Кіріспе

Антонин Дворжактың американдық струнный квартеті (Op. 96)

F мажорлы 12-ші струнный квартет, Op. 96, «Америкалық квартет» деп аталды, және Антонин Дворжак жазған он екінші кылды квартет болып табылады. Ол 1893 жылы, Дворжак АҚШ-та болғанда жазылған. Бұл квартет камералық музыка репертуарындағы ең танымал квартеттердің бірі.

Құрамы

Дворжак квартетті 1893 жылы Нью-Йорктегі Ұлттық консерваторияның директоры (1892–1895) лауазымынан жазғы демалыс кезінде жазды. Ол демалысын Айова штатының Спилвилл қаласында өткізді, онда чех иммигранттарының қауымдастығы болды. Дворжак Спилвиллге Йозеф Ян Коварик арқылы барды. Коварик Прага консерваториясында скрипканы оқып бітіріп, АҚШ-тағы үйіне – Спилвиллге оралуға дайындалып жатқанда, Дворжак оған хатшылық қызметін ұсынды. Йозеф Ян келіскен соң, Дворжак отбасымен бірге Нью-Йоркке көшіп кетті. Ол Дворжакқа Спилвилл туралы айтты, онда оның әкесі Ян Йозеф мектеп мұғалімі болған, соның арқасында Дворжак 1893 жылдың жазын сол жерде өткізді. Дворжак Спилвиллде өзін өте жайлы сезінді. Досына жазған хатында ол Нью-Йорктің қаусақ-соқтығынан алыс, өзінің көңіл күйін былай сипаттады: "3 маусымнан бері Чехияның Спилвилл ауылында демалысқа шықтым және қыркүйектің екінші жартысына дейін Нью-Йоркке қайтпаймын. Балалар Еуропадан аман-есен келді, бәріміз бірге бақыттымыз. Бізге бұл жерде өте ұнайды және, Құдайға шүкір, көп жұмыс істеп жатырмын, денсаулығым жақсы, көңілім де көтеріңкі". Ол квартетті "Жаңа әлем" симфониясынан кейін, бірақ осы шығарма орындалмас бұрын жазды. Дворжак квартетті үш күнде эскизбен бейнеледі және оны тағы он үш күнде аяқтады, ноталарға "Құдайға шүкір! Қанағаттандым. Жылдам болды" деген түсініктемені қосты. Дворжак симфониясына "Жаңа әлемнен" деген атау берді. Ал квартетке қосымша атау бермеді, бірақ "Америкада жазылған екінші шығарма" деген жазба бар.

Дворжактың әсері

Лондондық "Жаңа әлем" симфониясының премьерасы кезінде Дворжак былай деп жазды: "Менің ойымша, бұл елдің ықпалы (негро, үнді, ирланд және т.б. сияқты халық әндері) көрінеді, және бұл және Америкада жазылған басқа барлық шығармаларым бұрынғы туындыларымнан мінез бен бояуы жағынан да өте өзгеше."

Дворжак афроамерикалық музыканы бағалағаны құжатталған: Гарри Т. Берли, баритон және кейін композитор, ол Ұлттық консерваторияда студент кезінде Дворжакты білген, "Мен оған біздің негр әндерін жиі орындап бердім, ал ол өзінің тақырыптарын жазғанға дейін, ескі Рухани әндердің рухымен толысты" деді. Дворжак былай деді: "Америкадағы негр әуендерінде мен үлкен және асыл музыка мектебіне қажеттінің бәрін табамын." Африкалық америкалық музыкамен байланысты деп саналғандықтан, квартет "Америка квартеті" деп аталмас бұрын "Негро" және "Ниггер" сияқты лақап аттармен аталып келді. Композицияға жағымсыз коннотациясы жоқ ескі лақаптар 1950 жылдан кейін қолданудан шығарылды. Дворжак (квартетті құрастырғаннан кейін көп ұзамай Америкадан жіберген хатында) былай деп жазды: "Менің жаңа симфонияма, F мажорлы скрипка квартетіне және квинтетке (осында Спилвиллде құрастырылған) қатысты: егер мен Американы көрмеген болсам, мен бұл шығармаларды осылай жазбас едім." Тыңдаушылар квартеттегі нақты американдық мотивтерді анықтауға тырысты. Кейбіреулер екінші бөлімнің тақырыбы афроамерикалық рухани ән немесе, мүмкін, Дворжак Спилвиллде болған кезде естіген Кикапу әуеніне негізделген деп мәлімдеді. Квартеттің біртұтастығын қамтамасыз ететін ерекше элемент – пентатоникалық гамманы қолдану. Бұл гамма квартеттің бәріне ашық, қарапайым мінез береді, бұл мінез көбінесе американдық халық музыкасымен байланыстырылады. Алайда, пентатоникалық гамма әлемдегі көптеген этникалық музыкаларда кездеседі, ал Америкаға келгенге дейін Дворжак пентатоникалық музыканы жазған, өйткені ол мұндай славян халық музыкасының үлгілерімен таныс болған. Нақты американдық ықпал күмәнді: "Шын мәнінде, бұл шығарманың жалғыз американдық жағы – ол сол жерде жазылғандығы", – деп жазады Пол Гриффитс. "Деп аталатын "Америкалық" квартеттің нақты американдық ерекшеліктерін анықтау оңай емес", – деп жазады Люси Миллер, – "Квартетке берілген атауды Дворжақтың Америкалық турнесі кезінде жазылғандықтан ғана қарастыру керек." Кейбіреулер соңғы бөлімде Дворжақтың теміржолға деген құштарлығын еске түсіретін локомотивтің дыбысын естиді. Дворжак үшінші бөлімде 21–24 тактідерде Айовада естіген құстың әнін келтірді. Ән бірінші скрипкада жоғары, үзіліспен келтіріледі. Дворжак құстың тынышсыз шақыруына ашуланып, оның әнін дәптеріне жазып алды. 1950 жылдары ағылшын музыкотанушы құсты қызыл танагер деп анықтады, бұл мәлімдеме содан бері кітаптарда қайталанып келеді. Алайда, американдық орнитолог Тед Флойд 2016 жылы Дворжак келтірген құс қызыл танагер емес екенін көрсетті; оның орнына құс, мүмкін, қызыл көзді вирео, тағы бір американдық әнші құс болған.

