Кіріспе

Жасанды тау көтерілу қабырғасы бейсбол ойыны

Тау көтерілу қабырғасы – қол мен аяқтарға арналған жасалған тұтқалары (немесе "ұстағыштар") бар жасанды құрылыс. Көптеген қабырғалар жабық кеңістікте орналасқан, ал мұндай қабырғаларға көтерілу жабық кеңістікте тау көтерілу деп аталады. Кейбір қабырғалар кірпіштен немесе ағаштан жасалған, бірақ қазіргі заманғы қабырғалардың көпшілігінде көбінесе қалың көп қабатты тақта қолданылады. Соңғы уақытта жасалған болат пен алюминий де пайдаланылады. Қабырғада арқанды бекітуге арналған орындар болуы мүмкін, сонымен қатар ол қорғасынмен лақтыру немесе таспен шабуды жаттығу үшін де қолданылуы мүмкін. Әрбір тесікте модульді тұтқаларды қабырғаға бұрауға мүмкіндік беретін арнайы жасалған бұрандалы гайка болады. Жасалған болат немесе алюминий қабырғалары үшін, тау көтерілу тұтқаларын бекіту үшін инженерлік өнеркәсіптік бекіткіштер қолданылады. Көп қабатты тақтаның беті бетон және бояу немесе құммен толтырылған полиуретан сияқты текстуралы материалдармен жабылады. Текстуралы бет пен тұтқаларға қоса, қабырғада ойыстар (ішкі тіліктер) және ілмектер (сырғылар) сияқты беттік құрылымдар болуы мүмкін, немесе ол көлбеу, кері көлбеу немесе жарық түрінде болуы мүмкін. Кейбір тұтқалар сыртқы таудың жағдайын имитациялау үшін жасалған, оның ішінде кейбірлері үлкен болып, оларға басқа тұтқалар бұралып бекітілуі мүмкін.

Тарих

Ең алғашқы жасанды тау қабырғалары әдетте қолға тіреуге арналған орташа өлшемді тастардан жасалған шығыңқылары бар шағын бетонды беттер болды. Сиэтлдегі Шурман жартасы 1939 жылы салынған, және кейбір деректер бойынша АҚШ-тағы алғашқы жасанды альпинизм құрылысы осы болып саналады. Әлемдегі алғашқы жасанды тау қабырғасы Бельгия королі Леопольд III-тің 1937 жылы өзінің сарайының жанында салдырған қабырғасы екені айтылады. Бұл туралы Марк Себилл өзінің "Бел'Волл" кітабында жазған. Қазіргі заманғы жасанды тау қабырғаларының тарихы Ұлыбританияда басталды. Алғашқы қабырғаны 1964 жылы Лидс университетінің дене шынықтыру оқытушысы Дон Робинсон дәліздің қабырғасына тас тіркеп жасаған. Ұлыбританиядағы алғашқы коммерциялық қабырға, The Foundry Climbing Centre, 1991 жылы Шеффилдте салынды. Шеффилд Пик ауданына жақын болғандықтан, Англияның альпинизм орталығы ретінде танымал. АҚШ-тағы алғашқы жабық альпинизм залы 1987 жылы Сиэтлде Vertical World компаниясымен ашылды. Сонымен қатар, 1987 жылы Брюссельдің (Бельгия) орталығында "Терре Нов" ашылды. Қай залы бірінші ашылғаны әлі анық емес.

Түрлері

Қабырғаның ең қарапайым түрі – фанерадан жасалған құрылым, альпинистер арасында бейресми түрде «ағаш» деп аталады, бұрандалы немесе болтты тұтқалармен жабдықталады. Болтты тұтқалар темір болттармен қабырғаға бекітіледі, болттар тұтқадағы арнайы тесіктер арқылы өтеді, содан кейін қабырғадағы алдын ала жасалған бұрандалы саңылауларға бұралады. Керісінше, бұрандалы тұтқалар көбінесе кішкентай болады, себебі олардың бекітілу әдісі осылай талап етеді. Бұл тұтқалар бұрандалар арқылы қабырғаға бекітіледі, оларды қабырға бетінің кез келген жеріне орнатуға болады. Басқа қабырға түрлеріне гранит плиталар, сым торға шашырылған бетон, дайын шыны талшық панельдер, үлкен ағаштар, жасалған болат және алюминий панельдер, текстуралы шыны талшық қабырғалар және үрмелі қабырғалар жатады. Жаңа өнертабыс – айналмалы қабырға: бұл сіздің жылдамдығыңызға сәйкес айналатын механикалық, жылжымалы қабырға, жүгіру жолғабын еске түсіреді. Ең көп қолданылатын құрылыс әдісі – ағаш тақтайшаларға қол және аяқ тұтқаларын болттап бекіту. Тақтайшалар әртүрлі биіктікте және тіктеп орнатылуы мүмкін (толық көлденең «шатырлардан» тік «тақталарға» дейін), әртүрлі тұтқалармен жабдықталады. Бұл тұтқалар өте кішкентай «ұстағыштардан» және «қысымдардан», сондай-ақ көлбеу беті бар «сырғанаулардан» бастап, көбінесе үлкен және ұстауға ыңғайлы «ірі тұтқаларға» дейін болуы мүмкін. Осы әртүрлілік, сонымен қатар тұтқаларды қабырғадағы жаңа орындарға жылжыту арқылы бағытты өзгерту мүмкіндігі, жабық альпинизмнің өте танымал спорт түріне айналуына себеп болды.

