Кіріспе

Арқанмен жүгіру – бұл жеке даму мен команда құруға бағытталған, қиынға толы сыртқы белсенділік, ол әдетте жоғары элементтерден, төменгі элементтерден немесе олардың аралас комбинациясынан тұрады. Төменгі элементтер жерде немесе жерден жоғары орналасқан. Жоғары элементтер көбінесе ағаштарда немесе тік бағаналардан құрастырылады және қауіпсіздік үшін міндетті түрде сақтандыру қажет.

Терминология

Арқан курстары түрлі атаулармен белгілі, оның ішінде сынға қатысты курстар, арқанмен сынау курстары, командалық курстар және төменгі арқандар, сондай-ақ «Америка Скауттары» қолданатын қиын сыртқы жеке тәжірибе (Project COPE) курсы сияқты ерекше атаулар бар. Аэросаяхат паркі (немесе «Еуропалық стильдегі» саяхат паркі, Tree Top Adventure курсы) көбінесе ойын-сауық мақсатына қызмет етеді. Қатысты басқа терминдерге кедергілер курстары, шабуыл курстары және командалық курстар жатады, бірақ бұл терминдердің мағынасы аздап өзгеше, көбінесе олар жалпы халыққа арналған білім беру мен дайындықтан гөрі әскери дайындықпен байланысты.

Тарих

Бірінші арқан жолының қайда және қашан пайда болғаны белгісіз. Ежелгі гректерден бері әскерилер салдақтардан өту жолдарын сарбаздарды дайындау үшін пайдаланып келген. Алайда, бұл курстар негізінен өте жақсы физикалық жағдайдағы адамдарды даярлауға бағытталған, ал қазіргі арқан жолдарындағыдай, ерекше көзге түспейтін адамдарды дамыту мақсатында болмаған. Мұндай курстарда қауіпсіздік және тәуекелді басқару жүйелері шектеулі болған, көбінесе мүлдем болмаған. Көптеген мамандар Жорж Эбертті «заманауи» арқан жолының бастаушысы деп санайды. ХХ ғасырдың басында француз теңіз офицері болған Эберт, «Табиғи әдіс» деп аталатын дене шынықтыру әдісін, құралдарын және принциптерін жасады, ол сыртқы ортада физикалық, рухани және «ер жүрек» қасиеттерді дамытуды қамтыды. Теңіз қызметіндегі тәжірибесінен пайдаланып, Эберт кеме палубаларындағы кедергілерді үлгі етіп алды. «Эбертизм» екі дүниежүзілік соғыс аралығында өрістеп, француз әскерінің дене шынықтыру жаттығуларының стандартына айналды. Француз Канадасы мен Еуропадағы көптеген арқан жолдары мен сынақ курстары бағдарламалары бүгінгі күнге дейін Эбертизм курстары ретінде танылады. Колорадо штатындағы Марбл қаласы, алғашқы Колорадо Outward Bound курсының орны, АҚШ-тағы алғашқы арқан жолының орны ретінде айтылған, бірақ бұл күмәнді. Әскери салдақтардан өту жолынан үлгі алып, Уэльстің Абердифи қаласындағы Outward Bound мектебінде қолданылатын курсқа ұқсас, бұл курс қанап арқандарынан жасалған. Қауіпсіздік жүйелері минималды болған немесе мүлдем болмаған. Арқан жолдары 1971 жылы Project Adventure, Inc. компаниясы Массачусетс штатының Гамильтон қаласында білім беру мақсатында пайдалануға бейімделді. Мекемеде салынған алғашқы алаң әлі де тұр және бүгінгі күні қолданылуда.

