Кіріспе

Pale – Босния және Герцеговинаның Серб Республикасы, Шығыс Сараево қаласының муниципалитеті. Ол Сараево қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. 2013 жылғы мәлімет бойынша, муниципалитетте 22 282 адам тұрады, ал Пале қаласында – 13 883 адам. Танымал Жахорина шаңғы курорты муниципалитеттен шамалы қашықтықта орналасқан.

Орта ғасырлар

Пале әрқашан шығыс пен батыстың маңызды тоғысу нүктесі болды, ол – Сараево алқабы және Дрина өзені бассейні. Жақын маңдағы Миосичи және Илияк ауылдарында рим дәуірінен қалған жолдар мен ғимараттардың қираған қалдықтары сақталған. Бұл аймақ ерте заманнан-ақ сауда орталығы болып келген. 14-ғасырдың соңы мен 15-ғасырдың басында Пале аймағы Павлович феодалдық әулетіне қарасты болды. Бірнеше бекінілген елді мекендер болды: Прах өзені бойындағы Павловац, Жоғарғы Паледегі Градина және Милячка өзендерінің қосылған жерінен жоғарыдағы Ходиджед. Ходиджед елді мекені айналасындағы аймақтың әкімшілік орталығы қызметін атқарды. Павлович феодалдық әулеті Босния аристократиясының жоғарғы топқа жатты, олардың иеліктері батыста Врхбоснадан (қазіргі Сараеводан) шығыста Добрунаға дейін созылған. Павлович әулетінің негізін қалаушы Павел Раденович, Пале төңірегіндегі ата-бабаларының иеліктерінен өзге, Оловодағы кендерге, Требинье қаласына, сондай-ақ Конавле мен Кавтаттың бір бөлігіне ие болды. Оның билігіндегі аймақта жергілікті халық пен Дубровник саудагерлері арасында өркенді сауда қатынастары болды. Басты сауда орталығы – қазіргі Пале муниципалитетіне қарасты Прака қаласы болды. 1415 жылы жекпе-жекте Павел қаза болғаннан кейін, оның кіші ұлы Радослав Павлович (1420–1421) әкесінен билікті мұраға алды. Босния королі Твртко I-нің 1391 жылы қайтыс болуынан кейін босниялық феодалдық әулеттер таққа таласты. Павелдің ұлдары, басқа босниялық аристократтардың қаупінен қорғану үшін, одақтастары – Осман империясынан көмек сұрады. Османдықтар «бөліп билеу» стратегиясын ұстанды, ол ақырында толық жаулауға әкелді.

Осман билігі

Босния құлағаннан кейін Павлович әулетінің феодалдық иеліктері 11 округке бөлініп, бүкіл аймақты "Павли вилайеті" деп атады. 1468-69 жылғы алғашқы Осман санағында Пале қаласы "Боғази Юмри" атауымен 11 округтің бірі ретінде тіркелген. "Боғази Юмри" округінде алты ауыл болған, оның екеуі Пале жазығында орналасқан. Жергілікті христиан халқының қиын жағдайларына байланысты орта ғасырларда Осман билігі кезінде осы аймақтағы қала құрылысы туралы мәліметтер өте аз. Аймақ жаңа билеушілер үшін сауда және экономикалық жағынан тиімді және құнды болып қала берді. Прака қаласы 18 ғасырдағы үлкен өрт пен Қара өлімге дейін өсіп, кеңейе берді. "Павли вилайеті" атауы осы аймаққа 19 ғасырдың басына дейін қолданылып келді, ал қала ақырында Пале деп аталды. Бұл жаңа атаудың ең алғашқы тіркелген жазбаларының бірі – 1877 жылғы карта, онда қаланың өзі де, бүкіл аймақ та "Pale" деп белгіленген. 19 ғасырда Осман империясы екі саяси және әлеуметтік жағынан мүлдем өзгеше күреске тап болды. 19 ғасырдың басындағы жылдар көптеген тәуелді халықтардың ұлттық және этникалық бостандық күресімен ерекшеленді. Осман аристократиясы, керісінше, өте консервативті болды және орталықтандырылған мемлекет құруға бағытталған кез келген реформаға қарсы тұрды. Босниядағы аристократия империядағы ең наразылардың бірі болды, өздерінің билікке қатысты құқықтарын қызғанышпен қорғады. 1831 жылы босниялық аристократияның ең бай және ықпалды мүшелерінің бірі – капитан Хусейн Градащевич бүлікші аристократтарды жетекке алды. Осман вице-королінің ордасы Травникті басып алғаннан кейін босниялық аристократия сұлтаннан реформаларын тоқтатып, Босниядағы статус-квоны сақтауды талап етті. Олар сонымен қатар вице-корольді өздерінің қатарынан сайлау және тағайындау құқығын қалады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың басында Сербияның Цер шайқасындағы шешуші жеңісінен кейін одақтастар сербтер мен олардың қарамонталық одақтастарынан Босниядағы австро-венгр әскерлеріне шабуыл жасап, олардың күштерін байлап тұруды сұрады. 1914 жылдың қазан айында серб-қарамонталық әскерлер Сараево маңындағы аймақтарға еніп, Романия тауына бақылау алды. Осы операция кезінде қарамонталық бөлімдер Пале қаласына кірді. Бірақ көп ұзамай олар кері шегінуге мәжбүр болды. Олармен бірге жергілікті серб халқының көп бөлігі де шегінді. Қашып үлкермегендер австриялық "Шуцкор" корпусының, империядағы көтерілістерді басумен айналысатын жазалаушы австриялық полиция күштерінің зорлық-зомбылығына ұшырады. Австрия әскерлері қалаға қайта кіргеннен кейін Пале қаласы тоналып, толығымен өртеліп жанып кетті. Қала орталығында 54 жергілікті тұрғын дарға асылды. Горажде қаласында Праца, Вижара, Будж, Подграб, Врхпраца, Горовичи, Хоточина, Гласинац, Подромания және Сочица сияқты жақын ауылдардан келген босқындар колоннасы Дрина өзенін кесіп өтуге үлкермей тұрғанда австриялық регулярлы әскерлер мен жазалаушылар тобы тарапынан тоқтатылды. 48 ересек ер адам топтан бөлініп, тапаншамен атып өлтірілді, ал қалған босқындар тұтқын лагерлеріне қамалды. Бұл лагерьлердегі жағдай өте ауыр болды. Ең танымал лагерьлердің бірі – Добойдағы тұтқын лагері. 1914 жылдың желтоқсанынан 1917 жылдың шілдесіне дейін оннан астам 45 000 адам (көбінесе сербтер) қамалды. Қаза болғандардың нақты саны белгілі болмаса да, 1000-нан астам адамның қазасы расталды, оның 230-ы Пале муниципалитетіне тиесілі.