Құрылымы

Квартет әдеттегі құрамында екі скрипка, альт және виолончельден тұрады, және төрт бөлімнен құралған. Осы туындының орташа орындалуы 26-30 минутқа созылады.

I. Аллегро ма нон тросфо

Квартеттің ашылу тақырыбы таза пентатоникалық, оны виола орындайды, ал қосымша аспаптарда F мажор аккорды тартылады. Осы F мажор аккорды шығарманың алғашқы он екі такт бойында өзгеріссіз жалғасады. Содан кейін, бөлім дамуға өтеді, гармониялық тұрғыдан дамиды, бірақ ашық, кең және қарапайым сезімін сақтайды. Екінші тақырып, А мажорда, де негізінен пентатоникалық, бірақ ромдық немесе чех музыкасын еске түсіретін мелизматикалық әшекейлермен безендірілген. Бөлім тығыз гармониялық және тембр мен темп жағынан күшті даму бөліміне өтеді. Даму фугато бөлімімен аяқталады, ол рекапитуляцияға жетелейді. Рекапитуляцияда бірінші тақырып қайтадан орындалғаннан кейін, екінші тақырыпқа көпір құратын виолончель соли бар.

II. Жақындату

Екінші бөлімнің тақырыбы – интерпретаторлар ең көп көбінесе негр рухани әндерімен немесе американдық үнділер әуенімен байланыстыруға тырысқан тақырып. Екінші скрипка мен альттің пульстік серіктес әуенімен бірге қарапайым мелодия шын мәнінде рухани әндерді немесе үнді ритуалдық музыкасын еске түсіреді. Ол бірінші бөлімдегідей пентатоникалық гаммада жазылған, бірақ мажордың орнына минорда (D миноры). Тақырып бірінші скрипкада ұсынылып, виолончельде қайталанады. Дворжак осы тақырыптық материалды кеңейтілген орталық бөлімде дамытады, содан кейін тақырыпты виолончельде одан да жіңішке серіктеспен қайталайды, ол кезекпен иіліп, пиццикатомен орындалады.

Орындау және ықпал ету

Квартеттің алғашқы жеке орындалысы 1893 жылғы маусымда Спилвиллде болды. Дворжак бірінші скрипкада, Ян Йозеф Коварик екінші скрипкада, қызы Сецилия Коварикова альтта, ал ұлы Йозеф Ян Коварик виолончельде орындады. Бургхаузер екі қаладағы баспасөз хабарламаларын айтады, біріншісі – 1893 жылғы 18 желтоқсандағы «Нью-Йорк Геральд» газетінде жарияланған. Квартетте американдық халық әндерінің әсері тікелей байқалмаса да, Дворжак квартетінің кейінгі американдық шығармаларға тигізген әсері анық. Дворжактан кейін Джон Ноулз Пэйн, Хорацио Паркер, Джордж Уайтфилд Чадвик және Артур Фут сияқты көптеген американдық композиторлар өздерін струнный квартет жанрына бұрды. Баттерворт былай деп жазады: «20 ғасырдағы американдық музыкада халық әндерін кеңінен пайдалану және "батыстың кең далалары" атмосферасы, "батыс" фильмдерінің музыкалық сүйемелдемесінде кем дегенде бір қызығушылықтың бастауы болуы мүмкін». Бұл ән Грета Гервигтің «Кішкентай әйелдер» фильмінде де қолданылады, оның ішінде Лори мен Джо алғаш рет билейтін маңызды сахнада.