Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тіл білімі саласы
Branch of Linguistics
Мәтіндік лингвистика – мәтіндерді коммуникация жүйесі ретінде зерттейтін тіл білімінің бір саласы. Оның бастапқы мақсаты мәтіндік грамматиканы анықтап, сипаттау болды. Алайда, мәтіндік лингвистиканы қолдану осы көзқараспен шектеліп қалмай, мәтінді дәстүрлі грамматиканы кеңейтуден асып, оны толыққанды мәтін ретінде қарауға жетті. Мәтіндік лингвистика мәтіннің формасын ғана емес, сонымен қатар оның жағдайын, яғни өзара әрекеттесуші, коммуникативтік контексттегі орналасуын да ескереді. (Жазбаша немесе ауызша) мәтіннің авторы мен оның оқырманы да нақты коммуникативтік жағдайдағы өздерінің (әлеуметтік және/немесе институционалдық) рөлдерімен ескеріледі. Жалпы алғанда, бұл сөйлемдер мен сөздерді емес, мәтін деңгейіндегі дискурс талдауының қолданылуы.
Text linguistics is a branch of linguistics that deals with texts as communication systems. Its original aims lay in uncovering and describing text grammars. The application of text linguistics has, however, evolved from this approach to a point in which text is viewed in much broader terms that go beyond a mere extension of traditional grammar towards an entire text. Text linguistics takes into account the form of a text, but also its setting, i. e. the way in which it is situated in an interactional, communicative context. Both the author of a (written or spoken) text as well as its addressee are taken into consideration in their respective (social and/or institutional) roles in the specific communicative context. In general it is an application of discourse analysis at the much broader level of text, rather than just a sentence or word.
Мәтін лингвистикасының себептері
Сөйлемге жеке бірлік ретінде көп көңіл бөлінген, бірақ тілдің байланысты үзінділерінде сөйлемдердің қалай қолданылатынын зерттеуге жеткілікті назар берілмеді. Бұл, көбінесе, тілді сөйлемдер жиынтығы ретінде қарастыру болып табылады. Мәтін – қарым-қатынаста өте маңызды, себебі адамдар жеке сөздермен немесе сөйлемнің бөліктерімен емес, мәтін арқылы байланысады. Ол сонымен қатар заң, дін, медицина, ғылым және саясат сияқты түрлі салалардың негізі болып табылады.
Much attention has been given to the sentence as a self contained unit, and not enough has been given to studying how sentences may be used in connected stretches of language. It is essentially the presentation of language as sets of sentences. Text is extremely significant in communication because people communicate not by means of individual words or fragments of sentences in languages, but by means of texts. It is also the basis of various disciplines such as law, religion, medicine, science, and politics.
Анықтамалар
Мәтін – бұл синтаксистік бірліктердің кеңейтілген құрылымы [яғни мәтін супер сөйлем ретінде] – сөздер, топтар және сөйлемдер, сондай-ақ мәтіндік бірліктер, элементтер арасындағы үйлесімділік және аяқталғандықпен сипатталатын құрылым. [Ал] мәтін емес – тілдік бірліктердің, мысалы, сөйлемдердің, абзацтардың немесе бөлімдердің кездейсоқ тізбегі, олар кез келген уақыт және/немесе кеңістікте кездеседі. (Werlich, 1976: 23)
"A text is an extended structure of syntactic units [i. e. text as super sentence] such as words, groups, and clauses and textual units that is marked by both coherence among the elements and completion [Whereas] a non text consists of random sequences of linguistic units such as sentences, paragraphs, or sections in any temporal and/or spatial extension." (Werlich, 1976: 23)
