Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тауға өрмелеу түрі
Form of rock climbing
Боулдеринг – бұл кішкентай тау жыныстары немесе жасанды тау қабырғаларында арқан мен қауіпсіздік белдігінсіз жасалатын еркін өрмелеудің бір түрі. Боулдерингке ешқандай жабдықсыз да қол жеткізуге болады, бірақ көптеген өрмелеушілер аяқтарын сенімді ету үшін арнайы өрмелеу аяқ киімдерін, қолдарын құрғақ ұстап, жақсырақ ұстау үшін магний ұнтағын (мел), ал құлаудан болатын жарақаттарды болдырмау үшін боулдеринг төсеніштерін пайдаланады. Арқансыз тауға өрмелеу (free solo) сияқты, боулдерингтегі «мәселелер» (өрімдеушінің өрмелеуді аяқтау үшін орындалатын қимылдар тізбегі) көбінесе төмен болады. Траверстер – боулдеринг мәселелерінің бір түрі, ол өрімдеушіге бір жағынан екінші жағына көлденең қозғалуды талап етеді. Бұл спорт бастапқыда арқанмен өрмелеу және альпинизмге дайындық әдісі ретінде пайда болды, осылайша өрімдеушілер жерден қауіпсіз қашықтықта нақты қимылдарды жаттықтыра алатын болды. Сонымен қатар, бұл спорт шыдамдылықты арттырып, саусақтардың күшін дамытуға көмектеседі. 20-шы ғасыр бойы боулдеринг жеке тәлім ретінде қалыптасты. Әрбір мәселеге қиындық деңгейіне сәйкес баға беріледі. Боулдеринг тарихында әртүрлі бағалау жүйелері қолданылғанмен, қазіргі кезде көбінесе V шкаласы немесе Фонтенбло шкаласы қолданылады. Боулдерингтің кеңінен танылуы топырақ эрозиясы және басып тасталган өсімдіктер сияқты бірнеше экологиялық мәселелерге әкелді, себебі өрімдеушілер көбінесе боулдеринг алаңдарына жету үшін табиғи жолдан шығып кетеді. Бұл кейбір жер иелерінің кіруді шектеуіне немесе боулдерингті толығымен тыйым салуына себеп болды.
Bouldering is a form of free climbing that is performed on small rock formations or artificial rock walls without the use of ropes or harnesses. While bouldering can be done without any equipment, most climbers use climbing shoes to help secure footholds, chalk to keep their hands dry and to provide a firmer grip, and bouldering mats to prevent injuries from falls. Unlike free solo climbing, which is also performed without ropes, bouldering problems (the sequence of moves that a climber performs to complete the climb) are usually less than tall. Traverses, which are a form of boulder problem, require the climber to climb horizontally from one end to another. The sport was originally a method of training for roped climbs and mountaineering, so climbers could practice specific moves at a safe distance from the ground. Additionally, the sport served to build stamina and increase finger strength. Throughout the 20th century, bouldering evolved into a separate discipline. Individual problems are assigned ratings based on difficulty. Although there have been various rating systems used throughout the history of bouldering, modern problems usually use either the V scale or the Fontainebleau scale. The growing popularity of bouldering has caused several environmental concerns, including soil erosion and trampled vegetation, as climbers often hike off trail to reach bouldering sites. This has caused some landowners to restrict access or prohibit bouldering altogether.
Сыртқы тас қазу
Тас қатқырларының ерекшеліктері көтерілетін тастың түріне көп байланысты. Мысалы, гранит көбінесе ұзын жарықтармен және плиталармен сипатталады, ал құмтас тік шығыршықтарымен және жиі көлденең үзілістерімен белгілі. Әктас және жанартау жыныстары да тас қатқырлары үшін қолданылады. Еуропада Франциядағы Фонтенбло, Италиядағы Меския, Испаниядағы Альбаррасин және Швейцарияның әртүрлі таулары сияқты көптеген тас қатқырлары бар. Африкадағы ең танымал тас қатқыр аймақтарына Оңтүстік Африкадағы Роклендтер, Мароккодағы Оукаймеден және Зимбабведегі Чиманимани сияқты жақында ашылған аймақтар жатады.
