Кіріспе

Көңіл көтеру арқылы білім беру (ККБ) – әлеуметтік мәселені жеңілдетуге немесе халықты арнайы дайындалған ойын-сауық арқылы білім беруге бағытталған коммуникация стратегиясы. Ол әлеуметтік және мінез-құлық өзгерістерін жеткізу үшін бұқаралық ақпарат құралдарының түрлі деңгейлерін пайдаланатын әдістер мен әдістемелер жиынтығымен сипатталады. Әсерлі ойын-сауық спектрінде ККБ әлеуметтік әсерге бағытталған ойын-сауықтан (SIE) және әлеуметтік және мінез-құлықты өзгерту коммуникациясынан (SBCC) тепе-теңдік сақтайды. ККБ мен SIE арасындағы басты айырмашылық – ККБ-де "әсер ететін мәселе" әдетте бірінші кезекте қарастырылады; кейіпкерлер мен оқиғалар осы мәселенің айналасында құрылады. SIE-де оқиға көбінесе жобалардан бастау алады, ал әсер ететін мәселелер қолданыстағы сюжетке енгізіледі немесе одан шығарылады. 2009 жылғы деректер бойынша, Көңіл көтеру арқылы білім беру мынадайша анықталады: "Мақсатты аудиторияның жеке, қоғамдық, институционалдық және әлеуметтік өзгерістерге қол жеткізуі үшін ойын-сауық бағдарламасын жоспарлау, өндіру, өңдеу және тарату процесіне білім беру және әлеуметтік мәселелерді мақсатты түрде енгізуге негізделген коммуникация процесі".

Тарих

1950 жылы Ұлыбританиядағы радио-драма "Архерлер" британдықтарды ауыл шаруашылығы мәселелерімен таныстыру және соғыстан кейінгі рациондау мен азық-түлік тапшылығы кезеңінде өнімділікті арттыру мақсатымен жасалды. Бұл әлемдегі ең ұзақ безген сериал. Мексикалық теледидар продюсері Мигель Сабидо осы саланы одан әрі дамытып, ресмилендірді. 1960 жылдары ол бастапқыда оны "әлеуметтік пайдасы бар ойын-сауық" деп атады, ал 1979 жылы Эверетт Роджерс оны "Ойын-сауық және білім беру" деп қайта атады, содан кейін Патрик Коулман оны "Ойын-сауық арқылы білім беру" деп қарапайымдастырды, қазіргі кезде осы термин қолданылады. Соңғы 50 жылда бұл салада көп өзгерістер болғанымен, ол әлі де Сабидоның ерекше тәсілдеріне негізделген. Бүгінгі таңда ойын-сауық арқылы білім беру саласындағы көптеген мамандар қоғамдық денсаулық сақтау, денсаулықты нығайту және мінез-құлқына әсер ету салаларындағы біліміне ие. Сабидо 1967 жылы Мексиканың "Casos de Alarma" таблоидын пайдаланып, оқырмандарды Мексиканың әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіне қосылуға шақырды. 1969 жылы Перудың "Симпроло Мария" телесериалының көрсетілуі оның бұқаралық ақпарат құралдарын әлеуметтік өзгерістер үшін пайдалану туралы болжамдарын растады, себебі телесериалдан кейін тігін машиналарын сату күрт өсті. Сабидо "Ven conmigo" сериалын шығарды, ол 32 пайыздық үлеспен үлкен табысқа жетті және серияның бір жылдық көрсетілімінен кейін Мексиканың ересектер білім беру жүйесіне бір миллион адам қабылданды. 1970 жылдары Сабидоның отбасылық жоспарлау тақырыбындағы "Acompáñame", "Vamos juntos, caminemos" және "Nosotros los Mujeres" телесериалдары жарық көрді, олардың нәтижесінде Мексика халқының өсу қарқыны 34 пайызға төмендеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы Мексикаға осы жетістігі үшін Халық саны бойынша сыйлық берді. Америка Құрама Штаттарының Халықаралық даму агенттігінің Томас Доннели: "Televisa отбасылық жоспарлау сериалы Мексика халқының табысқа жетуіне ең үлкен үлес қосты" деп жазды. Population Communications International компаниясының Дэвид Поиндекстер осы тәсілде үлкен әлеует бар екенін көріп, оны американдық психолог Альберт Бандурамен таныстырды. Бандура Сабидоның үлкен әсерін әлеуметтік оқыту теориясы арқылы түсіндіре алды және кейіннен сериалдық (радио және теледидар) драмалардың әсері туралы көптеген мақалалар жариялады. 1970 және 80 жылдардағы стратегиялық кездесулер сериясында Поиндекстер Сабидоны әдісін Үндістан, Қытай, Филиппин, Египет және Нидерландыда бүкіл әлемде оқытуға шақырды. Ұлттық теледидар өнер және ғылым академиясының президенті Сонни Фокспен бірге олар ірі американдық телеарналардың бас директорларын біріктіретін "Соп саммиттерін" ұйымдастырды, сондай-ақ американдық тележүргізушілерді ойын-сауық арқылы білім беру әдістерімен таныстырды. 1980 жылдардың басынан бері көптеген ұйымдар өркендеді, олардың ішінде Poindexter мұрасы PCI Media және Population Media Center ерекше көзге түседі, олар бірлесіп 140 шоу жасап, 2 миллиардтан астам адамға жетті және ВИЧ/СПИД-тің алдын алу, отбасылық жоспарлау және әйелдердің құқықтарына үлкен әсер етті. Голливудтағы денсаулық сақтау коммуникацияларын жүйелеу мақсатында және Сонни Фокс пен Норман Лирдің басшылығымен Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары USC Annenberg коммуникация және журналистика мектебімен бірлесіп, "Голливуд, денсаулық және қоғам" жобасын құрды. HH&S Writers Guild of America West жазушыларына теледидар мен киноға денсаулыққа қатысты тақырыптарды енгізуге кеңес береді.