Чұлалонгкорн патшасының регенті Суриявонгс

Кіріспе

Сиамның Чулалонгкорн патшасы үшін регент

Сомдет Чаофрая Бором Маха Шри Суривонгсе (สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์, ; сондай-ақ Суривонг деп те жазылады; 23 желтоқсан 1808 – 19 қаңтар 1883), жеке есімі Чуанг Буннаг (ช่วง บุนนาค; ), 19 ғасырдағы көрнекті тайлық тұлға, Чулалонгкорн патшаның билік басындағы алғашқы жылдары регент қызметін атқарған.

Өмірбаян

Чжуан Буннаг (ช่วง บุนนาค) 1808 жылғы 23 желтоқсанда Чжуанның әкесінің резиденциясында, қазіргі Уат-Фо, Фра Нахон ауданындағы Ұлы сарайдың оңтүстік қабырғасынан туды. Чжуан Буннаг отбасының мүшесі, ол патша Прасат Тонгтың парсы министрі шейх Ахмадтан тараған. (Оның әулеті XVIII ғасырдың ортасында Тхеравада буддизміне көшкен.) 1818 жылы Ұлы сарай оңтүстікке қарай кеңейтілді және Баннагтар қазіргі Тонбури ауданындағы Чао Пхрая өзенінің батыс жағалауындағы жаңа резиденциясына көшіп барды. Чжуанның әкесі Тиш кейіннен сауда министрі болып тағайындалды. Чжуан 1828 жыл шамасында патша сарайының пажаларының бірі ретінде мансабын бастады. Ол дәстүрлі түрде Ват-Фода білім алған. Әкесі сауда министрі болғандықтан, Чжуан патшалық саудасымен танысып, батыс ғылымдарымен қатар жүрді. Оған Луанг Сит Най Вэн (หลวงสิทธิ์นายเวร) атағы берілді. Ол ағылшын тілінде сөйлей алады делінген. Чжуан Патшалық үй кеңсесінде жоғары лауазымға көтерілді. Оның басты қызығушылығы кеме жасау болды. Чжуан 1835 жылы Чантабурида Сиамда салынған алғашқы батыс үлгісіндегі кеме – «Ариэль» атты бригантинаны жасады, онда оның әкесі бекіністер салуға тағайындалған еді. Чжуан «Ариэльді» король Рама III-ке сыйлады, ол кемеге Klaew Klang Samutr (แกล้วกลางสมุทร) деген ат қойды. Чжуан 1835 жылғы қазан айында Дан Бич Брэдлиді өзінің кемесіне Чантабуриге шақырды. Брэдли Чжуанды «Луанг Най Сит» деп атады және Чжуанның үйінің алдында ағылшын тілінде «Бұл Луанг Най Ситтің үйі – достарды құшақ жайып қарсы аламыз» деген жазу бар екенін айтты. Чжуан ханзада Исарет Рангсанға (кейін вице-патша Пинклаоға) жақын болды, ол Чжуанның кеме жасау және британдық-американдық мәдениетке деген құлшынысын бөлісті. Чжуан патшаның жоғары лауазымды пажасы болып тағайындалды. Сиам-Вьетнам соғысында (1841-1845) король Рама III ханзада Исарет Рангсан мен Чжуан Буннагқа 1842 жылғы қаңтарда Ха-Тьенге шабуыл жасау үшін бес сиамдық соғыс кемесін әкелуді тапсырды. Принц Исарет Рангсан Фу Куокқа қалды, ал Чжуан Ха Тьенге шабуыл жасады және Камбоджа полкін Ко То тауын басып алуға жіберді. Бір апталық бомбалаудан кейін, күшті күшейтілген вьетнамдықтар қарсы тұрды. Ханзада Исарет Рангсан мен Чжуан Буннаг қолайсыз желдің салдарынан шегінуге мәжбүр болды.

