Кіріспе

Леош Яначектың операсы – Бручек мырзаның Айға және 15 ғасырға саяхаттары (чех тілінде: Výlety páně Broučkovy) – Леош Яначектың бесінші операсының толық атауы. Опера екі Сватоплук Чех романының негізінде жазылған: «Бручек мырзаның Айға шын саяхаты» (1888) және «Бручек мырзаның жаңа, эпохалық саяхаты, бұл жолы 15 ғасырға» (1889). Бірінші бөлімнің либреттосын Франтишек Геллнер, Виктор Дык, Франтишек Сарафинский Прохазка және тағы басқалар жазды, ал екінші бөлімді Ф. С. Прохазка жазды. Бұл екі бөлімді сатирикалық операның премьерасы 1920 жылдың 23 сәуірінде Прагадағы Ұлттық театрда өтті. Бұл Яначек операсының Брнода емес, басқа қалада тұңғыш рет көрсетілгені. Бручек мырза (кейде «Жуқа мырза» деп аударылады, «жуқа» – кішкентай қоңызды білдіреді) – Прагада тұратын қарапайым жер иесі. Ол шамадан тыс ішімдік ішіп алғаннан кейін, алдымен Айға, содан кейін 1420 жылы Киелі Рим империясына қарсы гуситтер көтерілісі кезіндегі 15 ғасырдағы Прагаға көтеріліп, бірқатар фантастикалық оқиғаларды бастан кешіреді (толық мағлұматтар үшін синопсиске қараңыз). Екі саяхатында да Бручек жердегі таныстарындағы өзгерген бейнелермен кездеседі. Атақты чех жазушысы Сватоплук Чехтің түпнұсқа романдарының танымалдылығына байланысты операға көп назар аударылды. Яначек операны жасау және репетициялау кезінде, әсіресе либретто авторларымен қарым-қатынаста көп қиындықтарға тап болды (көріңіз: Тарих). Композитордың «Бручек мырзаның саяхатындағы» мақсаты анық болды: «Біз мұндай адамдардан жиреніп, кездескенде оларды жан-жақтан тепкілеп, тұншықтыруымыз керек», – деді ол Бручек туралы айтқанда. Яначек пен Чехтің бірлескен күресі буржуазияның, әсіресе Чехословакия буржуазиясының тарлығына қарсы бағытталған. Алайда, операны Чехословакияда көрген Десмонд Шоу Тейлордың айтуынша, көптеген көрермендер көңілді күлді және тіпті кедей Бручекке аянысты. 20 ғасырдың басында Яначек Чехтің романдары негізінде опера жазуға тырысты, бірақ Чех оған өз әңгімелеріне құқық беруден түбірінен бас тартты. Яначек бұл жобаны Чехтің 1908 жылы қайтыс болғанға дейін тоқтатты. Осы кезде Яначек бұрынғы арманы есіне түсіп, Прагадағы досы Артуш Ректориске хат жазып, Чех қайтыс болғаннан кейін құқықтардың қолжетімділігін тексеруді сұрады. Ректория Чехтің отбасы құқықтарды беруге асықпайтынын хабарлады, бірақ Яначектен тікелей естігеннен кейін, олар романдарды тек оған ғана пайдалануға келісті.

1-ші көрініс

Матей Бручек мырза – XIX ғасырдың соңында Прагада тұратын, көбінесе мас болып жүретін үй иесі. 1888 жылы айлы түні мырза Бручек Викарка көшесімен шаршаңқы қадам басады, алдында Һрадчаны тавернасында мас болып отырған. Әлсіз күйде ол Малинкамен кездеседі. Малинканың жаны мұңға толы, сүйіктісі Мазалдың (Бручектің пәтер жалдағандарының бірі) оған қиянат жасағанын білген соң, өмірден қол жұртқысы келеді. Малинканы жұбатамын деген ниетпен, Бручек оған үйленуге келіседі. Бірақ бұл қателік екенін тез түсініп, ұсынысын кері алып, Малинканы богемдік сүйіктісіне қайта оралуға тастап кетеді. Бручек осы стрестен шаршап, Айға көшіп, тыныш өмір сүруді армандайды.

