Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Молекулалардағы симметрия түрі
Type of symmetry in molecules
Химияда осьтік хиралдылық – молекулада хиралдылық осьінің айналасында екі жұп химиялық топтың жазық емес орналасуымен сипатталатын хиралдылықтың ерекше жағдайы. Бұл молекуланың өзінің көлеңкелік бейнесімен үйлесімді болмауына себеп болады. Хиралдылық осін (немесе хиралды осьті) әдетте химиялық байланыс анықтайды, ол топтардың кеңістіктік кедергісі арқылы немесе BINAP сияқты алмастырылған биариль қосылыстарындағы немесе аллендердегі C=C қос байланыстарының бұрылу қатаңдығы арқылы еркін айналуға шектеледі. Осьтік хиралдылық ең көп алмастырылған биарил қосылыстарында байқалады, онда арил-арил байланысы бойынша айналу шектелгендіктен хиральды атропизомерлер пайда болады, мысалы, әртүрлі орто-алмастырылған бифенилдерде және BINAP сияқты бинафтилдерде. Осьтік хиралдылық орталық хиралдылықтан (нүктелік хиралдылықтан) өзгеше, себебі осьтік хиралдылыққа органикалық қосылыстардағы хиралдылықтың ең көп таралған түрі – асимметриялық көміртек атомы сияқты хиралдылық орталығы қажет емес. Асимметриялық көміртекке байланысу Cabcd түрінде болады, мұнда a, b, c және d топтары әртүрлі болуы керек. Аллендер |abC\dC\dCcd түрінде болады және топтардың барлығы әрқайсысы әртүрлі болуы міндетті емес, бірақ әр жұптың ішіндегі топтар әртүрлі болуы керек: abC=C=Cab қосылыстың хиральды болуы үшін жеткілікті, мысалы, пента-2,3-диендиой қышқылы. Сол сияқты, |abC\sCcd түріндегі хиральды атропизомерлерде BINAP-тегідей кейбір топтар бірдей болуы мүмкін (|abC\sCab).
In chemistry, axial chirality is a special case of chirality in which a molecule contains two pairs of chemical groups in a non planar arrangement about an axis of chirality so that the molecule is not superposable on its mirror image. The axis of chirality (or chiral axis) is usually determined by a chemical bond that is constrained against free rotation either by steric hindrance of the groups, as in substituted biaryl compounds such as BINAP, or by torsional stiffness of the bonds, as in the C=C double bonds in allenes such as glutinic acid. Axial chirality is most commonly observed in substituted biaryl compounds wherein the rotation about the aryl–aryl bond is restricted so it results in chiral atropisomers, as in various ortho substituted biphenyls, and in binaphthyls such as BINAP. Axial chirality differs from central chirality (point chirality) in that axial chirality does not require a chiral center such as an asymmetric carbon atom, the most common form of chirality in organic compounds. Bonding to asymmetric carbon has the form Cabcd where a, b, c, and d must be distinct groups. Allenes have the form |abC\dC\dCcd and the groups need not all be distinct as long as groups in each pair are distinct: abC=C=Cab is sufficient for the compound to be chiral, as in penta 2,3 dienedioic acid. Similarly, chiral atropisomers of the form |abC\sCcd may have some identical groups (|abC\sCab), as in BINAP.
Номенклатура
Аксиалды хиральды қосылыстардың энантиомерлеріне әдетте (Ra) және (Sa) стереохимиялық белгілері беріледі. Бұл белгілеулер тетраэдрлі стереоорталықтар үшін қолданылатын Кан-Инггольд-Прелог басымдық ережелеріне негізделген.
The enantiomers of axially chiral compounds are usually given the stereochemical labels (Ra) and (Sa), The designations are based on the same Cahn–Ingold–Prelog priority rules used for tetrahedral stereocenters.
Шектілік хиралдылық
Геометриясы спиральді, пропеллерлі немесе бұрандалы молекуланың хиралдығы гелициттілік немесе спиральді хиралдылық деп аталады. Бұрандалық ось немесе Dn немесе Cn принципті симметрия осі хиральдық ось болып есептеледі. Кейбір дереккөздер спиральді хиралдылықты осьтік хиралдылықтың бір түрі деп қарастырады, бірақ IUPAC гелициттілікті осьтік хиралдылықтың түрі деп атамайды. P/M немесе Δ/Λ терминологиясы, әсіресе шұғылға ұқсайтын молекулалар үшін, мысалы гелицендер үшін қолданылады. Бұл белгілеуді осьтік хиралдылыққа ие спиральді емес құрылымдарға да қолдануға болады, егер "алдыңғы" топтардың Cahn–Ingold–Prelog жүйесіндегі топтық рейтингтерінің спиральдік бағытын "артқы" топтармен салыстырғанда қарастырылса, осы салыстыруды ось бойынан қарап тұрып жасау керек.
The chirality of a molecule that has a helical, propeller, or screw shaped geometry is called helicity or helical chirality. The screw axis or the Dn, or Cn principle symmetry axis is considered to be the axis of chirality. Some sources consider helical chirality to be a type of axial chirality, IUPAC does not refer to helicity as a type of axial chirality. The P/M or Δ/Λ terminology is used particularly for molecules that actually resemble a helix, such as the helicenes. This notation can also be applied to non helical structures having axial chirality by considering the helical orientation of the Cahn–Ingold–Prelog group rankings of the "front" groups compared to the "back", when viewed from either direction along the axis.