Chuang Bunnag (ช่วง บุนนาค) was born on 23 December 1808 to Tish Bunnag and his main wife Lady Chan, who was a daughter of Chao Phraya Pollathep Thongin, at Chuang's grandfather's residence off the southern wall of the Grand Palace near modern Wat Pho, Phra Nakhon District. Chuang was a member of Bunnag family who had descended from Sheikh Ahmad, the Persian minister of King Prasat Thong. (His lineage had converted to Theravada Buddhism in the mid eighteenth century.) In 1818, the Grand Palace expanded south and Bunnags moved to their new residence on the West bank of Chao Phraya River in modern Thonburi District. Chuang's father, Tish, was later invested as Chao Phraya Phraklang the Minister of Trade. Chuang began his career by entering the royal palace as one of the royal pages by around 1828. He was traditionally educated at Wat Pho. With his father being the Minister of Trade, Chuang became acquainted to royal trades and exposed to Western sciences. He was given title Luang Sit Nai Wen (หลวงสิทธิ์นายเวร). He was said to be able to communicate in English. Chuang rose through ranks in the Royal Household Office. His main pursuit was shipbuilding. Chuang built a brigantine called Ariel, the first Western rigged ship ever built in Siam, at Chantaburi in 1835 where his father had been assigned to build fortifications. Chuang presented Ariel to King Rama III who named the ship Klaew Klang Samutr (แกล้วกลางสมุทร). Chuang invited Dan Beach Bradley to board his ship to Chantaburi in October 1835. Bradley called Chuang "Luang Nai Sit" and mentioned that in front of Chuang's house there was an engraving in English; "This is Luang Nai Sit's house welcome friends." Chuang was close to Prince Isaret Rangsan (later vice king Pinklao) who shared Chuang's enthusiasms in shipbuilding and British American culture. Chuang was appointed Chameun Waiworanat, a high ranking royal page. In Siamese–Vietnamese War (1841–1845), King Rama III commissioned Prince Isaret Rangsan and Chuang Bunnag to bring five Siamese rigged warships to attack Hà Tiên in January 1842. Prince Isaret Rangsan stayed at Phú Quốc and Chuang led the assault into Hà Tiên and sent Cambodian regiment to take Cô Tô mountain. After one week of bombardments, the reinforced Vietnamese did not yield. Prince Isaret Rangsan and Chuang Bunnag decided to retreat due to unfavorable winds.

