Кіріспе

Каньондарда саяхаттау (АҚШ-та каньонға саяхаттау, Оңтүстік Африкада клоуфинг) – тау шатыру, жаяу жүру, жүзу және раппелинг сияқты бірнеше сыртқы спорт түрлерін біріктіретін спорт. Каньоншы (көнөңші) каньондардан әртүрлі техникаларды қолдана отырып төмен түседі, оларға жүру, қиын жерлерді өту, көтерілу, секіру, арқанмен түсу (раппелинг) және жүзу сияқты басқа сыртқы белсенділіктер кіруі мүмкін. Каньонды жаяу түсу (көнөңді жаяу түсу) сияқты техникалық емес түсіп түсулер көбінесе каньондық деп аталса да, каньондық және көнөңшілік терминдері көбінесе техникалық түсіп түсулермен байланысты – арқандар (раппельдер) мен арқанмен жұмыс істеу, техникалық көтерілу немесе төмен түсу, техникалық секірулер және/немесе техникалық жүзуді қажет ететін түсіп түсулермен. Көнөңшілік көбінесе шалқар және қиын-қыстау жерлерде жасалады және навигация, бағыт табу және басқа да далалық саяхат дағдыларын қажет етеді. Көнөңшілікке қолайлы каньондар көбінесе тастың негізіне ойылып, көптеген құламалармен, әдемі пішінді қабырғаларымен және кейде керемет сарқырамалармен тар шатқалдарды құрайды. Көптеген каньондар әктас, құмтас, гранит немесе базальттан жасалған, бірақ басқа да тау жыныстары да кездеседі. Каньон өте оңай немесе өте қиын болуы мүмкін, бірақ спортта көбінесе таза қиындыққа қарағанда эстетика мен көңіл көтеруге басымдық беріледі. Әлем бойынша әртүрлі каньондық маршруттары бар. Көнөңшілікке қажетті жабдықтарға тау шатыру құралдары, арқандар, қалқандар, гидрокостюмдер, арнайы жасалған аяқ киімдер, рюкзактар және арқан сөмкелері кіреді. Көнөңшілер жылдар бойы тау шатыру, жаяу жүру және өзенмен жүзу үшін қолданылатын құралдарды пайдаланғанмен, көнөңшіліктің танымалдылығы артып келе жатқандықтан, көбірек мамандықталған құралдар ойлап табылып, өндіріледі.

Әлемді айналып өту

Әлемнің көп бөлігінде каньонға түсу ағын сулы тау шатқалдарында жасалады. Көнiл көтеру ұйымдастырушылары бар елдердің саны жыл сайын артып келеді.

Азия

Непал альпинизм, треккинг, каньонға түсу, рафтинг, парапланерлік, тау велосипедімен жүру, бал жинау сияқты экстремалды саяхат түрлерінде зор әлеуетке ие. Каньонға түсу Сундариджалда (Катманду), Покхарада, Жалабиреде (Читванда) және басқа да жерлерде танымал. Вьетнамда «Dalat Canyoning Challenge» атты шақыруға болады, оны Viet Challenge Tours ұйымдастырады. Жапонияда «кьянионинг» және (саванобори) бар, соңғысы – каньондар мен шатқалдарға көтерілу спорты. Тайваньда каньонға түсумен қатар, әдетте ағысқа қарсы жүретін өзенді кезіп өту спорты да бар. Филиппинде Себу провинциясының Бадиан қаласындағы Кавасан сарсуатында каньонға түсуге танымал маршруттар бар, ол шетелдік туристердің арасында кең таралған.

Еуропа

Соңғы жылдары Ұлыбританияда каньонға түсу кеңінен танымал болды. Ұлыбританияда Уэльс, Шотландия, Камбрия, Йоркшир және Корнуоллдың кейбір аймақтары осы қызметтің ең басты орындары ретінде танылған. Уэльс тілінде каньонға түсу "cerdded ceunant" деп аталады. Оны "аңғарда серуендеу" немесе "арнада жылға бойы өту" деп те атайды, Ұлыбритания скауттар қауымдастығы оны "аңғар арқылы өзен төсенішін бойлай жүру қызметі" деп анықтайды. Бұл көбінесе шақыру, жүзу, тік жардан түсу және қоршаған ортаға байланысты қиын жерлерді өтуді қамтиды. Швейцарияның Тичино аймағы гранитті тау жыныстары, мөлдір жасыл көлдері және жағымды Жерорта теңізі климатының арқасында каньонға түсу үшін танымал орын. Словения, Италия және Австрияда да әдемі және танымал каньонға түсу орындары бар. Испания да жылы климаты мен каньонға түсуге қолайлы тау жыныстарының көптігіне байланысты танымал орынға айналды. Португалияда Азор және Мадейра аралдарында да каньонға түсуге болады.

