Кіріспе

Өнертабыстағы құқықтардың заңдық қорғалуы Патенттер мен патенттік құқық тарихы көбінесе 1474 жылғы Венеция жарғысымен басталды деп есептеледі.

Ертедегі прецеденттер

Көне Грецияда патенттік құқықтың белгілі бір түрі мойындалғанына қатысты бірнеше дәлелдер бар. Б.з.д. 500 жылы гректердің Сибарис қаласында (қазіргі Италияның оңтүстігінде) "жаңа өнертабыстар жасауға ұмтылғандарға ынталандыру көрсетілді, олардан түскен пайда өнертапқышқа бір жылға патент арқылы қамтамасыз етілді". Біздің заманымыздың үшінші ғасырында жазған Афиней, Филархқа сілтеме жасап, Сибарис қаласында ерекше тағамдардың авторына бір жылға эксклюзивті құқық берілгенін айтады. Англияда патент хаттары түріндегі гранттарды монарх өтініш білдірген және бекітілген өнертапқыштарға берді: 1331 жылы Джон Кемпе мен оның компаниясына берілген грант – ағылшындарды жаңа өнеркәсіпке үйрету мақсатымен жасалған корольдік гранттың ең алғашқы расталған мысалы. Бұл патенттік хаттар алушыға белгілі бір тауарларды өндіруге немесе белгілі бір қызметтерді көрсетуге монополия берді. Мұндай патенттік хаттардың тағы бір ерте мысалы – Генрих VI 1449 жылы фламандтық Джон Утинамға оның өнертабысы үшін жиырма жылдық монополия беру туралы грант берді. Содан кейін Флоренция Республикасы 1421 жылы Филиппо Брунеллескиге патент берді. Атап айтқанда, флоренциялық белгілі сәулетші Арно өзенімен мәрмәр тасымалдайтын көтергіш механизмдері бар баржаға үш жылдық патент алды.