Қазіргі заманғы курстар

1980 жылдан бері арқанды жолдардың күрделілігі едәуір өсті. Қазіргі заманғы арқанды жолдар сым арқан, үйкеліс құрылғылары және альпинистік жабдықтарды пайдалана отырып, бұрын басқарылмаған қауіптерді басқаруға арналған күрделі белдеу және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Таяқтар мен альпинистік жабдықтардағы соңғы технологиялық жетістіктер, сондай-ақ салалық қабылданған орнату және жобалау тәжірибелері соңғы пайдаланушылар мен табиғатқа қауіптілікті айтарлықтай азайтты. Қазіргі заманғы жолдар ағаштардан басқа да материалдарды, мысалы, электр бағаналарын және болат конструкцияларды пайдаланады. Тематикалық жолдардың соңғы тренді ойын-сауық үшін ақы төлейтін пайдаланушыларға бағытталған жаңа сын жолдарының жанрын жасады. Жаңа, жылжымалы биік арқанды жолдар (алғашқыда Ropes Courses, Inc. компаниясының Jim Liggett жобалаған) және жазық платформалы жүк көліктерінде салынған альпинистік қабырғалар сын жолдарына демалыс мақсатында көпшікке қол жеткізуді жеңілдетіп, олардың танымалдығын арттырды. Еуропада демалысқа бағытталған әрекет саябақтары қарқынды дамып келеді және АҚШ-та және бүкіл әлемде үлкен қызығушылық тудырады. Олар әдетте көптеген келушілерді қабылдау үшін жоспарланған. Олар нақты білім беру концепциясын ұстанбайды, бірақ жеке, физикалық және психикалық сынды көбінесе демалыс әрекеті ретінде қарастырады. Альпинизм техникасы немесе арнайы/ерекше дене шынықтыру тәжірибесі қажет емес. Типик слогандары: "Көңіл көтеру, батылдығыңды сынап көр және өз қорқынышыңды жең". Әрекет саябағына қатысушылар әртүрлі қиындық деңгейлеріндегі әртүрлі жолдармен өтеді. Әр жол әртүрлі акробатикалық элементтермен байланыстырылған бірнеше бағаналардан немесе ағаштардан тұрады.

Жоғары дәрежелі

Жоғары курс алдын ала дайындалған, кәсіби орнатылған, тіреулерден, кабельдерден және бұрандалардан жасалған немесе орманды аймақта әртүрлі ағаштарға арқандар мен сымдар бекітіліп, қолмен салынған курс болуы мүмкін. Арқанмен өтетін трассалар статикалық, динамикалық, тік және M-белей түрінде болуы мүмкін. Статикалық трассада қатысушылар қауіпсіздік үшін жоғарғы сымға, белдікке, арқандармен (арқандар мен карабинерлер) бекітіледі. Егер қатысушы төмен түсіп қалса, сым оны ұстап алады. Статикалық трассаның артықшылықтары – азғантай нұсқаушылардың қажеттігі, бір уақытта көп қатысушыны трассаға қабылдау мүмкіндігі және қатысушылардың әр элементтен кейін төмен түсіп, қайта көтерілмей, бірнеше элементті орындауына мүмкіндік беру. Динамикалық трассада қатысушылар арқанмен байланысады, оны жердегі адам ұстап, трассадағы қатысушыны сақтап отырады. Динамикалық трассаға қатысушылар көтерілуден бастап, элементті орындап, жерге түсірілгенге дейін үздіксіз сақтап отырылады. Тік трасса динамикалық трассаға өте ұқсас, бірақ мұндағы басты элемент – көтерілу. Тік трассалар түрлі болуы мүмкін: аспалы бөліктері, баспақыштар мен дөңгелектері бар тік кедергілер трассасы немесе ерекше сағат пішіндес элементтері бар альпілік мұнаралар. M-белей – екеуінің ішіндегі ең күрделісі, ол екі жеке белдікті қамтиды. Әйтпесе, ол динамикалық трассаға өте ұқсас. Әдетте, қатысушылар жарақат алу қаупі жоғары болғандықтан, трассаға қатысуға рұқсат беру алдында жазбаша міндеттеме беріп, қол қоюы керек. Кейбір қатысушылар биіктік пен физикалық қиындықтарға байланысты трассаны аяқтауға қиналады. Трассалардың биіктігі әдетте 25 футтан 50 футқа дейін жетеді, бірақ кейбір элементтер 150 футтан асып (мысалы, секвойялар мен кейбір орман трассаларында) кетуі мүмкін. Трассаға көтерілу үшін қатысушылар көбінесе жүк желісі, арқаннан жасалған Яковтың баспақышы немесе жасанды альпинистік қабырғаны пайдаланады.