Солтүстік Америка

Америка Құрама Штаттарында су ағып жатқан тау каньондарынан түсуді кейде "каньондау" деп атайды, бірақ "каньондау" термині көбірек қолданылады. АҚШ-тағы көптеген каньондау Колорадо үстіртінің құмтасқа қазылған көптеген тар каньондарында өтеді. Колорадо үстіртінен тыс Аризона, Калифорния, Колорадо, Юта және Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймақтарында да көптеген каньондау мүмкіндіктері бар. Сан-Габриэль, Сьерра-Невада, Каскад және Роки тауларында каньондарды кездестіруге болады. Аризонада Ұлы каньонның ішінде жүздеген каньон орналасқан. Сиерра Анхас, Мазатзал таулары, Санта-Каталина, Ок-Криктің Батыс саласы және Батыс Клир-Крик даласы сияқты бірнеше тау жоталары мен жабайы аймақтарда да көптеген техникалық каньондар бар.

Океания

Австралияда каньонинг Blue Mountains ұлттық паркіндегі көптеген құмтасты тік жарқабақты шатқалдарда жиі кездеседі, олар техникалық түсірулермен басталып, көбінесе тез ағыс судың болмауымен ерекшеленеді.

Африка

Оңтүстік Африкада "Kloofing" термині қолданылады, ол африкаанс тіліндегі "kloof" сөзінен туындаған, "шатқал" немесе "қап" деген мағына береді. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар (көбінесе Оңтүстік Африкада) осы терминді жоғарыда сипатталған әрекетті білдіру үшін пайдаланады. Бұл сөз canyoning және canyoneering сияқты мағынада қолданылады. Осы сөз (және оған қатысты әрекет) Оңтүстік Африкада 1920-жылдардан бері, тіпті одан ертерек кезеңдерден бастап қолданылып келеді.

Қауіптер

Кенионмен жүру қауіпті болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда каньонның қабырғаларынан қашу мүмкін емес, сондықтан түсуді аяқтау – жалғыз нұсқа. Көптеген каньондардың қашықтығы мен қол жетімсіздігіне байланысты, құтқару бірнеше сағатқа немесе бірнеше күнге дейін мүмкін болмауы мүмкін.

Жоғары су ағыны / гидравлика

Су ағыны күшті каньондар қауіпті болуы мүмкін және қауіпсіз өту үшін арнайы арқан техникалары қажет. Ағынды каньондарда гидравликалық құбылыстар, астыңғы ағымдар және сілемдер (немесе су өткіштер) кездеседі, олар каньоншыны тұтқындап, батырып өлтіруі мүмкін. 1993 жылы АҚШ-тың Юта штатындағы Сион ұлттық паркінде болған оқиғада, жастар тобының екі жетекшісі күшті каньон гидравликасында суға батып қайтыс болды (және одан кейін болған сот процесі) бұл спорт түріне жаман даңқ әкелді.

Кенеттен болатын су тасқыны

Көптеген каньондық сапарлардың әлеуетті қаупі – кенеттен су тасқыны. Көлемді жауын-шашын келіп түскен кезде каньон "кенелмейді", ал ағын су каньон төмен құйылып, су деңгейі тез өседі. Үлкен аумақты кезеген каньондарда жаңбыр каньоншылардан көп шақырым қашықтықта жауып, олар оны білмей де қалуы мүмкін. Тыныш, тіпті құрғақ каньон да жақын маңдағы қатты дауылдың салдарынан күшті ағысқа айналуы мүмкін. Кенеттен су тасқынынан қаза болған жағдайлар бар; 1999 жылы кеңінен таралған оқиғаның бірінде Швейцариядағы Саксенбах шатқалында коммерциялық каньондық саяхатқа шыққан 21 турист суға батып қайтыс болды. Швейцария билігі соңғы жылдары қауіпсіздік стандарттарын жоғары деңгейге көтерді, ал "Оқиғалардағы қауіпсіздік" таңбасы барлық компаниялар үшін қауіпсіздік процедураларын сақтайтынын растау стандарты болып келеді. Су тасқынының себептерін тудыратын кейбір жасырын қауіптерді, мысалы, өрттен кейінгі су өткізбеушілікті ескеру қажет. Испанияда (Жерте бассейнінде) жүргізілген зерттеу көрсеткендей, өрттен кейін, тіпті жауын-шашын аз болған кезде де су тасқыны пайда болып, гидрографтың ең жоғары ағыны 2 м³/с-тан 12 м³/с-қа дейін өседі, бұл бағытталған каньоншылар тобына қатты әсер етіп, 4 адамның қаза болуына әкеп соқты.

Гипотермия және гипертермия

Температурамен байланысты аурулар да каньондағы қауіпті жағдайлардың бірі болып табылады. Құрғақ шөлді каньондарда, егер дұрыс деңгейде су ішілмесе және күннің күшті сәулесінен сақтану үшін тиісті шаралар қолданылмаса, дененің қызуынан шаршау мүмкін. Кез келген су бар каньонда, жылдың кез келген уақытында суық тию (гипотермия) қауіпті болуы мүмкін. Су өткізбейтін және құрғақ киімдер осы қауіптің көп бөлігін азайта алады, бірақ адамдар судан қорғану үшін қанша киім керек екенін дұрыс есептемеген жағдайда, қауіпті және кейде өлімге әкелетін жағдайлар туындауы мүмкін. 2005 жылы Юта штатының шалғайдағы каньонында суға батып қайтыс болған екі студенттің өліміне, суық судан жеткіліксіз қорғану салдарынан туған суық тию себеп болған.