The characteristics of boulder problems depend largely on the type of rock being climbed. For example, granite often features long cracks and slabs while sandstone rocks are known for their steep overhangs and frequent horizontal breaks. Limestone and volcanic rock are also used for bouldering. Europe is also home to a number of bouldering sites, such as Fontainebleau in France, Meschia in Italy, Albarracín in Spain, and various mountains throughout Switzerland. Africa's most prominent bouldering areas include the more established Rocklands, South Africa, the newer Oukaïmeden in Morocco or more recently opened areas like Chimanimani in Zimbabwe.
Ішкі қабырғалар
Жасанды тау шағылысу қабырғалары жабық кеңістікте, әдетте тау шағылысу орталықтарында, тасқа ұрылу мәселелерін модельдеу үшін қолданылады. Бұл қабырғалар ағаш панельдер, полимерлі цемент панельдер, бетон қабықшалар немесе нақты тау жынысы қабырғаларының дайын қалыптарынан жасалады. Әдетте пластиктен жасалған тұтқалар қабырғаға бекітіліп, мәселелер құралады. Бүгінде мәселелер мен деңгейлерді белгілі бір түсті пластик тұтқаны пайдалану арқылы көрсету жиі кездеседі, бұл мәселелер мен олардың қиындық деңгейін анықтайды. Түсті тұтқаларды пайдаланудың бірнеше артықшылықтары бар, олардың ең бастысы – мәселенің қай тұтқалардан өтуі анық көрінеді және аяқ тұтқаларынан таспаның кездейсоқ түсіп қалу қаупі жоқ. Шағын, қаражаты аз тау шағылысу орталықтары таспамен белгіленген мәселелерді ұнатады, себебі үлкен, қымбат тұтқаларды әртүрлі түсті таспалармен белгілеп, бірнеше бағытта қолдануға болады. Таспа алғашқы ұстау керек тұтқаларды көрсетеді. Ішкі тасқа ұрылу үшін өте аз жабдық қажет: ең кемі – тау шағылысу аяқ киімдері; ең көбі – борсық қап, бор, щетка және тау шағылысу аяқ киімдері.
Artificial climbing walls are used to simulate boulder problems in an indoor environment, usually at climbing gyms. These walls are constructed with wooden panels, polymer cement panels, concrete shells, or precast molds of actual rock walls. Holds, usually made of plastic, are then bolted onto the wall to create problems. Today, it is more common for problems and grades to be designated using a set color of plastic hold to indicate problems and their difficulty levels. Using colored holds to set has certain advantages, the most notable of which are that it makes it more obvious where the holds for a problem are, and that there is no chance of tape being accidentally kicked off footholds. Smaller, resource poor climbing gyms may prefer taped problems because large, expensive holds can be used in multiple routes by marking them with more than one color of tape. The tape indicates the hold(s) that the athlete should grab first. Indoor bouldering requires very little in terms of equipment: at minimum, climbing shoes; at maximum, a chalk bag, chalk, a brush, and climbing shoes.
Степендеу
Тасты қазу мәселелеріне маршрут құрушылар мен альпинистер сандық қиындық деңгейін қояды. Ең көп қолданылатын екі рейтинг жүйесі – V шкаласы және Фонтенбло жүйесі. АҚШ-та пайда болған V шкаласы – жоғары саны қиындық деңгейінің жоғары екенін көрсететін ашық рейтинг жүйесі. V1 бағасы, жақсы физикалық жағдайдағы жаңадан бастаған альпинист бірнеше әрекеттен кейін осы мәселені шеше алатынын көрсетеді. Шкала V0-ден басталады, ал 2013 жылдың мәліметтері бойынша тасты қазу мәселесіне қойылған ең жоғары V рейтингі V17 болып табылады. Кейбір альпинизм орталықтары жаңадан бастаушыларға арналған мәселелерді көрсету үшін VB белгілеуін де қолданады. Фонтенбло шкаласы да ұқсас жүйеге сәйкес келеді, әр сандық деңгей а, b және с әріптерімен үшке бөлінеді. Мысалы, Фонтенбло 7A шамамен V6-ға, ал Фонтенбло 7C+ V10-ға сәйкес келеді. Екі жүйеде де деңгейлерді аздап қиындығын көрсету үшін "+" белгісі қосылады. Мұндай нақтылыққа қарамастан, жеке мәселелердің рейтингісі көбінесе дау тудырады, себебі альпинистің қабілеті ғана мәселенің оған қаншалықты қиын екенін анықтайтын фактор емес. Биіктігі, қолдың ұзындығы, икемділігі және басқа да дене ерекшеліктері де қиындыққа әсер етуі мүмкін.
