Кіріспе

Қауіпті ескертулерге жауап ретінде сенімсіздік немесе елеусіздік. Нормалдылыққа бейімділік – адамдарды қауіп туралы ескертулерге сенбеуге немесе оларды азайтуға итермелейтін танымдық қателік. Осының салдарынан, адамдар апаттың ықтималдығын, оларға тиюі мүмкін қауіпті және оның болуы мүмкін жағымсыз салдарларын төмен бағалайды. Нормалдылыққа бейімділік көптеген адамдарды табиғи апаттарға, нарықтардың құлдырауына және адам қателігінен туындаған апаттарға жеткілікті дайындықсыз қарсы тұруға себеп болады. Хабарламалар бойынша, апат кезінде халықтың шамамен 80% нормалдылыққа бейімділік көрсетеді. Нормалдылыққа бейімділік апаттар туралы ескертулерге де, нақты апаттарға да жауап ретінде көрінеді. Мұндай оқиғалардың масштабы жол-көлік оқиғалары сияқты шағын жағдайлардан бастап, жаһандық апаттық тәуекелдерге дейін жетеді. Оқиға әлеуметтік құрылым құбылыстарын, мысалы, нарық құлдырауындағы қаржы жоғалтуларын немесе өмірдің жалғасуына тікелей қауіп төндіретін жағдайларды – цунами сияқты табиғи апаттарды немесе соғыстағы зорлық-зомбылықты қамтуы мүмкін. Нормалдылыққа бейімділігіне талдау парализі, құдайдайлық, ал алғашқы көмекшілер арасында – теріс үрей деп те айтылады. Нормалдылыққа бейімділігінің керісі – шамадан тыс реакция немесе ең нашар сценарийге бейімділік, онда қалыпты жағдайдан кез келген шағын ауытқулар алдағы апаттың белгісі ретінде қарастырылады.

Фазалары

Аманда Рипли "Есіңнен шығарғысыз: Апат болғанда кім аман қалады – және неліктен?" кітабының авторы, апат кезінде адамдардың қалай әрекет ететінін анықтап, жауаптың үш кезеңі бар екенін түсіндіреді: "жоққа шығару, ойластыру және шешуші сәт". Алғашқы кезең, "жоққа шығару" деп сипатталғанда, Рипли адамдардың апат болып жатыр дегенге сенбейтінін анықтады. Мидің ақпаратты өңдеп, апаттың қауіп екенін түсінуіне уақыт керек. "Ойластыру" кезеңінде адамдар не істеу керектігін шешуі тиіс. Егер адамның алдын ала жоспары болмаса, бұл қиын мәселеге айналады, себебі өмірге қауіп төндіретін стрестің денеге тигізетін әсері (мысалы, көрудің тарлуы, дыбысты естімеу, уақыттың өзгеруі, денеден шығу сезімі немесе моторлық дағдылардың нашарлауы) адамның ақпаратты қабылдау және жоспар жасау мүмкіндігін шектейді. Рипли үшінші және соңғы кезеңді "шешуші сәт" деп атап, осы кезде адам жылдам және шешімді әрекет етуі керек екенін айтады. Әрекет етпеу жарақатқа немесе өлімге әкелуі мүмкін. Ол, адам қаншалықты жылдам жоққа шығару және ойластыру кезеңдерінен өте алса, соншалықты тез шешуші сәт келеді және іс-қимылға көшеді деп түсіндіреді.