Боуринг келісім-шарты және билікке көтерілу

1826 жылғы Берни келісімімен британдықтарға саудаға рұқсат берілді, бірақ дәстүрлі патшалық монополияның көп бөлігі сақталды. Батыс елдерімен сауданы 1511 жылдан бері Пхра Кланг Синка, яки Корольдік сақтау бөлімі монополиялап келді. Пхра Кланг Синка батыстық жүктердің барлығын бақылап, патша сарайының кірісінің көзі ретінде тарифтерді жинады. 1826 жылғы Берни келісім-шарты британдық саудагерлерге жергілікті сиамдықтармен тікелей сауда жасауға мүмкіндік берді, бірақ олар келген сауда кемелерінің еніне қарай есептелетін дәстүрлі тарифтен және Сиамда тұратын британдықтар сиамдық заңдарға бағынудан босатылмады. Бірінші Опиум соғысынан кейін британдықтар Сиамда еркін сауданы талап етуге құлшынды. 1850 жылдың қыркүйегінде Лабуанның губернаторы Джеймс Брук Бангкокқа келді. Рама III Чуанды Пхрая Шри Суриявонгсе дәрежесіне көтерді және оған Брукты қабылдауды тапсырды. Бірақ патшаның ауруына байланысты келісімге қол жеткізілмеді. 1851 жылдың сәуірінде Монгкут патшаның таққа отыруымен ханзада Исарет Рангсан алдыңғы сарайдағы Вице-король Пинклао болып тағайындалды, ал Чуанның әкесі, Фракланг, Сомдет Чао Пхрая Бором Маха Прайуравонгсе атанды. Чуан сондай-ақ Чао Пхрая Шри Суриявонгсе (เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์) – Оңтүстік Сиам министрінің орынбасары, Калахом болды. Оның әкесі заң жүзінде Самуха Калахом лауазымын иеленді, себебі Шри Суриявонгсе Калахомда әкесінің міндеттерін атқарып жүрген еді. Шри Суриявонгсе Кхлонг-Сан ауданындағы жаңа резиденциясына көшіп, онда жеке кемежай салып, кеме жасаумен айналысуын жалғастырды. Джон Боуринг 1855 жылдың сәуірінде келді және Шри Суриявонгсе оны салтанатты рәсімдермен қарсы алды. Оның әкесі Прайуравонгсе еркін сауда мәселелері бойынша британдық ұсыныстарға қатысты қарсылық танытты, бірақ король Монгкут пен Шри Суриявонгсе Сиамның британдық талаптарға қарсы тұруға шамасы жетпейтінін түсінді. Боуринг келісімі Шри Суриявонгсенің әкесімен келіссөздер жүргізуі арқасында қол жеткізілді. Кеме еніне байланысты дәстүрлі тариф алынып тасталды. Британдықтарға еркін сауда мен экстратерриториялық құқық берілді, сондай-ақ батыс саудасына төрт жүз жылдық патшалық монополиясы тоқтатылды. Шри Суриявонгсенің әкесі Прайуравонгсе 1855 жылдың сәуірінде, Боуринг келісіміне бір ай өткен соң қайтыс болды. Шри Суриявонгсе ресми түрде Самуха Калахом, Оңтүстік Сиамның премьер-министрі болып тағайындалды және Сиамның сыртқы саясатына де-факто жауапкершілікті иеленді. Содан кейін Шри Суриявонгсе Пана Хуа Чао Тан (พณหัวเจ้าท่าน) деген құрметті атаумен аталатын болды. Боуринг келісімі Сиамның батыс елдерімен жасасқан "теңсіз келісімдерінің" біріншісі болды. 1856 жылдың мамырында АҚШ-қа (Харрис) және 1856 жылдың тамызында Францияға (Монтиньи) да еркін сауда мен экстратерриториялық құқық берілді, осы мәселелерде Шри Суриявонгсе мен Принц Вонгса Дхирадж Снид жетекші рөл атқарды. Монгкут патшаның тұсында Сиам тұрақты әскери-теңіз күштерін құрып, оны Корольдік теңіз күштері мен Алдыңғы сарай теңіз күштеріне бөлді. Шри Суриявонгсе Корольдік теңіз күштерінің алғашқы қолбасшысы болды, ал Алдыңғы сарай теңіз күштерін Вице-король Пинклао өзі басқарды. 1860 жылы Монгкут патша Шри Суриявонгсені Пхетчабуридегі Пхра Нахон Хири құрылысын басқаруға және оны жеке сарай ретінде пайдалануға бұйырды.

The British had been granted trade permissions in the 1826 Burney Treaty but much of traditional royal monopoly was retained. Trade with Westerners had been monopolized by Phra Klang Sinka or Royal Storage Department since 1511. All Western cargoes were monitored by the Phra Klang Sinka who collected tariffs as the source of royal court revenue. The Burney Treaty of 1826 allowed British merchants to trade directly with the local Siamese but they were still subjected to the traditional tariff that measured on the width of the arriving merchant ship and the British residing in Siam were subjected to Siamese laws. After the First Opium War, the British was eager to demand free trade in Siam. James Brooke the governor of Labuan arrived in Bangkok in September 1850. King Rama III elevated Chuang to Phraya Sri Suriyawongse and assigned him to receive Brooke. However, as the king had been ill, no further agreement was reached. Upon the coronation of King Mongkut in April 1851, Prince Isaret Rangsan was made the Vice King Pinklao at the Front Palace and Chuang's father the Phraklang was made Somdet Chao Phraya Borom Maha Prayurawongse. Chuang was also made Chao Phraya Sri Suriyawongse (เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์) the deputy Kalahom the Minister of Southern Siam. His father held the position of Samuha Kalahom de jure as Sri Suriyawongse had already taken his father's responsibilities in the Kalahom. Sri Suriyawongse moved to his new residence in Khlong San District, where he maintained a private dock and continued to engage in shipbuilding. John Bowring arrived in April 1855 and Sri Suriyawongse received him with pomp ceremonies. His father Prayurawongse strongly opposed British proposals on free trade issues but King Mongkut and Sri Suriyawongse had realized that Siam was in no position to resist British demands. The Bowring Treaty was achieved through Sri Suriyawongse's mediation with his father. The traditional ship width tariff was abolished. The free trade and extraterritoriality was granted to the British and the four hundred years of royal monopoly on Western trade was ended. Sri Suriyawongse's father Prayurawongse died in April 1855, one month after the Bowring Treaty. Sri Suriyawongse was officially invested as Samuha Kalahom the Prime Minister of Southern Siam and became de facto in charge of Siamese foreign affairs. Sri Suriyawongse was then called by the honorific Pana Hua Chao Than (พณหัวเจ้าท่าน). Bowring Treaty was the first of "unequal treaties" that had been agreed by Siam with Western nations. The free trades and extraterritoriality was granted to the United States (Harris) in May 1856 and France (Montigny) in August 1856, all of which Sri Suriyawongse and Prince Wongsa Dhiraj Snid played leading roles. In the reign of King Mongkut, Siam established the first standing navy and was divided into the Royal Navy and the Front Palace Navy. Sri Suriyawongse became the first ever Commander of the Royal Navy while the Front Palace Navy was commanded by Vice King Pinklao himself. In 1860, King Mongkut ordered Sri Suriyawongse to lead the construction of Phra Nakhon Khiri at Phetchaburi to be a detached palace.