Bouldering problems are assigned numerical difficulty ratings by route setters and climbers. The two most widely used rating systems are the V scale and the Fontainebleau system. The V scale, which originated in the United States, is an open ended rating system with higher numbers indicating a higher degree of difficulty. The V1 rating indicates that a problem can be completed by a novice climber in good physical condition after several attempts. The scale begins at V0, and as of 2013, the highest V rating that has been assigned to a bouldering problem is V17. Some climbing gyms also use a VB grade to indicate beginner problems. The Fontainebleau scale follows a similar system, with each numerical grade divided into three ratings with the letters a, b, and c. For example, Fontainebleau 7A roughly corresponds with V6, while Fontainebleau 7C+ is equivalent to V10. In both systems, grades are further differentiated by appending "+" to indicate a small increase in difficulty. Despite this level of specificity, ratings of individual problems are often controversial, as ability level is not the only factor that affects how difficult a problem may be for a particular climber. Height, arm length, flexibility, and other body characteristics can also affect difficulty.
Жарысқа арналған боулдеринг
Дәстүр бойынша, боулдерингтегі бәсекелестік бейресми болды, альпинистер өздерінің мүмкіндіктерінің шегіне жақын мәселелерді шешіп, содан кейін әріптестерін осы жетістіктерді қайталауға шақыратын. Алайда, қазіргі заманғы альпинистік орталықтар формалды бәсекелестік құрылымын ұсынады. Халықаралық спорттық альпинизм федерациясы (IFSC) жарысты үш кезеңге бөліп, көбінесе жабық форматта өткізеді (бірақ жарыстар ашық ауада да ұйымдастырылуы мүмкін). Кезеңдерде төрттен алтыға дейін боулдеринг мәселелері ұсынылады, әр қатысушының әр мәселені шешуге белгілі бір уақыты болады. Әр кезеңнің соңында қатысушылар шешкен мәселелер саны бойынша рейтингтеледі, теңдік жағдайында мәселелерді шешуге кеткен жалпы әрекеттер саны ескеріледі. Кейбір жарыстарда альпинистерге әр мәселе бойынша белгілі бір мөлшерде ғана әрекет етуге рұқсат етіледі, олардың арасында уақытталған демалыс беріледі. Ашық форматтағы жарыста барлық альпинистер бір уақытта қатысады және мүмкіндігінше көп мәселені шешу үшін белгілі бір уақыт алады. Қиын мәселелер үшін көбірек ұпай беріледі, ал бір мәселені бірнеше рет әрекеттенгені үшін ұпайлар қысқартылады. 2012 жылы IFSC Халықаралық Олимпиада комитетіне (ХОК) 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына қиындықпен өрмелеуді қосу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс кейіннен «жалпы» жарысқа өзгертілді, ол боулдеринг, қиындықпен өрмелеу және жылдамдықпен өрмелеуден тұратын болар еді. 2013 жылдың мамыр айында ХОК альпинизмді 2020 жылғы Олимпиада бағдарламасына қоспайтынын хабарлады. 2016 жылы Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) альпинизмді «жас көрермендерге ұнату мақсатында» Олимпиада спорты ретінде ресми түрде бекітті. Олимпиадада бұрын ұсынылған «жалпы» жарыс өтті. Медаль иегерлері барлық үш санатта ең жақсы жалпы нәтиже үшін жарысты, ал есеп әрбір альпинизм түріндегі орындарының көбейтілуі арқылы есептелді.