Мысалдар

Журналист Дэвид МакРейни "Қалыптылыққа бейімділік проблеманың масштабына қарамастан миға еніп сіңеді. Ол күндеріңізде жеткілікті ескерту болса да, немесе өмір мен өлім арасында секундтар қалғанда да пайда болады" деп жазды. Ол көлік апаттары сияқты жағдайларда көрініс береді. Көлік апаттары жиі болады, бірақ көптеген адамдар оларды өмірінде сирек кездестіреді, тіпті кездеспейді деуге болады. Бұл тарихи оқиғаларда да байқалады. 2001 жылғы социолог Томас Дрейбектің зерттеуіне сәйкес, адамдар апат жағдайында эвакуацияға дайындалғанда, не істеу керектігін шешу үшін кем дегенде төрт немесе одан да көп дереккөзден ақпарат алады. Ақпаратты тексеру процесі, "толқу" деп аталады, апаттарда кең таралған. Ол Katrina дауылы жақындағанда мыңдаған адамның Нью-Орлеанды тастаудан бас тартуын және 9/11 оқиғасынан аман қалғандардың кем дегенде 70 пайызы эвакуацияға дейін басқалармен кеңескенін түсіндіруге болады. Сол сияқты, Фукусима атом электр стансасымен байланысты сарапшылар бірнеше реактордың бір уақытта бұзылуы мүмкін емес деп сенді. Полиция қызметкерлеріне арналған сайтта осы мамандық иелері "әкесі мен кішкентай қызының жол тоқтату кезіндегі бейнесі сияқты, түсініксіз жағдайға тап болғанда жараланған немесе қаза тапқан офицерлердің видеоларын көргенін" айтады. Видеода "офицер шабуылшының қызы туралы жылы сөздері мен фургонының толы болуы туралы әзілдеріне байланысты қауіптің белгілерін байқамайды. Офицер оң әсерлерге ғана ден қойып, теріс сигналдарды елемейтіндей көрінеді. Ол мүмкін: «Бұрын мен қатыгездікке ұшырамағанмын, сондықтан енді де ұшырамаймын» деп ойлап отырған шығар. Видеоның соңында офицерге күшпен шабуыл жасалып, тиімді қарсылық көрсете алмайтыны көрерді, бұл ешкімді таң қалдырмайды". Сайтта атап көрсетілгендей, бұл кәсіби сәтсіздік – қалыптылыққа бейімділіктің салдары. Дэвид МакРейни жазғандай, "қалыптылыққа бейімділік кемелердің суға батуынан бастап стадиондарды эвакуациялауға дейін, өлім-жітімнің болжамдарын жасау кезінде ескеріледі". Ол "Апатты фильмдер мүлдем дұрыс емес. Сіз бен басқаларға қауіп туралы ескертілгенде, сіздер бірден айқайлап, қолдарын шапалап, қашпайсыз". МакРейни "Үлкен ауа райы" кітабында торнадоны қуалаушы Марк Свенвольд "қалыптылыққа бейімділіктің қаншалықты жұқпалы болатынын" талқылайды. Ол жақындап келе жатқан апаттан қашып бара жатқанда, адамдар оны тыныштауға тырысқанын еске алады. Тіпті торнадо туралы ескертулер берілгенде де, адамдар бұл олардың мәселесі емес деп ойлады. Ол өздерінің әріптестері оны масқаралап, тыныш болуға мәжбүрлеуге тырысқанын айтады, себебі олар оның олардың қалыпты сезіну әрекеттерін бұзуын қаламады.

Әсерлер

Адамдардың шамамен 80%-ы апат жағдайларында қалыптылыққа бейімділік танысады. Қалыптылыққа бейімділік адамдардың апаттың салдарына қатысты дұрыс емес, төмен бағалауына әкелуі мүмкін. Сондықтан, радио, теледидар немесе көршілерден алатын ақпарат қауіп бар екенін көрсетсе де, адамдар өздерінің қауіпсіздіктерін сезінеді. Қалыптылыққа бейімділік адамдарда когнитивтік диссонанс тудырады, оны жоюға адамдар тырысады. Бірқатары жаңа ескертулерге сенбей, эвакуациядан бас тарту арқылы (қалыптылыққа бейімділікті сақтап) осы диссонансты жоюға ұмтылады, ал екіншілері қауіптен құтылу арқылы диссонансты сейілтеді. Адамдардың кейбіреулері эвакуациядан бас тартуы апатты жоспарлауда маңызды мәселелер тудырады.