Камбоджа шекарасы туралы дау

Камбоджа дәстүрлі түрде сиамдықтардың бастығылығында болды. 1863 жылдың тамызында француз адмиралы Ла Грандьер Камбоджа королі Нородомды Сиамның мойындауысыз Камбоджаны француз протекторатына қосатын келісімге қол қоюға мәжбүр етті. Шри Суриявонгсе король Нородомды Камбоджаға Сиамның билігін мойындаған тағы бір келісімге жасырын қол қоюға итермеледі. Габриэль Обаре 1864 жылдың сәуір айында Бангкокқа француз консулы болып келді және француз-сиам шекарасы туралы жарияламалар бойынша Шри Суриявонгсемен келіссөздер бастады. The Straits Times газеті 1864 жылдың 20 тамызында құпия камбоджа-сиам келісімін жариялады, бұл келісім туралы хабарсыз болған Обаретің ұялуына себеп болды. Обаре тікелей король Монгкутқа барып, "Калахом" Шри Суриявонгсеге наразылық білдірді. Келісімдер кейінге шегеріліп, 1865 жылдың сәуір айында қайта жаңғыртылды, бірақ Франция "Сиам Лаосы" бойынша сиамдық билікті мойындағандықтан бұл келісім Парижде бекітілмеді. Сиам 1865 жылы Шри Суриявонгсенің ұлы Вон Буннаг басқаратын Парижге миссия жіберуді шешті, ал келісім 1867 жылдың шілдесінде жасалды. Онда Сиам Камбоджаның француз протекторатын мойындады, ал Франция өз кезегінде Сиамның "Ішкі Камбоджа" (Солтүстік-батыс Камбоджа; Баттамбанг, Сиемреап және Сисофон, 1795 жылдан бері Сиамның тікелей басқаруына қосылған және кейіннен 1907 жылы Француз Индокитайына өткізілген) билігін қабылдады. 1866 жылы король Монгкут Шри Суриявонгсеге Та Чин және Мей Клонг өзендерін байланыстыратын 35 шақырымдық канал құрылысын бақылауды тапсырды, бұл Батыс Сиамға жол ашуға мүмкіндік берді. Құрылыс 1868 жылы аяқталды және Дамнун Садуак каналы деп аталды. Шри Суриявонгсе өз қаражатын канал құрылысына жұмсағандықтан, король Монгкут Буннагтарға канал бойында қоныстануға рұқсат берді. 1868 жылдың тамызында Шри Суриявонгсе король Монгкуттың ұлы, принц Чулалонгкорнмен бірге Прачуап Хири Хан провинциясының Ва Кёо қаласына патшалық сапар ұйымдастырды, осы сапардың мақсаты корольдің есептеген 18 тамыздағы күн тұтылуын бақылау болды.