Заманауи патенттік жүйенің дамуы

1450 жылдан бастап Венецияда патенттер жүйелі түрде беріліп келді, онда жаңа және өнертапқыштық құрылғыларды әлеуетті құқық бұзушылықтарға қарсы құқықтық қорғау алу үшін Республикаға хабарлауды міндеттейтін жарлық қабылданды. Қорғау мерзімі 10 жылды құрады. Көбінесе бұл шыны жасау саласында болды. Венециялықтар эмиграция жасағанда, жаңа мекендерінде де патенттік қорғау іздеді. Бұл патенттік жүйелердің басқа елдерге таралуына әкелді. Франция королі Генрих II 1555 жылы патентте өнертабыстың сипаттамасын жариялау концепциясын енгізді. Алғашқы патенттік «спецификация» Абель Фуллонға, «Usaige & Description de l'holmetre» (аумақтық өлшегіштің бір түрі) үшін берілді. Жариялау 1561 жылы патент мерзімі аяқталғаннан кейін кейінге шегерілді. 1729 жылдан бастап, 60 жылға дейін кешіктіріліп, жинақтар мерзімімен жарияланды. Тексерулер көбінесе құпия түрде жүргізіліп, өнертабыстың сипаттамасын жариялау талап етілмеді. Өнертабыстың нақты қолданылуы қоғамға жеткілікті ақпарат беру болып саналды. Ағылшын патенттік жүйесі ерте ортағасырлық бастауларынан өнертабысты ынталандыру үшін зияткерлік меншікті мойындаған алғашқы заманауи патенттік жүйеге дейін дамыды; бұл Өнеркәсіптік революцияның пайда болуы мен гүлденуіне негіз болған маңызды құқықтық база болды. 16 ғасырда ағылшын тәжі королі еңбекқор адамдарға (немесе олар төлеуге дайын болғандарға) монополиялар үшін патенттер берген. Блэкстоун (сол сілтеме) «патенттік хаттардың» (латынша literae patentes, «ашық жатқан хаттар») құжаттың төменгі жағынан ілінген мөр болғандықтан осылай аталғанын түсіндіреді: олар «Бұл хатты алған барлық адамдарға» жолданған және мөрді бұзбай-ақ оқуға болатын, ал «жабық хаттар» белгілі бір адамға жолданған және оқу үшін мөрді бұзу қажет болған. Бұл билік тәжді қаржыландыру үшін пайдаланылды және тәждің барлық жалпы тауарларға (мысалы, тұзға) патент беруімен кеңінен зәулімдікке ұшырады. Осыған байланысты соттар оларды беру шарттарын шектеуге кірісті. Халықтың наразылығынан кейін Англия королі Джеймс I барлық монополияларды жоюға мәжбүр болды және оларды тек «жаңа өнертабыстар жобаларына» ғана пайдалануға болатынын жариялады. Бұл 1624 жылғы Монополия туралы заңға енгізілді, онда Парламент Корольдің билігін нақты шектеді, сондықтан король тек өнертапқыштарға немесе түпнұсқалық өнертабыстарды енгізгендерге белгілі бір мерзімге патент бере алатын болды. Сондай-ақ, ол барлық қолданыстағы монополиялар мен жеңілдіктерді жойды: осы салада жаңа өнімдерді жасаудың немесе өндірудің жалғыз құқығын, осы патенттер мен рұқсаттар берілген кезде басқалар қолданбаған нағыз және алғашқы өнертапқыштар мен өндірушілерге беруге болады. Бұл заң Англияда және басқа елдерде патенттік құқықтың кейінгі дамуының негізі болды. 18 ғасырда патенттік құқықтың маңызды дамуы заңды түсіндірудің баяу процесі арқылы жүзеге асты. Королева Аннаның тұсында патенттік өтінімдерге өнертабыстың жұмыс істеу принциптерінің толық сипаттамасы қосылуы талап етілді. Дәрілік препараттарды патенттеу 18 ғасырдың ортасында ерекше танымал болды, бірақ кейін төмендеді. 1796 жылы Джеймс Уатттың бу машинасына алған патентіне қатысты сот даулары бұрыннан бар машинаны жақсарту үшін патенттер беруге болады және нақты практикалық қолданысы жоқ идеялар мен принциптерді де заңды түрде патенттеуге болады деген қағидаларды бекітті. Бұл құқықтық жүйе АҚШ, Жаңа Зеландия және Австралия сияқты ортақ құқық мұрасын қорғаған елдерде патенттік құқықтың негізі болды. Он үш колонияда өнертапқыштар патентті белгілі бір колонияның заң шығару органына өтініш беру арқылы ала алатын. 1641 жылы Самуэль Уинслоуға Массачусетс штатының соты тұз жасаудың жаңа әдісі үшін Солтүстік Америкадағы алғашқы патентті берді. 18 ғасырдың соңында Джон Локк философиясының ықпалымен патент беру экономикалық артықшылықты алудың орнына зияткерлік меншік құқығының бір түрі ретінде қарастырыла бастады. Осы кезеңде патенттік құқықтың теріс жағы да пайда болды – патенттік артықшылықты нарықты монополиялау және басқа өнертапқыштардың жақсартуларына кедергі келтіру. Бұған Боултон мен Уатт компаниясының Ричард Тревитик сияқты бәсекелестерін сот арқылы қуғындауы, олардың бу машинасына жақсартуларын патенті аяқталғанға дейін жүзеге асыруға кедергі келтіруі мысал бола алады.