Traditionally, competition in bouldering was informal, with climbers working out problems near the limits of their abilities, then challenging their peers to repeat these accomplishments. However, modern climbing gyms allow for a more formal competitive structure. The International Federation of Sport Climbing (IFSC) employs an indoor format (although competitions can also take place in an outdoor setting) that breaks the competition into three rounds: qualifications, semi finals, and finals. The rounds feature different sets of four to six boulder problems, and each competitor has a fixed amount of time to attempt each problem. At the end of each round, competitors are ranked by the number of completed problems with ties settled by the total number of attempts taken to solve the problems. Some competitions only permit climbers a fixed number of attempts at each problem with a timed rest period in between. In an open format competition, all climbers compete simultaneously, and are given a fixed amount of time to complete as many problems as possible. More points are awarded for more difficult problems, while points are deducted for multiple attempts on the same problem. In 2012, the IFSC submitted a proposal to the International Olympic Committee (IOC) to include lead climbing in the 2020 Summer Olympics. The proposal was later revised to an "overall" competition, which would feature bouldering, lead climbing, and speed climbing. In May 2013, the IOC announced that climbing would not be added to the 2020 Olympic program. In 2016, the International Olympic Committee (IOC) officially approved climbing as an Olympic sport "in order to appeal to younger audiences." The Olympics featured the earlier proposed overall competition. Medalists competed in all three categories for a best overall score. The score is calculated by the multiplication of the positions that the climbers have attained in each discipline of climbing.
Тарих
Тауға көтерілу спорты алғаш рет 19 ғасырдың соңында пайда болды. Алғашқы жазбаларда альпинистердің қазір боулдеринг деп аталатын нәрсені жеке тәртіп ретінде емес, үлкен көтерілістерге дайындық үшін ойын түрінде жаттығу ретінде жасағаны сипатталған. Осы кезеңде "боулдеринг" және "проблема" сөздері британдық альпинистік әдебиетте алғаш рет қолданылды. Оскар Эккенштейн Британ аралдарында осы ісқақтың алғашқы жақтаушысы болды. 20 ғасырдың басында Францияның Фонтенбло аймағы маңызды альпинистік аймақ ретінде бекінді, онда алғашқы блюзардар (немесе "боулдерлер") пайда болды. Осы спортшылардың бірі Пьер Аллайн тауға көтерілуге арналған арнайы аяқ киімді ойлап тапты. Гилл бұрын гимнастикамен айналысқан, ол қозғалыстар мен дене күйінің қиындық деңгейін анықтайтын жүйеге ие болған спорт, және боулдерингтің мақсатын шыңға жетуден бастап, белгілі бір тұғырларды басып өтуге ауыстырды. Гиллдің шеберлігі мен ықпалы артқан сайын, оның идеялары қалыпты жағдайға келді. 2022 жылдың қараша айына дейін әлемдегі ең қиын боулдеринг бағыттары – Налле Хаккатаивалдың "Арман салмағы" және Дэниел Вудстың "Ұйықтап жүрушінің қайта оралуы" болды, екеуі де белгілі бір деңгейде бағаланды. 2008 жылы Кристиан Кордың "Джойя" (Адам Ондра 2011 жылы растаған) және тағы бірнеше бағыттар белгілі бір қиындық деңгейіне ие болды. 2021 жылдың желтоқсанына қарай, әйел альпинистер Джосуне Березиарту, Ашима Шираиши және Кадди Леман белгілі бір деңгейдегі боулдеринг проблемаларын қайталады. 2023 жылдың 28 шілдесінде Кэти Лэмб Роки Маунтин Ұлттық паркінде "Бокс терапиясын" қайтадан өтті, ол кезде ол 8C+ деңгейін бағындырған алғашқы әйел болды. Алайда, Брук Рабуту 2023 жылдың қазан айында осы бағытты қайтадан өтті, сондай-ақ, бірінші көтерілуші Дэниел Вудс пен екінші көтерілуші Дрю Руананың пікірлеріне сәйкес, қиындық деңгейі төмендетілді. Осылайша, Кэти Лэмб төртінші, ал Брук бесінші әйел альпинист болып танылды.