Операдағы музыкалық идеялар

1-бөлімнің кіріспесі Яначек операларының кіріспелеріне, прелюдияларына немесе увертюраларына ұқсас келеді. Операда кейін пайда болатын бірнеше қысқа музыкалық элементтер мен мотивтерден құралған музыка, осы идеялардың күрт қатарласуымен жылдамдатылады, олар көбінесе операның өзінде пайда болатынан өзгеше ретпен келеді. Бручек операсының 1-бөлімінің кіріспесінде үш маңызды мелодия бар. Біріншісі – жеңіл, ритмикалық тұрақсыз фигура (4-мысал), ол Бручекке қатысты карикатуралық сипаттағы (5-мысал) баянды мелодияға жетеді. Бұл мелодия кейін көп рет әртүрлі формада қайталанады. Екіншісі – флейта мен скрипканың алғашқы орындауы (3-мысал), ол жас ғашықтар Малинка мен Мазалдың бейнесін көрсетеді. Бұл мелодия да бірнеше рет өзгереді, сондай-ақ айдағы Бланкитни (= Мазал) мен Этерия (= Малинка) туралы дерек бар. Үш мотив те Бручек арманынан оянуын бейнелейтін оркестрлік интерлюдиямен аяқталатын 1-бөлімнің соңғы сәттерінде кездеседі. «Айға саяхат» операсында Яначек вальстер мен вальске ұқсас мелодияларды кеңінен пайдаланады, оларды ресейлік композитор Дмитрий Кабалевский «Штраусс стилінде» деп қате түсінген. Операның басынан-ақ, 2/4 мелодиясының арасында вальс үнінің ишаралары естіледі. Прелюдия Малинка мен Мазалдың вальс ырғағындағы дау-жанжалымен басталатын сахнаға ауысады. Вальс пародиясының керемет мысалы – бала дарынның ай гимнін орындауы, ол шындығында Чехия ұлттық әнінің пародисы. Операдағы «көрермендер» оны патриоттық әнұран ретінде естісе, опера театрының көрермендері оны пародиялық әнұран ретінде қабылдайды. Яначек бірінші арманның соңында вальс музыкасын қолданып, Ай халқының Бручекке қарсы жасаған қаупін сейілтуге және сюжетті шешуге көмектеседі. Операның бірінші бөлімінде көптеген вальстерді табуға болады, олардың кейбіреулері өзгелеріне қарағанда анығырақ, ал Яначек әрқайсысын айтылмаған, көбінесе сатирикалық мазмұнды жеткізуге көмектесетін құрал ретінде мақсатты түрде қолданды. Яначек вальсті жиі ирониялық немесе пародиялық контексте қолданғанымен, олар операның музыкалық құрылымында еркін ағып, жұмыс істейді, Купердің сөзінше. Тыңдаушы әртүрлі гармониялармен жасырылған A♭/G♯ тонының жиі қолданылуын оңай байқамауы мүмкін, бірақ бұл бір ғана тон 2-бөлімде әртүрлі идеяларды байланыстыруда маңызды рөл атқарады. 8-мысал ашулы Бручек негізгі сәтінде A♭ тонына секіргенін көрсетеді. Кейінірек 2-бөлімде, Бручек өзінің айыпталу сахнасында мейірімділік сұрағанда, ол «әлі дүниеге келмегенін» және «болашақтың ұлымын» айтады, екеуі де A♭ тонымен аяқталады (9-мысал).

Сыни қабылдау

Оның мотивтерінің қысқалығы және Яначек оларды мен олардың туындыларын қолданған тәсілі тыңдаушыға музыкада ұстанып тұрарлық нәрсе табуды қиындатуы мүмкін. Партитураны зерттемеген жағдайда, оның мотивтерді қолдану логикасы және олардың дамуы естілу жағынан осыншалықты айқын болмайды. Осы себепті, тіпті хабардар Дмитрий Кабалевский де «Бручек» операсында оны құптауға лайық көп нәрсе таппады. Кейбір сыншылар да Айға жасалған саяхаттың сюжетіндегі негізгі кемшілік – Айдағы «қарсыласы» Бручекке тепе-тең келетін нақты «батыр» болмауы екенін атап көрсетті. АҚШ-тағы кәсіби тұсаукесерді өткізген Ричард Брэдшоу «Бручек» туралы: «Екі "саяхат" екі операдан құралған бір кемшілікті шедевр ретінде сипатталды» деді.

Жазбалар

Фриц Вундерлих, Курт Бёме, Вильма Липп, Кит Энген, Антони Фахберг, Лилиан Беннингсен, Пол Куен, Карл Остертаг, Бавария мемлекеттік оркестрі, Бавария мемлекеттік опера хоры, Жозеф Кейльберт, дирижер; 19 қараша 1959 жыл, тікелей жазба, Orfeo C354942I (неміс тілінде): 1994 жыл. Ян Вачик, Питер Страка, Роман Жанал, Мария Хаан, Зденек Плех, BBC әншілер тобы, BBC симфониялық оркестрі; Жири Белоглавек, дирижер; Deutsche Grammophon 477 7387: 2008 жыл. Прага Ұлттық театрының оркестрі мен хоры; Вацлав Нойман, дирижер, Supraphon SUA ST 50531/3 (LP шығарылымы): 1962 жыл. Ричард Новак, Карел Хануш, Либуше Марова, Вилем Прибил, Ярослав Томанек, Мирослав Швейда, Владимир Крейчик, Жири Олеиничек, Ярослав Сучек, Яна Йонашова, Жирина Маркова, Бохуслав Маршик; Чех филармониясы оркестрі мен хоры; Франтишек Жилек, дирижер; Supraphon 1116 3291 3: 1980 жыл.