Регенттік

1855 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін және 1866 жылы вице-король Пинклао қайтыс болғаннан кейін Шри Суриявонгсе ең ықпалды сарай адамы ретінде көзге түсті. Күн тұтылу оқиғасынан кейін Монгкут патша малярияға шалдығып, 1868 жылдың қазан айында қайтыс болды. Шри Суриявонгсе патшалық княздер мен жоғары лауазымды министрлердің кеңесін шақырып өтті. Кеңес он бес жастағы Чулалонгкорн принцінің таққа мұрагер болып, ал Шри Суриявонгсенің жаңа патша есейгенше регент ретінде тағайындалуын бекітті. Дегенмен, Шри Суриявонгсе Пинклаоның ұлы Вичайчан принцін алдыңғы сарайға немесе мұрагерлікке тағайындауды қалады. Ворачак принці мұрагерді тағайындау құқығы патшаға тиесілі екенін айтып қарсылық білдірді, бірақ Шри Суриявонгсе өз ықпалын жүргізіп, мақсатына жетті. Шри Суриявонгседен кейін 1869 жылы Самуха Калахом және Корольдік теңіз күштерінің бас қолбасшысы лауазымдарына ұлы Вон Буннаг тағайындалды, ол Чао Пхрая Суравонг Ваияват атанды. 1870 жылдары регенттік кезінде Шри Суриявонгсе зор билікке ие болды. Кейін патша Чулалонгкорн 1893 жылдың шілдесінде мұрагер ханзада Ваджиравудхқа жағдайды былай сипаттады: "Барлық княздер Сомдет Чао Пхрайяның билігінде болды".

Зейнетақы және қайтыс болу

1873 жылдың қыркүйегінде патшалық өкілеттігінің аяқталуымен, патша Чулалонгкорн есейген кезде Шри Суриявонгсеге ханзада деңгейінде құрмет көрсетіліп, Сомдет Чао Пхрая Бором Маха Шри Суриявонгсе атағы берілді. Бұл атақ оның әкесінің бұрын алған ең жоғары дәрежесімен тең болды – Раттанакосин дәуірінде сіамдық ақсүйек ең жоғары жеткен деңгей. Шри Суриявонгсе Ратчабуридегі жаңа мүлігіне көшіп, өмірінің соңғы тоғыз жылын сонда өткізді. Зейнеткерлікке шыққан Шри Суриявонгсе 1874 жылдың желтоқсан айында "Алдыңғы сарай дағдарысы" деп белгілі болған оқиғада қайтадан саясатқа араласты. Патша Чулалонгкорн мен Алдыңғы сарайдың ханзадасы Вичайчан арасындағы қақтығыс, соңғысының британдық консулдықта пана табуына әкелді. Британдық бас консулы Томас Джордж Нокс вице-король Пинклао әулетін қолдағандығы мәлім болды, ал британдық араласуды болдырмау үшін король Чулалонгкорн Шри Суриявонгседен көмек сұрады. Шри Суриявонгсе Бангкокқа келді және ханзада Вичайчанды британдық консулдықтан кетуге көндірді. 1883 жылдың қаңтар айында Шри Суриявонгсе Ратчабуридегі мүлігінде ауыр сырқатқа шалдықты. Оның үлкен ұлы Вон Буннаг оны емделу үшін Ратчабуриден Бангкокқа бу кемесімен жеткізді, бірақ Шри Суриявонгсе 1883 жылдың 19 қаңтарында 74 жасында Самут-Сахон провинциясының Амфое Кратум-Бэнда қайтыс болды. Оның қосылу рәсімі патшалық салт-дәстүрлермен және құрметпен өткізілді.

Отбасы және мәселелер

Шри Суриваонгсе Леди Клин Буннагқа үйленді, ол сонымен қатар оның жарты туысы болды (оның әкесі Прайуравонгсенің жарты бауыры еді) және оның бас әйелі атанды. Олардың бір ұлы мен үш қызы болды, оның ішінде: Вон Буннаг, кейіннен Чао Пхрая Сурауонг Ваияват (1828–1888), 1869 жылы әкесінен кейін Самуха Калахом қызметін мұрагерлік етті. Оның тағы екі әйелі болды, бірақ одан кейін балалары болмады.