Сақшылар шұңқыры

Кейбір каньонға түсу, әсіресе құмтас саңылауларында, үлкен шұңқырлардан қашуды қамтиды. "Тұтқындағыш шұңқырлар" деп те аталатын бұл нысандар, су ағысының төменгі жағында құлайтын судың әсерінен пайда болған дөңгелек шұңқырлар болып табылады. Олар көбінесе тұруға тым терең, ал қабырғалары өте жылғыз болғандықтан, олардан өңаймен шығу мүмкін емес. Каньонға түсетіндер шұңқырдан қашу үшін бірнеше ерекше және шығармашылық құралдарды пайдаланады, соның ішінде ұзын таяқшаларға бекітілген көтерілуге көмектесетін ілгектер және арқанға бекітіліп, шұңқырдың жиегінен лақтырылатын арнайы салмақты қаптар.

Өте тар саңылаулар

Тар саңылаулы шатқалдар, әсіресе адамнан тар саңылаулар, шатқалдарға түсушілерге қиын кедергілер туғызады. Кейде шатқалға түсуші (көтерілудің "шатыр" немесе кеңдігінен асып түсу әдістерін қолдана отырып) оңай қимылдау үшін, шатқалдың екі қабырғасына да қысым жасап, биікке көтерілуге мәжбүр болады. Бұл әдетте шаршатушы болады және ұзақ уақыт бойы қорғанышсыз, шатқалдың түбінен жоғары көтерілуді қажет етеді. Қажетті қимылдарды аяқтамау шатқалда қалып қоюға әкелуі мүмкін, онда құтқару өте қиын болады. Бұрынғы құтқару операциялары кезінде, қалып қойған шатқалға түсушілерді шығару үшін кең ауқымды құрылғылар және жуу құралдары қолданылды. Тар құмтасты саңылаулы шатқалдардың қабырғалары киім мен жабдықты жыртып, шатқалға түсуші қозғалғанда немесе сырғанағанда теріге ауыр зақым келтіруі мүмкін.

Су арқылы таралатын ауруларға ұшырасу

Суға түсу Вейль ауруына (лептоспирозға), дерматитке және гастроэнтеритке ұқтыруы мүмкін. Су ішуден аулақ болу қажет, ал каньонмен немесе шатқалмен серуендегеннен кейін дереу душ қабылдау ұсынылады.

Тас құламасы

Каньондар өзгеріп отыратын орталар, және құлап түсетін тастар, оның ішінде тіреу тастар, сирек емес. 2003 жылы Арон Ралстонның апатына қозғалған тіреу тас себеп болды, сол кезде ол қол білегінен айырылуға мәжбүр болды.

Жоғалып қалу

Көптеген каньондар жолдары шектеулі немесе сирек кездесетін шалқар аймақтарда орналасқан, және олардың қиын жағдайларына байланысты белгіленген жолдардан тысқары шығу қауіпті болуы мүмкін.

Білім беру және оқыту

Каньонға түсу спорты дами бастаған сайын, қауіпсіз түрде каньоннан түсуге қажетті дағдыларды үйренгісі келетін адамдардың саны артып келеді. Қазір бірнеше беделді ұйым халыққа әртүрлі форматтағы курстар ұсынады; кейбір ұйымдар сертификацияны ұсынатын оқу орталықтары, ал басқа коммерциялық фирмалар таза демалыс мақсатындағы экскурсиялармен қатар курстар ұсынады. Соңғысы әсіресе Коста-Рика, Гавай, Филиппин және Юта сияқты әлемдік туристік орындарда танымал. Көптеген бағдарламалар бірнеше деңгейлі дағдылар кластарын қамтиды. Ең төменгі деңгейде әдетте раппелинг, арқанмен жұмыс істеу, бағдарлау, жабдық пен киімді анықтау және раппелингті орнату сияқты негізгі мәселелер қарастырылады. Жоғары деңгейлерде әр түрлі каньондардан түсу стратегиясы және тіреу құрылысы сияқты күрделі жағдайлар қарастырылады. Басқа жоғары деңгейлі және арнайы курстар құтқару операциялары, далалық алғашқы медициналық көмек және тасқынды каньондарды қамтиды. Кәсіби каньонға түсушілерді даярлау үшін әлем бойынша бірнеше ұйым жұмыс істейді. Еуропада CIC (Commission Internationale de Canyon) – бұл мамандарды бірнеше елде оқытуды бастаған алғашқы ұйымдардың бірі (бұрынғы CEC). ICO Pro (Кәсіби каньоншылардың халықаралық ұйымы), ICA (Каньоншылардың халықаралық академиясы) және ACA (Америкалық каньоншылар қауымдастығы), CGI (Canyon Guides International) көптеген елдерде оқу курстарын ұсынады. Жеке елдерде де сертификаттау жүйелері бар, олардың көпшілігі бастапқы CEC әдістемесіне негізделген.