Орман шаруашылығы

Пале муниципалитетінде 30-дан астам ағаш кесу және ағаш өндіру мекемесі бар. Паледегі ағаш өнеркәсібі қала экономикасының маңызды бөлігі және онда жұмыс істейтін адамдардың санына үлкен үлес қосады. Қазіргі уақытта аймақта ағаш кесу мекемелерінің саны артық, бұл жақын жердегі орманның қайта өсу мүмкіндігінен асып түседі.

Туризм

Жергілікті экономиканың маңызды бір бөлігі туризмді құрайды. Жақын орналасқан Жахорина, Требевич және Игман таулары 1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары үшін пайдаланылды. Жахорина шаңғы курортында 8 көтергіш және таудың барлық бөлігінде шаңғы жолдары бар, олар олимпиадалық деңгейдегі кәсіби жолдарды, сондай-ақ балалар мен бастаушыларға арналған жолдарды ұсынады. Жахоринадағы ең жақсы маусым желтоқсан ортасынан қаңтар соңына дейін. Жаңа жыл қарсаңында алдын ала брондамастан тұру орны табу өте қиын. "Жахорина Пале" аңшылар қауымдастығы "Пале" аң ауру орталықтарын басқарады. Бұл аң ауру орталықтары Пале және Стари-Град муниципалитеттерінде 37 039 гектардан астам аумақты қамтиды. Аң ауру орталығы Респубика Српскадағы ең жақсы күтілген және жабдықталған аң ауру орталықтарының бірі болып табылады. Аң ауру орталығында үш аңшылар үйі бар; екеуі Пале округінің шегінде орналасқан, "Срндач" аңшылар үйінде 35 төсек, ал кішірек "Лейн" аңшылар үйінде 20 төсек бар. Аң ауру орталығында мынадай аңдар кездеседі: бұғы, аю, қабан және қоян. Орловача үңгірінде маңызды археологиялық жаңалықтар табылды. Үңгір Паледен шамалы алыстықта және Сараеводан да алыс емес жерде, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. 1975 жылы алғашқы зерттеушілер үңгірге енді. Орловача, зерттелген өткелдер мен залдардан тұрады, және BH-дағы екінші ең ұзын үңгір болып табылады (Вьетреница үңгірінен кейін). 2002 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Паледегі философия факультетінің бастамасымен ең әдемі үңгір әшекейлері бар өткелдердің жалпы ұзындығы туристерге ашылды. Үңгір тұрақты микроклиматтық жағдайлармен сипатталады, жыл бойы температура тек және ылғалдылық 90%-дан жоғары. Үңгірде табылған тіршілік белгілерінің көптігі оны аймақтағы ең бай палеонтологиялық орындардың біріне айналдырады. Үңгірде табылған аю қаңқаларының жасы 16 000 жылдан астам деп есептеледі. Үңгірдің басты кіреберісіне апаратын беткейде тарихи мәдениеттің іздері анықталды. Табылған қалдықтардың мерзімі оларды қола дәуірінің соңына жатқызады, бірақ неолит және мезолит дәуірлеріне жататын қалдықтардың да табылуы күтілуде. Ғылыми және эстетикалық ерекшеліктеріне байланысты үңгір Паледегі философия факультетінің ғылыми-зерттеу және білім беру жобаларының орталық нүктесі болуға тиіс. Орталықты Синева өзенінің жағасында салу жоспарлануда.