Кіріспе

Ортағасырлық Ирландиядағы тіл заңдары Килкеннидің жарғылары – Ирландия парламентінің 1366 жылы Килкенниде қабылдаған, Ирландияның гиберно-нормандық билеуінің әлсіреуін тежеуге бағытталған отыз бес заңнан тұратын жиынтығы.

Жарғылардың негізі

14 ғасырдың ортасында Ирландиядағы гиберно-нормандардың ықпалы төмендеп бара жатқандай сезілді, бұл негізінен ағылшын қоныс аударушылары арасында ағылшын заңдары мен әдет-ғұрыптарының жойылуына байланысты еді. Бұл ағылшын қоныс аударушылары «ирландтықтардан да ирландтырақ» деп сипатталды, себебі олар ирландтық заңдарды, әдет-ғұрыптарды, киім-кешекті және тілді қабылдады. Заңдар жинағының кіріспесінде былай делінген:

«Қазіргі кезде аталған жердегі көптеген ағылшындар ағылшын тілін, мінез-құлқын, атқа отыру әдісін, заңдарын және әдет-ғұрыптарын тастап, ирланд жауыздарының мінез-құлқына, киіміне және тіліне сәйкес өмір сүріп, басқаруда. Сонымен қатар, олардың арасында және аталған ирланд жауыздарымен әртүрлі некелер мен одақтастықтар жасады, осының салдарынан аталған жер және оның адал халқы, ағылшын тілі, біздің тәңіріміз корольге тиіс адалдық және ондағы ағылшын заңдары бағыныштылыққа түсіп, құлдырады».

Заңдар жинағы осы «аралас ұлтты» – толыққанды ағылшын да, ирландтық та емес – тоқтатуға тырысты, ағылшын қоныс аударушылары арасында ағылшын мәдениетін қайта бекіту арқылы. Нормандықтардың ықпалына әскери қауіптер де төнді, мысалы, 1315 жылы Роберт Брюстің інісі Эдвард Брюстің сәтсіз шабуылы, оған қарсы Ирландия басшысы Домхналл О’Нейл қорғаныс шараларын жасады. Ол Рим папасы Иоанн XXII-ге жолдаған наразылығында: «Біздің жерімізде тұратын ағылшындар Англия ағылшындарынан мінез-құлқымен ерекшеленеді, сондықтан оларды ең дұрысы орташа емес, ең опасыз ұлт деп атауға болады» деді. Сонымен қатар, 1333–1338 жылдардағы де Бург немесе Бёрк азаматтық соғысы болды, ол Ольстер графтығының иеліктерінің үш жеке билікке бөлінуіне әкелді, олардың екеуі патшаға қарсы көтеріліс жасады. Заңдар жинағының негізгі авторы Антверпендік Лионель, көбінесе Кларенс герцогы ретінде танымал, сонымен қатар Ольстер графы болды. 1361 жылы Эдуард III оны Ирландияға вице-король ретінде жіберді, мүмкін болса, Ольстердегі өз жерлерін қайтарып алу және ирландтардың алға жылжуын тоқтату үшін. Бұл заңдарды ол 1366 жылы шақырған парламент бекітті. Келесі жылы ол Ирландиядан кетіп қалды.

Заңнама

Заңдар ағылшын қоныс салушыларының ирландтық мәдениеті мен әдет-ғұрыптарының ықпалында болғанын мойындайды, жоғарыда айтылғандай. Олар ирландтар мен ағылшындардың аралас некелесуіне, ағылшындардың ирланд балаларын тәрбиелеуіне, ағылшындардың ирланд балаларын асырап алуына және ирланд есімдері мен киімдерін пайдалануына тыйым салды. Ағылшын тілін білмейтін ағылшын қоныс салушылары тілді үйренуге міндетті болды (жерлерін және мүлкін жоғалту жазасымен), сондай-ақ көптеген басқа ағылшын әдет-ғұрыптарын қабылдауға мәжбүр болды. Ирландтықтардың "хорлинг" және "койтинг" ойындары тоқтатылып, садақ ату және найзамен шабуылдау сияқты жаңа іс-әрекеттерге көшу керек болды, осылайша ағылшын қоныс салушылары ағылшын әскери тактикасын қолдана отырып, ирландтықтардың шабуылына қарсы тұруға дайын болар еді. Басқа заңдар Ирландиядағы ағылшындарды ирландтық Марш заңы немесе Брехон заңының орнына ағылшын ортақ құқығымен басқаруды талап етті және "Ирландия ұлтының ешбір өкілінің жердегі ағылшындардың арасында ешқандай кафедралық немесе колледж шіркеуіне қабылдамауын" талап ету арқылы ирланд және ағылшын шіркеулерінің бөлінуін қамтамасыз етті. Ағылшындардың ирландтарға деген сенімсіздігі XV-ші заңда көрініс тапқан, онда ирландтық әншілер мен әңгімешілердің ағылшын аумақтарына келуіне тыйым салынды, себебі олар "ағылшындар арасына келіп, ағылшындардың құпияларын, жоспарларын және саясатын білетін ирланд агенттерінен" сақтанды, бұл көбінесе үлкен зиянға әкеп соқты.

Жарғылардың орындалмауы

Заңдар ауқымы мен мақсаты жағынан кең болғанымен, ағылшындардың оларды толыққанды іске асыруға ресурстары жетпеді. Кларенс келесі жылы Ирландияны тастап кетуге мәжбүр болды (және одан кейін бір жылда қайтыс болды), ал Гиберно-Норман Ирландиясы негізінен ирландтық мәдени ерекшелікке ие болды. Тек 17 ғасырдың басында ғана Ирландияны жаулап алуға жасалған келесі әрекет нақты нәтижелер беруге мүмкіндік алды. Килкенни заңдары нәтижесінде Ирландиядағы екі "топтың" арасындағы толық бөлініс шамамен үш ғасырға созылды.