Кіріспе

Леош Яначек операсы ("Тағдыр") – Леош Яначектың композитор Федора Бартошованың либреттосына үш актідегі операсы. Яначек бұл жұмысты 1903 жылы бастап, 1907 жылы аяқтады. Операның шабыты 1903 жылы Яначектың қызы Ольга қайтыс болғаннан кейін Лухачовицедегі шипажайға жасаған сапарынан туды. Онда Яначек Камила Урвалковамен танысты, ол Людвик Челанскийдің "Камила" операсының кейіпкері болған еді. Ол Челанский өзінің тұлғасын бұрмалап көрсеткенін ойлады. Яначек композитор екенін білгеннен кейін, Урвалкова оны Челанскийдің бейнесіне қарсы тұру үшін тағы бір опера жазуға көндірді. Яначек 1906 жылы операны Брно театрына, ал 1907 жылы Прагадағы Винограды театрына ұсынды, бірақ екі театр да партитураны қабылдамады. Яначек театрға қарсы сот процесін бастаумен қорқытқаннан және Брно театры қойылым туралы ұсыныс жасағаннан кейін де партитура Винограды театрында қалды. Опера 1954 жылға дейін қойылмады, барлық қойылымдар Бретслав Бакаланың жетекшілігімен өтті. Алғашқы қойылым 1958 жылы Брнода Франтишек Жилектің дирижерлігімен, 1958 жылғы Яначек фестивалінде, Яначектың қайтыс болғанына 30 жыл толуына арналған опералар циклының бөлігі ретінде өтті. Алайда, сюжет құрылымы түпнұсқадан өзгертілді, оқиғаға "флэшбек" форматы берілді, онда оқиға 3-ші актімен басталып, 1-ші және 2-ші актілер "флэшбектер" ретінде араластырылып, содан кейін 3-ші актіні аяқтау үшін қайта оралады. Ғалымдар операның ұмытылу себебі ретінде сюжеттегі кемшіліктерді сынады.

Рөлдер

РольДауыс түріПремьералық актерлік құрам, алғашқы сахналық қойылым Брнода, 1958 жылғы 25 қазан (дирижер: Франтишек Жилек) Мила ВальковасопраноJindra PokornáŽivný, композитортенорJaroslav UlrychМиланың анасысопраноJarmila PalivcováДр. СудатенорБірінші ледисопраноЕкінші ледисопраноЕскі словак әйелісопраноКеңесшінің әйелісопраноЛhotský, суретшібаритонKonečnýбаритонМисс Стула, мұғаліммеццо-сопраноМисс Паковскасопрано

1-ші акті

Мила мен композитор Живный бір кезде ғашық болған, бірақ Миланың анасы қызына артық пайдалы күйеу табу ниетімен олардың қарым-қатынасын аяқтады. Ата жоқ, Мила жүкті болып, енді жалғыз ана, басқа біреуге тұрмысқа шығуы екіталай. Олар алғаш рет шипажай қаласындағы көңіл көтерулер арасында кездеседі. Бірге жасырын түрде қашып, бұрынғы махаббаттарын қайта жақтайды, бірақ анасы көпшілік арасында оларды тауып алып, жамандыққа қадам басатынын болжайды.

2-ші акті

Төрт жыл өткен соң Живный мен Мила үйленеді, бірақ оның анасы олармен бірге тұрады және психикалық тұрғыдан осал болып қалады. Ұлдары Дубек ойнап жатқанда, олар Живный ажырасқан кезде жазған аяқталмаған операны оқиды. Опера Милаға деген ашу мен қанағатсыздыққа толы, оны адат етуші ретінде бейнелейді. Миланың анасы толыққанды ақыл-есін жоғалтып, операдан музыка фрагменттерін қайталап, балкондан секіріп өледі. Анасын ұстап қалуға тырысқан Мила да онымен бірге құлайды, екеуі де қаза табады.

3-ші акт

Он бір жыл өткен соң, Живныйдың операсы, толыққан жоқ болса да, енді сахнаға қойылатын болады. Ол шәкірттерімен – олардың ішінде қазір жас жігіт Дубекпен – операдан хорды жаттықтырады. Тағы бір шәкірт, Верва, операның батыры композитордың өзі деген болжам айтады. Музыка арқылы Живный Милаға деген махаббатын және оған жасаған зұлматын қайта басынан кешіреді. Өкінішпен күйзелген ол Дубектен бір стақан су әкелуін өтінеді, сосын операның аяғы Құдайдың қолында болсын деп айтып, есінен таяды. Дубек оны бөлмеден шығарып жібереді.