Төмен курс

Төменгі арқандар курстары нақты және ойдағы кедергілерден тұрады, олар топтар мен жеке тұлғаларды бірлесіп жұмыс істеуге және міндетті орындауға шақырады. Төменгі арқандар курстарын жіктеуді бірнеше түрге бөлуге болады:
Ынтымақтастық ойын, Әлеуметтендіру іс-әрекеті, Мұзды еріту: тежеушілікті азайтуға және кедергілерді жоюға арналған көңілді іс-шара. Бұл іс-шаралар көбінесе нақты міндетке емес, оқиғалар тізбегіне негізделеді. Қолданушылар көбінесе жаңа нәрселерді сынап көруге ынталандырылатын, оларды әдеттегі жайлылық аймағынан тысқары жағдайға қоятын позицияларға орналастырылады. Мысалдар: есімдер ойыны, адамдар арасындағы байланыс, егерше шеңбері.
Топтық бастама: топқа өз ресурстарын біріктіріп, шешімдер табуға көмектесетін нақты және қиялданған жердегі кедергілерді (табиғи немесе жасалған) қамтитын мәселелер. Барлық мүшелер нәтижеге үлес қосса ғана табысқа жетеді. Мысалдар: Музей, Жұлдызды тор, Кілем лабиринты, Қасқыр ордасы, Китке қарау, Жержаңғыш өзені, Шақыру өзені, Т. П. Шағылысу, Нитро кесімі және Топтық қабырға.
Сенімділік құру ойындары: мүшелерге топтың басқа мүшелеріне сенімдерін сериялы әрекеттер арқылы көрсетуге мүмкіндік беретін іс-шаралар. Мысалдар: Желдегі күрке және Сенімге секіру.
Төменгі арқандар элементтері: ағаштар немесе тіректер арасында тартылған арқандар, кабельдер және кедергілер сериясы, жерден 12-18 дюйм биіктікте орналасқан. Төменгі арқандар элементтері физикалық күшті, төзімділікті, ептілікті, тепе-теңдікті және икемділікті сынап, қатысушыларды құлаудан қорқу, сәтсіздікке ұшыраудан қорқу және бақылауды жоғалтудан қорқу сияқты эмоционалдық мәселелерге қарсы тұруға шақырады. Тәуекелді басқаруды маңызды күзетушілердің рөлдерін атқаратын топ мүшелері жүзеге асырады. Мысалдар: Теңгерімдік арқан, Үшбұрышты жол, Дөңгелектерде серуен, Могавк жолы.

Мақсаты

Арқанмен жүгіруді жақтаушылар, оның білім беру, дамыту және демалыс мақсаттарына жететінін айтады. Биік арқандар мен альпинизм бағдарламалары көбінесе жеке жетістіктерге баса назар аударады және қатысушылардан жеке қорқыныштарымен және алаңдаушылықтарымен бетпе-бет кездесуді талап етеді. Сындар физикалық немесе эмоционалды сипатта болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, биік элементтерге арналған бағдарламалар арқанмен сақтандыру жүйесін басқару үшін техникалық дағдыларды дамытуды және меңгеруді қамтиды, бұл жүйе курстан өтетін альпинистердің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Мұндай жағдайларда нәтижелерге көбінесе сенімнің, шеберліктің және жетекшілік етудің негіздерін зерттеу кіреді. Төменгі арқандардағы элементтерді немесе топтық бастамаларды пайдаланатын бағдарламалар көбінесе топтық өзара әрекеттесуді, мәселелерді шешуді және басшылықты зерттеуге бағытталған. Көбінесе аталатын нәтижелерге ынтымақтастық, шешім қабылдау, өзіне сенім, позитивті тәуекелге бару, әлеуметтік байланыс, сенім, өзін-өзі бағалау, басшылық, мақсат қою және командалық жұмыс кіреді. Осы жиі айтылатын пайдаларға қоса, 2000 жылы «Journal of Leisure Research» журналында жарияланған зерттеу арқан курстарының тиімділік пен өнімділікті арттыру, қарым-қатынастар құру, түсіністікті дамыту, мақсат қою, идеяларды ойлап табу және міндеттерді орындау сияқты жоғары деңгейдегі нәтижелерді де көрсеткенін анықтады. Ұлыбритания Корольдік теңіз жаяу әскерлері «Тарзан шабуылы» деп аталатын өте қиын арқан курсын өткізеді. Командостық курсқа қабылдану үшін жаңа ғарышкерлер осы және басқа да ауыр сынақтарды қатаң уақыт шегінде бірінен соң бірі аяқтауы керек.

Зерттеу

20 ғасырдың соңында арқан курстарын ұйымдастыру және өткізудің қарқынды дамуына, сондай-ақ арқан курстарын салудағы жаңа технологиялар мен кәсіби біліктіліктің артуына қарамастан, арқан курстарына қатысудың көптеген психологиялық және әлеуметтік дамыту нәтижелері туралы нақты ғылыми келісімге қол жеткізілмеген.