Кіріспе

Үлкен су айдыны арқылы тұрақты пайдаланылатын кеме жүзу жолы. Теңіз жолы, теңіз бағыты немесе кеме қатынасы жолы – мұхиттар мен ірі көлдер сияқты кең су жолдарында үлкен кемелердің (кемелердің) жүзуі үшін тұрақты қолданылатын қауіпсіз, тікелей және экономикалық тиімді маршрут. Желкенді кемелер дәуірінде олар құрлықтың орналасуымен қатар, басым желдерге байланысты анықталды, оларды анықтау ұзақ теңіз сапарларының сәтті болуы үшін өте маңызды болды. Теңіз жолдары теңіз арқылы жүзегіне асырылатын сауда үшін маңызды рөл атқарады.

Тарих

Солтүстік Атлантика теңіз жолдарының құрылуына 1854 жылғы қазан айында SS Vesta француз бу пароходымен соқтығысып, 300-ден астам адамның қаза болуына себеп болған АҚШ почталық бу пароходы SS Arctic-тің суға батуы түрткіс болды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің лейтенанты М. Ф. Мори 1855 жылғы «Теңіз бағыттары» еңбегінде «Атлантика арқылы бу жолдары» деген бөлімді жариялап, 42 градус ендігінде теңіз жолдарының құрылуын ұсынды. 1866, 1872, 1887, 1889 және 1891 жылдары бірнеше халықаралық конференциялар мен комитеттер өткізілді, олардың барлығы теңіз жолдарының белгіленуін сол кездегі ірі Атлантикалық бу пароход компанияларына – Cunard, White Star, Inman, National Line және Guion Lines компанияларына тапсырды. 1913–1914 жылдары Лондонда өткен Теңіздегі қауіпсіздік жөніндегі халықаралық конвенцияда Атлантиканы екі бағытта кесіп өту маршруттарын таңдау пароход компанияларының жауапкершілігінде екені қайта расталды. Теңіз жолдары басым желдерді талдау арқылы қалыптасты. Пассат желдер кемелерге батысқа жылдам жүзуге, ал батыстан соғатын желдер шығысқа жылдам саяхаттауға мүмкіндік берді. Сондықтан теңіз жолдары көбінесе осы желдердің толық артықшылығын пайдалану үшін таңдалады. Кемелерге қолайлы жағдай туғызатын ағыстар да ескеріледі. Кейбір маршруттар, мысалы, Кейптауннан Рио-де-Жанейроға (Тристан-да-Кунья аралдары арқылы) жүретін бағыттар, осы табиғи факторлардан толыққанды пайдалана алмады. Негізгі теңіз жолдары пираттарды да қызықтырады. Pax Britannica – 1815–1914 жылдар аралығындағы кезең, осы жылдары Британ Корольдік Әскери-теңіз күштері маңызды теңіз сауда жолдарының көп бөлігін бақылап, пираттық пен құл саудасын тоқтатты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс суасты қайықтары американдық және британдық кемелерге шабуыл жасағанда, одақтас сауда кемелері әдеттегі теңіз жолдарынан шығып, әскери кемелердің сүйемелдеуімен жүре бастады.

Артықшылықтар

Көптеген кемелер енді желкендерді пайдаланбайды (қозғалтқыштарға ауысқандықтан), бірақ жел әлі де толқындар тудырады, бұл кемені қисайтуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан, тұрақты желдер мен батыс желдерінің жалпы бағытын ұстану әлі де пайдалы. Дегенмен, саудамен айналыспайтын немесе белгілі бір ұзындықтан кіші кемелер үшін арнайы белгіленген жолдардан қашықтау жүргені жөн. Бұл тек үлкен кемемен соқтығысу қаупінен ғана емес, сонымен қатар үлкен кемелер кішкентай кемелерге қарағанда маневрлеуге қиын және оларға үлкен тереңдік қажет болғандықтан. Кішкентай кемелер осылайша жағалауға жақын бағыттарды оңай таңдай алады. Көлік қозғалысынан айырмашылығы, кемелер үшін міндетті түрде сақталуға тиіс нақты "жол" болмайды, сондықтан мұны жасау оңай. Кеме қатынасы жолдары теңіздің ең қызықты бөліктері болып табылады, сондықтан қайығы суға батып бара жатқан немесе құтқару салдарындағы адамдар үшін кемеге жетіп, құтқарылуға болатын ыңғайлы орын.

Кеме қатынасы жолдарынан келетін қауіптер

Кеме қатынасы жолдары кейбір теңіз кемелеріне қауіп тудыруы мүмкін. Шағын қайықтар кеме қатынасы жолдарымен жүрген жағдайда үлкен кемелермен қақтығысу қаупі бар. Кейбір жолдардың бөліктерінің тереңдігі аз болуы немесе қандай да бір кедергілерге (мысалы, құм сілкіністері) толығуы мүмкін. Бұл қауіп, әсіресе Үнді мұхитындағы аралдар арасындағы (мысалы, Индонезиядағы) және Тынық мұхитындағы аралдар арасындағы (мысалы, Маркиза аралдары, Таити маңындағы) тар жолдарда күшейеді. Кейбір кеме қатынасы жолдары, мысалы Индонезия мен Малайзияның Малакка бұғазы және Сомали жағалауларында, тәуелсіз немесе жекеменшік компаниялар мен елдер үшін жұмыс істейтін қарақшылар жиі кездеседі. Өтетін кемелерге шабуыл жасалып, оларды кепілге алып, сыйақы талап ету қаупі бар.

Ең көп жүретін кеме жолдары

Әлемдегі ең қызығушылық тудыратын теңіз жолы – Довер бұғазы. Күн сайын 500–600 кеме осы тар бұғазды кесіп өтеді, ал 1999 жылы 62 500 кемемен 1,4 миллиард тонна жалпы салмақ тасылды.