Консолидациялау

Қазіргі француз патенттік жүйесі 1791 жылы Революция кезінде құрылды. Патенттер тексерусіз берілді, өйткені өнертапқыштың құқығы табиғи деп есептелді. Патент алу құны өте жоғары болды (500-ден 1500 франкқа дейін). Импорттық патенттер шетелден келген жаңа құрылғыларды қорғады. 1844 жылы патент туралы заңға түзетулер енгізілді, патент құны төмендетілді және импорттық патенттер жойылды. Осы түзетулермен бірге Breveté SGDG енгізілді, ол патенттелген өнімнің сипаттамасына сәйкес келетініне кепілдік бермейтін белгі болды. АҚШ Конституциясының Патент және авторлық құқықтар жөніндегі тарауы 1787 жылы Джеймс Мэдисон мен Чарльз Котесворт Пинкни ұсынды. Федералисттік №43-те Мэдисон былай деп жазды: "Бұл тараудың пайдалылығы күмән тудырмайды. Ұлыбританияда авторлардың авторлық құқығы жалпы құқық ретінде мойындалған. Пайдалы өнертабыстарға құқық та, өнертапқыштарға тиесілі деп санауға жеткілікті себеп бар. Екі жағдайда да қоғамдық мүдде жеке тұлғалардың талаптарымен толық үйлеседі." АҚШ Конгресінің алғашқы Патент заңы 1790 жылдың 10 сәуірінде қабылданды және "Пайдалы өнерді дамытуға көмектесу туралы заң" деп аталды. Алғашқы патент 1790 жылдың 31 шілдесінде Сэмюэл Хопкинске калий карбонатын (көмір қышқылының калий тұзы) өндіру әдісі үшін берілді. Бастапқы заң талап еткендей, әрбір өнертабыстың жұмыс үлгісі өтініммен бірге ұсынылуы керек болды. Патент өтінімдері тексеріліп, өнертапқыштың патент алуға құқылы емеуі мүмкін еді. Жұмыс үлгісін ұсыну талабы кейіннен алынып тасталды. 1793 жылы заңға түзетулер енгізіліп, өнертабыстың сипаттамасы ұсынылғаннан кейін патент автоматты түрде берілді. 1802 жылы жеке Патент бюросы құрылды. 1836 жылы патенттік заңдар қайта қаралып, патенттік өтінімдерді тексеру қайта жаңғыртылды. 1870 жылы Конгресс қабылданған заң негізінен қолданыстағы заңды қайта ұйымдастырып, жаңадан бекітті, сонымен қатар патент комиссарына Патент бюросы үшін ережелер мен регламенттерді жасау құқығын беру сияқты маңызды өзгерістер енгізді.

Сын

Англияда еркін сауда экономикасының дамыған экономикалық философиясының ықпалымен, 1850 жылдары патент туралы заң зерттеулерге кедергі келтіріп, қоғамдық мүддеден гөрі аз адамға пайда әкелетіні үшін сынға түсе бастады. Патент алуға қарсы науқан авторлық құқыққа да бағытталды және тарихшы Адриан Джонстың пікірінше, "бүгінгі күнге дейін интеллектуалдық меншікке қарсы жүргізілген ең күшті науқан болып табылады", патенттерді жоюға жақын келді. Джонс олардың негізгі аргументтерін былайша қорытындылайды: [Патенттер] жалғыз өнертапқыштың жасанды бейнесін жасады, интеллектуалдық ортақ мүліктің рөлін түбегейлі төмендетті және басқа азаматтардың осы ортақ мүлікке жолын кесті – олардың барлығы да осы тұрғыдан әлеуетті өнертапқыштар болатын. [ ] Патент иелері мемлекеттік жерді басып алғандармен теңестірілді, тіпті одан да жаман, өздерінің керуендерін тас жолдың ортасына орнатып, адамдардың жолын тосқан әдепсіз саудагерлер секілді. Осы кезеңде Франция, Пруссия, Швейцария және Нидерланды сияқты басқа да еуропалық елдерде де ұқсас пікірталастар болды. Патенттерді еркін саудаға қайшы келетін мемлекеттік монополия ретінде сынға алып, Нидерланды 1869 жылы патенттерді жойды (1817 жылы оларды енгізген) және 1912 жылға дейін қайта енгізбеді. Швейцарияда патенттерге қатысты сын патенттік заңдарды қабылдауды 1907 жылға дейін кешіктірді. Сондай-ақ, патенттердегі гендерлік теңсіздікке қатысты сын бар. Әйелдерге патент алуға тыйым салған тарихи заңдар енді күшінде болмаса да, әйел патент иелерінің саны әлі де ерлермен салыстырғанда айтарлықтай аз.