Rock climbing first appeared as a sport in the late 1800s. Early records describe climbers engaging in what is now referred to as bouldering, not as a separate discipline, but as a playful form of training for larger ascents. It was during this time that the words "bouldering" and "problem" first appeared in British climbing literature. Oscar Eckenstein was an early proponent of the activity in the British Isles. In the early 20th century, the Fontainebleau area of France established itself as a prominent climbing area, where some of the first dedicated bleausards (or "boulderers") emerged. One of those athletes, Pierre Allain, invented the specialized shoe used for rock climbing. Gill previously pursued gymnastics, a sport which had an established scale of difficulty for movements and body positions, and shifted the focus of bouldering from reaching the summit to navigating a set of holds. As Gill improved in ability and influence, his ideas became the norm. As of November 2022, the world's hardest bouldering routes are Burden of Dreams by Nalle Hukkataival and Return of the Sleepwalker by Daniel Woods, both at proposed grades of There are a number of routes with a confirmed climbing grade of , the first of which was Gioia by Christian Core in 2008 (and confirmed by Adam Ondra in 2011). As of December 2021, female climbers Josune Bereziartu, Ashima Shiraishi, and Kaddi Lehmann have repeated boulder problems at the boulder grade. On July 28, 2023, Katie Lamb repeated Box Therapy at Rocky Mountain National Park, which at the time was graded making Katie the first female to climb 8C+. However, after Brooke Raboutou repeated the climb In October 2023 along with consensus of first ascensionist Daniel Woods and second acenstionist Drew Ruana, the boulder was ultimately downgraded to This made Katie Lamb the fourth female to climb and Brooke the fifth.
Жабдық
Басқа тау шаруасы спортынан өзгеше, боулдерингті өте аз жабдықпен қауіпсіз және тиімді орындауға болады, бұл оны өте тартымды ететін ерекшелік, бірақ пікірлер әртүрлі. Боулдерингтің негізін қалаушы Джон Шерман «боулдерингке шынымен қажетті жалғыз нәрсе – боулдерлер» деген, ал басқалары альпинизм аяқ киімдері мен шақ дақылдағышын – ұнтақталған шақ сақталатын кішкентай сөмке – кемінде пайдалануды ұсынады. Тәжірибелі боулдерингшілер көбінесе бірнеше жұп альпинизм аяқ киімдері, шақ, щеткалар, қорғау төсектері және тері күтіміне арналған жиынтық алып келеді. Бұл спортты арқансыз тауға өрмелеуден әлдеқайда қауіпсіз етеді, ол да арқансыз орындалады, бірақ көтерілу биіктігінің шегі жоқ. Дегенмен, боулдерингте жеңіл жарақаттар жиі кездеседі, әсіресе буынның және білектердің бұрылуы. Боулдерингте жарақаттардың көп болуына екі фактор себеп: біріншіден, боулдердегі қимылдар басқа тау шаруасы түрлеріне қарағанда күрделірек болып келеді, сондықтан құлау жиі болады. Екіншіден, арқан болмағандықтан құлауды тоқтату мүмкін емес, сондықтан әрбір құлауда таушы жерге түседі.
Unlike other climbing sports, bouldering can be performed safely and effectively with very little equipment, an aspect which makes the discipline highly appealing, but opinions differ. While bouldering pioneer John Sherman asserted that "The only gear really needed to go bouldering is boulders," others suggest the use of climbing shoes and a chalkbag – a small pouch where ground up chalk is kept – as the bare minimum, and more experienced boulderers typically bring multiple pairs of climbing shoes, chalk, brushes, crash pads, and a skincare kit. This makes the sport significantly safer than free solo climbing, which is also performed without ropes, but with no upper limit on the height of the climb. However, minor injuries are common in bouldering, particularly sprained ankles and wrists. Two factors contribute to the frequency of injuries in bouldering: first, boulder problems typically feature more difficult moves than other climbing disciplines, making falls more common. Second, without ropes to arrest the climber's descent, every fall will cause the climber to hit the ground.
