғысы» атты туристік топтардың өтуін жеңілдету үшін ашылды. Басқа да аз танымал көрікті жерлерге «түбі жоқ шұңқыр» жатады, ол көбінесе гидтердің әдемі әзілдеріне орын береді. Сондай-ақ, осы жерде Terror Dactyl деп аталатын еркін құлау ойын-сауық аттракционы бар.

Тарих

Апач және Ют тайпалары бұл үңгірді білген деген сенім бар. "Желдер үңгірі" деген атау Апач тайпасының аңызымен байланысты, олар үңгірде Ұлы Жел Рухының мекендейтініне сенеді. Үңгір туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1880 жылы пайда болды, сол кезде Джон және Джордж Пикетт ағайындылары Колорадо Спрингс қауымдық шіркеуінің пасторы, Розель Т. Крос пастордың басшылығымен Уильямс каньонында серуендеп жүргенде оны тапты. Балалар кішкентай үңгірдегі шамдарының жыпылықтайтынын және жақын жердегі жарықтан жел соғып тұрғанын байқады. Олар жарықтан өтіп, үлкен залға шықты. Бірнеше күннен кейін Крос шіркеудің хабарламасында үңгірдің табылуы туралы жазды, ал оның әңгімесі 1880 жылдың 2 шілдесінде Колорадо Спрингс газетінде жарияланды. Колорадо энциклопедиясында былай делінген: "Кросс, көптеген тәжірибесіз үңгір зерттеушілері сияқты, тік элементтердің биіктігі мен тереңдігін асыра көрсеткенімен, оның баяндамасы сол кездегі үңгірлердің сипаттамаларына тән, әдемі Виктория дәуірінің гиперболасынан айтарлықтай босатылған. Кросс және оның Boys’ Exploring Association бастапқы кіреберістен қол жетімді көлденең жолдардың көп бөлігін зерттеді, бұл қашықтық шамамен 200 футты құрады – шамдарды қолданатын мектеп оқушылары үшін лайықты қашықтық."

Туристік нысан

1880 жылы, үңгір ашылған жыл, Огайодан келген тас кесуші Джордж Вашингтон Снайдер Колорадоға бақытын іздеп келді. Снайдер сол кезде Уильямс каньоны үңгірлері деп аталған үңгірлерден өткелдер қазып, "Кеноп Холл" деп аталатын, онда мыңдаған сталактиттер мен сталагмиттер бар, шамамен 200 фут (60 метр) ұзын үлкен бөлме тапты. Снайдер: «Бұл Алладиннің керемет лампасымен сиқыр жасағандай әсер қалдырды» деп жазды. Айыныштысы, Снайдер өзінің жаңалықтарын қалада айтқаннан кейін, ертесі күні үңгірге қала тұрғындары шапқылап келіп, көптеген сталактиттерді бұзып алып кетті. 70 миллион жыл бұрын, теңіз суы шегініп, аймақ көтеріліп, Роки тауларының аймағы қалыптасты. Шамамен 4-7 миллион жыл бұрын әк тас су астындағы деңгейден төмен түсіп, жаңбыр суы көмірқышқыл газымен қосылып, әк тасты бірте-бірте ерітіп, қуыстар жасады. Осы қуыстар біртіндеп кеңейіп, өткелдер мен үңгірлерге айналды.

Үңгір формациялары

Үңгір жүйесіндегі жер асты суы деңгейі төмендеген кезде, үңгірлер мен қуыстар ауамен толтыла бастады. Үңгірдің төбесінде кальций карбонатына бай су тамшылағаннан сталактиттер пайда болды, олар мыңдаған жылдар бойы мұз тәрізді пішінге айналған жұқа кальцит сақиналарын қалдырды. Осы процестен үңгір еденінен сталагмиттер өсті. Үшінші типтегі құрылым – ағынды тас. Ағынды тас формациялары – үңгірлердің қабырғаларында немесе өткелдер бойында ағатын перде тәрізді құрылымдар. Олар әсіресе "Жел үңгірі" сияқты әктас "ерітінді үңгірлерінде" жиі кездесетін ең көп таралған құрылымдар. Оларды кейде перделер деп те атайды, олар минералға бай судың беткейлермен ағуынан мыңдаған жылдар бойы кальцитті қалдырып қалыптасады. Ең сирек және нәзік формациялар – геликтиттер. Геликтиттердің пішіндері әртүрлі сипатталған: "қолдар", лента тәрізді геликтиттер, аралар, таяқтар, көбелектер, бұрышталған картоп қызылшасы және "құрттар тобы". Олар тіпті ең ұсақ тиісуден де сындырылуы мүмкін, сондықтан туристік топтардан алшақ орналастырылған. Геликтиттер өскенде, олардың өсу сатыларында бірін немесе бірнеше рет вертикаль осі өзгереді, сондықтан бір түрі "құрттар тобы" деп аталады. Олардың гравитацияға қалай қарсы тұратынына қатысты бірнеше теориялар ұсынылған, бірақ ешқайсысының дұрыстығы әлі дәлелденбеген.

Танымал мәдениетте

Үңгір 2006 жылы "ManBearPig" атты "South Park" анимациялық телесериалының бір бөлімінде көрсетілген.