Тілдің табиғи түрде пайда болатын көрінісі, яғни коммуникативтік тілдік оқиға ретінде контекстте өтеді. Мәтіннің беткі қабаты – іс жүзінде қолданылған тіркестердің жиынтығы; бұл тіркестер кейбір білімді ашықтайды, ал басқа білім өңдеу кезінде қолданылса да, жасырын күйде қалады. (Beaugrande and Dressler, 1981: 63)
"A naturally occurring manifestation of language, i. e. as a communicative language event in a context. The surface text is the set of expressions actually used; these expressions make some knowledge explicit, while other knowledge remains implicit, though still applied during processing." (Beaugrande and Dressler, 1981: 63)
[Термин] лингвистикада кез келген мәтін фрагментін – ауызша немесе жазбаша, қандай ұзындықта болса да – біртұтас құрылымды білдіру үшін қолданылады [ .] Мәтін – қолданыстағы тілдің бірлігі. Бұл сөйлем немесе тарау сияқты грамматикалық бірлік емес, және оның көлемімен анықталмайды [ .] Мәтінді семантикалық бірлік ретінде қарастыру дұрыс; форма емес, мағынаның бірлігі. (Halliday and Hasan, 1976: 1–2)
"[A term] used in linguistics to refer to any passage spoken or written, of whatever length, that does form a unified whole [ .] A text is a unit of language in use. It is not a grammatical unit, like a clause or a sentence; and it is not defined by its size [ .] A text is best regarded as a semantic unit; a unit not of form but of meaning." (Halliday and Hasan, 1976: 1–2)
Мәтін сөйлемдерден тұрады, бірақ сөйлемдер жасау ережелерінен өзгеше мәтін құрастырудың жеке принциптері де бар. (Fowler, 1991: 59)
"A text is made up of sentences, but there exist separate principles of text construction, beyond the rules for making sentences." (Fowler, 1991: 59)
[Мәтін] – жалпы риторикалық мақсатқа жету үшін құрылымдалған, өзара байланысты коммуникативтік функциялардың жиынтығы. (Hatim and Mason, 1990)
"[Text is] a set of mutually relevant communicative functions, structured in such a way as to achieve an overall rhetorical purpose." (Hatim and Mason, 1990)
Мәтін лингвистері мәтін тілдің табиғи саласы екендігіне бірлесе келіседі, бірақ мәтінге қатысты пікірлері әртүрлі. Бұл айырмашылықтың себебі әр түрлі лингвистердің байқау әдістерінің өзгешелігінде, сондықтан мәтіннің анықтамасы әлі де толыққанды емес. Халлидейдің пікірінше, мәтін – жағдайдың контексіне енген әлеуметтік-мәдени оқиғаның белгілік бейнесі. Ситуациялық контекст – мәтіннің қалыптасу ортасы, жартылай әлеуметтік-мәдени кеңістік. Мәтін мен контекст бір-бірімен тығыз байланысты, сондықтан олардың екеуін де бөлек түсіну мүмкін емес.
Text linguists generally agree that text is the natural domain of language, but they still differ in their perspectives of what constitutes a text. This variance is mainly due to the different methods of observations of different linguists, and as such, the definition of text is not yet concrete. According to Halliday, text is a sign representation of a socio cultural event embedded in a context of situation. Context of situation is the semio socio cultural environment in which the text unfolds. Text and context are so intimately related that neither concept can be comprehended in the absence of the other.
Дискурстың өрісі тәжірибелік мағына
Бұл – әлеуметтік іс-қимылдар мен қатысушылардың белсенділігі мәтінді түсінуге қосатын мағына.
This is the meaning that the social actions and the engagements of the participants are giving to the understanding of the text.