Жабдық

Ішкі қабырғаларда қабырғаға өрмелеу кезінде тиісті жабдықтар қолданылуы керек. Көптеген альпинистік залдар қауіп белдеулерін, арқандарды және сақтандыру құралдарын береді. Кейбіреулері альпинистік аяқ киімдерін және магнезия салмағыштарын да береді. Кейбір альпинистік залдарда магнезия шарының (ұнтақ магнезия емес) қолданылуы талап етіледі, бұл ауадағы магнезия шаңын және магнезия салмағыштың төңкерілуі немесе басқа біреудің үстіне басылуы кезінде шашылуын азайтуға көмектеседі. Ауадағы магнезия мөлшерін азайту желдету жүйелерінің бітелуіне жол бермеуге және тік емес беттерде жиналатын шаңды азайтуға көмектеседі.

Үйдегі альпинизм

Үйдегі альпинизм – сыртқы жартастың сезімін беруге тырысатын жасанды құрылымдарда жасалатын, күнделікті танымал бола түсетін жартасқа өрмелеудің бір түрі. Солтүстік Америкадағы алғашқы жабық альпинизм орталығы 1987 жылы Сиэтл қаласында құрылды. Алғашқы жабық қабырғалар көбінесе кірпіштен салынып, қабырғаның тіктеп өрмелеу мүмкіндігін және қол тіреулердің әртүрлілігін шектеген. Соңғы кезде үйдегі альпинизмге арналған жерлер металл каркасқа бекітілген фанерадан жасалады, оған бұрандаланған пластик қол және аяқ тіреулер орнатылады, ал кейде жартастың бетін имитациялап, текстурамен жабылады. Көптеген альпинизм жарыстары альпинизм орталықтарында өткізіледі, осылайша олар үйдегі альпинизмнің маңызды бөлігіне айналады.

Сыртқы альпинизммен салыстырғанда

Үйде және ашық ауадағы тау шаруасының (альпинизмнің) техникалары, стилі және жабдықтары әртүрлі болуы мүмкін. Жасанды қабырғаларға, әсіресе үй ішіндегі қабырғаларға көтерілу әлдеқайда қауіпсіз, себебі ілмек нүктелері мен тұрақтар (ұстағыштар) берік орнатылады және ауа райының жағдайын бақылауға болады. Үй ішіндегі қабырғаларда тұрақтарды көру оңай, ал табиғи қабырғаларда жақсы тұрақ немесе табан тіреуіш табу қиындық тудыруы мүмкін. Жасанды қабырғалардағы тау шаруалары маршрут дайындаушы жасаған тұрақтармен шектеледі, ал табиғи қабырғаларда олар қабырға бетінің кез келген еңісі немесе жарығын пайдалана алады. Кейбір табиғи тау жыныстарының пішіндерін жасанды қабырғаларда дәлме-дәл қайта жасау қиын болуы мүмкін.

Маршруттар мен сыныптау

Ұсталған жерлер әртүрлі түстерде болады, және бір түсті ұсталған жерлер көбінесе маршрутты көрсету үшін қолданылады, бұл әртүрлі қиындық деңгейлеріндегі маршруттарды бір-бірінің үстіне орналастыруға мүмкіндік береді. Көтерілу ұстағыштарының астына жапсырылған түрлі түсті ленталар да әртүрлі маршруттарды белгілеу үшін жиі қолданылады. Белгілі бір маршрутты өтетін кезде, альпинистке тек белгіленген түстің ұстағыштарын қолдануға рұқсат етіледі, бірақ көбінесе белгіленген түстің ұстағыштары мен табандықтарын, сондай-ақ "жартастың" беткі құрылымы мен текстураларын табандық ретінде пайдалануға рұқсат беріледі. Маршруттың қиындық деңгейі әдетте маршрутты құрастырушы және маршрутты алғашқылардың бірі бағалайтын келісім бойынша анықталады. Көптеген жабық альпинизм қабырғаларында осы әртүрлі маршруттарды құрастыруға жауапты адамдар болады. Бұл адамдар маршрут құрастырушылар немесе бағыт құрастырушылар деп аталады. Жабық альпинизм қабырғалары көбінесе альпинистердің дамуын бақылау үшін пайдаланылатындықтан, маршруттар түс бойынша жіктеледі. Маршрут құрастыру – бұл стратегиялық, техникалық және қызықты жолмен альпинистік ұстағыштарды орналастыру арқылы маршруттарды жобалау, бұл маршруттың қалай өтетінін анықтайды. Құрастыруда көптеген әртүрлі техникалар бар, және білікті мамандарға 5 деңгейге дейін сертификаттар беріледі. Маршрут құрастыру жабық альпинизмнің негізгі бөлігі болып табылады; егер жақсы маршруттар болмаса, спортзал альпинистердің үлкен тобын ұстауға үміттене алмайды.