Техникалар
Тауға өрлеудің барлық түрлері жоғары деңгейде күш пен техника талап етеді, бірақ боулдеринг – спорттың ең динамикалық түрі болып табылады, ол ең жоғары қуатты талап етеді және денеге айтарлықтай жүктеме түсіреді. Саусақтар мен алқыштарды нығайтатын жаттығулар сіңірлер қабынуы және байланыс тіндерінің жыртылуы сияқты жарақаттардың алдын алуға көмектеседі. Дегенмен, басқа тау өрлеу түрлері сияқты, боулдеринг техникасы да дұрыс аяқпен жұмыс істеуден басталады. Аяқ бұлшықтары қол бұлшықтарынан әлдеқайда күшті; сондықтан, тәжірибелі боулдерлер қолдарын тепе-теңдікті сақтау және дене күйін бақылау үшін барынша пайдаланады, ал тасты жоғары итеру үшін аяқтарына сенеді. Боулдеринг қозғалыстары "статикалық" немесе "динамикалық" деп сипатталады. Статикалық қозғалыстар – бұл баяу орындалатын, альпинисттің орны қалған үш мүшесімен тасқа тіреу табу арқылы бақыланатын қозғалыстар. Динамикалық қозғалыстар альпинисттің инерциясын пайдаланып, статикалық түрде қол жеткізу қиын немесе мүмкін емес тұғырларға жетеді, ал қозғалыс дұрыс орындалмаса құлау қаупі артады.
Although every type of rock climbing requires a high level of strength and technique, bouldering is the most dynamic form of the sport, requiring the highest level of power and placing considerable strain on the body. Training routines that strengthen fingers and forearms are useful in preventing injuries such as tendonitis and ruptured ligaments. However, as with other forms of climbing, bouldering technique begins with proper footwork. Leg muscles are significantly stronger than arm muscles; thus, proficient boulderers use their arms to maintain balance and body positioning as much as possible, relying on their legs to push them up the rock. Bouldering movements are described as either "static" or "dynamic". Static movements are those that are performed slowly, with the climber's position controlled by maintaining contact on the boulder with the other three limbs. Dynamic movements use the climber's momentum to reach holds that would be difficult or impossible to secure statically, with an increased risk of falling if the movement is not performed accurately.
Қоршаған ортаға әсері
Жартасқа өрмелеу жар тастағы мүк, елік және басқа да өсімдіктерге зиян келтіруі мүмкін. Бұл альпинистің қасақана түрде тасты тазалауынан немесе қолғаптар мен аяқ тіректерін қайталап пайдаланудан туындауы мүмкін. Жартастың айналасындағы жердегі өсімдіктер де, әсіресе альпинистердің апат төсеніштерін салуынан, тым көп пайдаланудан зақымдануы мүмкін. Альпинистер белгіленген жолдардан шығып, өсімдіктерді таптап жүргенде немесе құлау жағдайында қону аймағын қауіпсіз ету үшін жар тастың жанындағы кішкентай тастарды қазғанда топырақ эрозиясы болуы мүмкін. Жартасқа өрмелеуден кейін, тасқа майдан зақым келтірмеу үшін оны жұмсақ щеткамен алып тастау қажет. Қоршаған ортаға қатысты басқа да мәселелерге қоқыс тастау, дұрыс тасталмаған қалдықтар және граффити жатады. Осы мәселелердің салдарынан кейбір жер басқарушылар жар тасқа өрмелеуге тыйым салған, мысалы, Оңтүстік Африкадағы Роклендс аймағындағы танымал Tea Garden жар тасқа өрмелеу орнында болғандай.
Bouldering can damage vegetation that grows on rocks, such as moss and lichens. This can occur as a result of the climber intentionally cleaning the boulder, or unintentionally from repeated use of handholds and footholds. Vegetation on the ground surrounding the boulder can also be damaged from overuse, particularly by climbers laying down crash pads. Soil erosion can occur when boulderers trample vegetation while hiking off of established trails, or when they unearth small rocks near the boulder in an effort to make the landing zone safer in case of a fall. In order to prevent chalk from damaging the surface of the rock, it is important to remove it gently with a brush after a rock climbing session. Other environmental concerns include littering, improperly disposed feces, and graffiti. These issues have caused some land managers to prohibit bouldering, as was the case in Tea Garden, a popular bouldering area in Rocklands, South Africa.