Сөйлеу мазмұны тұлғааралық мағына
Бұл - қатысушылардың рөлдері мен өзара қарым-қатынастары мәтінді түсінуге беретін мағына. Бұл қарым-қатынастар тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін. Қатысушылардың әлеуметтік статусының мағынаға тигізетін үлесі де осы ерекшелікке жатады. Текстураның бір ерекшелігі - Шеклофф пен Сакс (1974) ұсынған "тізбектік байланыстылық". Бұл тілдің мәтіннің әр жолы алдыңғы жолмен байланысты немесе одан байланыс күтетін қасиетіне сілтеме жасайды. Осылайша, тілде сызықтық тізбекке иелік етеді, ал мәтіннің осы сызықтық дамуы мағынаның контекстін жасайды. Бұл контексттік мағына, абзац деңгейінде "ұйлесімділік" деп аталады, ал мағынаның ішкі қасиеттері "бірізділік" деп аталады. (Эггинс, 1994: 85) Ұйлесімділіктің екі аспектісі бар, атап айтқанда, "жағдаяттық" және "жанрлық" ұйлесімділік. Белгілі бір сөйлемдер тобы үшін өріс, тенор және режим анықталғанда жағдаяттық ұйлесімділік болады. Ал, мәтін белгілі бір жанрға жататынын тануға болатын жағдайда жанрлық ұйлесімділік болады. Осылайша, бірізділік – мәтін ішіндегі элементтер арасындағы тәуелді байланыстарды білдіретін "семантикалық байланыстардың" нәтижесі. Бұл байланыстар бірігіп мағынаны құрайды. Сондықтан, текстура мәтінде ұйлесімділік пен бірізділік қасиеттері болғанда қалыптасады.
This is the meaning that the roles of and relationships among participants give to the understanding of the text. These relationships may be permanent or temporary. The contribution to meaning by social statuses of the participants also fall within this feature. A feature of texture is "sequential implicativeness", as suggested by Schegloff and Sacks (1974). This refers to the property of language that each line in a text is linked from or linked to the previous line. As such, language contains a linear sequence, and this linear progression of text creates a context of meaning. This contextual meaning, at the paragraph level, is referred to as "coherence", while the internal properties of meaning are referred to as "cohesion". (Eggins, 1994: 85) There are two aspects of coherence, namely, "situational" coherence and "generic" coherence. There is situational coherence when field, tenor, and mode can be identified for a certain group of clauses. On the other hand, there is generic coherence when the text can be recognized as belonging to a certain genre. Thereby, cohesion is the result of "semantic ties", which refers to the dependent links between items within a text. These ties come together to create meaning. Texture is, therefore, created within text when the properties of coherence and cohesion are present.
Мәтін түрлері
Көптеген лингвистер бес мәтін түріне жіктеу туралы келіседі: повествование, сипаттама, дәлелдемелік, нұсқаулық және салыстыру/қарама-қарсы қою (кейде экспозитивті деп те аталады). Кейбір жіктемелер мәтін түрлерін олардың функциясына қарай бөледі. Ал басқалары мәтіннің тақырыбын, жазушы мен оқырманын немесе стильді ескере отырып айырмашылықтар жасайды. Адам мен Петижан (1989) әртүрлі мәтін түрлерінің мәтіндік тізбектердегі араласуын талдауды ұсынды. Virtanen (1992) егер мәтін түрін анықтау тікелей болмаса, қос жіктеме (дискурс түрі және мәтін түрі) жүйесін қолдануды ұсынады.
Most linguists agree on the classification into five text types: narrative, descriptive, argumentative, instructive, and comparison/contrast (also called expositive). Some classifications divide the types of texts according to their function. Others differ because they take into consideration the topic of the texts, the producer and the addressee, or the style. Adam and Petitjean, (1989) proposed analyzing of overlaps of different text types with text sequences. Virtanen (1992) establishes a double classification (discourse type and text type) to be used when the Identification text text type is not straightforward.
Тілдерді үйренуде қолдану
Мәтіндік лингвистика мәтіндерге немесе романдарға қызығушылық ояту арқылы оқуға көмектеседі. Әдебиет және әртүрлі жарияланымдар туралы білімді кеңейтеді. Нақты мәтін құрылымдарымен танысу және оларды үлгі алу, сондай-ақ мамандық сөздерін қолдану арқылы жазу дағдыларын жақсартуға болады.
Text linguistics stimulates reading by arousing interest in texts or novels. Increases background knowledge on literature and on different kinds of publications. Writing skills can be improved by familiarizing and duplicating specific text structures and the use of specialized vocabulary.