Түркана тілі: Кения мен Эфиопияның шығыс нилот тілі
Turkana language
Түркіана тілі – Кения мен Эфиопиядағы түркі халықтарының тілі. Атекер тілдер тобына жатады, екі тондық жүйесі бар. Географиясы, байланысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс нилоттық тілі – Кения мен Эфиопияда таралған тіл.
Eastern Nilotic language of Kenya and Ethiopia
Түркана /t/ɜr/'/k/ɑː//n/ə/ – Кения мен Эфиопияның түркана халқының тілі. Ол негізінен Кенияның солтүстік-батысында, Туркана көлінің батысында орналасқан Туркана округінде қолданылады. Бұл тіл Шығыс нилоттық тілдер тобына жатады және Уганданың карамоджон, цье және тесо тілдерімен, Оңтүстік Суданның оңтүстік-шығысында сөйленетін топоса тілімен, сондай-ақ Оңтүстік Судан мен Эфиопияның Омо аңғары шекарасындағы ньягатом тілімен тығыз байланысты. Бұл тілдердің барлығы бірге Атекер тілдері кластерін құрайды. Осы туысқан халықтардың біртұтас атауы – Атекер.
Turkana /t//ɜr/'/k//ɑː//n//ə/ is the language of the Turkana people of Kenya and Ethiopia. It is spoken in northwestern Kenya, primarily in Turkana County, which lies west of Lake Turkana. It is one of the Eastern Nilotic languages, and is closely related to Karamojong, Jie and Teso of Uganda, to Toposa spoken in the extreme southeast of South Sudan, and to Nyangatom in the South Sudan/Ethiopia Omo valley borderland; these languages together form the cluster of Ateker Languages. The collective group name for these related peoples is Ateker.
Түсі
Түркана тілінде екі тон бар: жоғары және төмен, және әрбір дауыс осы екі тонның бірін алып жүреді. Көптеген буындар жоғары тонды болады, сондықтан төмен тон көбірек ерекшеленеді. Кейбір тондылар "еркін" болып, ешқандай буынға тірелмейді. Тондық минималды жұптар сирек кездеседі, сондықтан сөздерді ажырату үшін маңызды емес, бірақ етістік шақтары мен есімшелерді ажырату үшін қолданылады, демек грамматикалық тұрғыдан маңызды.
Turkana has two tonemes, high and low, and one or the other is carried by every vowel. Most syllables carry a high tone, so that low tone is more marked. Some tones are "floating" and not carried by a syllable at all. Minimal pairs for tone are rare, and so it is not important in distinguishing words, but it is used to distinguish verb tenses and noun cases, so that it is important in terms of grammar.
Морфологиясы мен синтаксисі
Түркі тілі – етістікпен басталатын тіл, онда етістік-қылыш-объект (EKO) және етістік-объект-қылыш (EOQ) сөз тіркесі негізгі, белгіленбеген тәртіп болып табылады. Переходтық етістіктердің бір ғана толықтығы мен екі толықтығы бар екі толықтығы да белгіленбеген, ал қылыш етістіктен кейін келген кезде морфологиялық жағынан тонның өзгеруі арқылы белгіленеді және көбінесе мүлдем жіберіліп тасталады. Өтусіз және переходтық етістіктердің қылыштары бірдей белгіленеді. Осылайша, морфосинтаксистік үйлесім тұрғысынан алғанда, түркі тілі – нақты атаулы тіл және екі толықтығы бар тіл. Екі толықтығы бар етістіктерде алушы/есімдік толықтық тірі болуы керек және ол әрқашан тақырып/тікелей толықтықтың алдында келеді. Ешбір толықтық негізгі сөйлемнің қылышы ретінде көтеріле алмайды, сондықтан Турканада нақты пассивтік конструкция жоқ. Турканада алты жағдай бар: атаулы, абсолют, меншік, құрал, орналасқан жер және шақыру. Бұл оны типологиялық тұрғыдан ерекше етеді, өйткені бұл екі немесе үш жағдайдан артық жағдайға ие жалғыз етістікпен басталатын тілдердің бірі.
Turkana is a verb initial language with both verb–subject–object (VSO) and verb–object–subject (VOS) as basic, unmarked word orders. The single objects of transitive verbs and both objects of ditransitive verbs are unmarked, while the subject is morphologically marked by a change in tone when present after the verb, and is often omitted entirely. Subjects of intransitive and transitive verbs receive the same case marking. Thus, in terms of morphosyntactic alignment, Turkana is both a marked nominative language and a double object language. With ditransitive verbs, the recipient/indirect object is required to be animate, and it always precedes the theme/direct object. Neither object can be promoted to be the subject of a basic sentence, so that Turkana has no real passive construction. Turkana features six cases: a nominative, an absolute, a genitive, an instrumental, a locative, and a vocative. This makes it typologically unusual as one of the only verb initial languages attested to have more than two or three cases.