Кіріспе
Бедрих Сметананың операсы – Бедрих Сметананың үш актілі операсы. Либреттосы Йозеф Венцигтің неміс тілінде жазылған нұсқасы, ал чех тіліне Эрвин Шпиндлер аударған. Опера алғаш рет 1868 жылдың 16 мамырында Прагадағы Жаңа қала театрында қойылды. Сол кезде опера неміс операсының, әсіресе Вагнердің «Лохенгрин» операсының ықпалында болды деген сын айтылды. Операның сюжеті – «Далибор з Козоед» (шамамен 1490 жылы өмір сүрген) туралы, ол Венгрияның Владислав II патшалығы тұсында Плосковицедегі халық көтерілісіне қатысып, 1498 жылы өлім жазасына кесілген чех рыцарі. Сюжеті Бетховеннің «Фиделио» операсымен ұқсас, екі операның да басты әйел кейіпкерлері ер адам киімімен жасырынып, түрме күзетшісінің сеніміне еніп, түрмедегі батырды құтқаруға тырысады.
Dalibor is a Czech opera in three acts by Bedřich Smetana. The libretto was written in German by Josef Wenzig, and translated into Czech by Ervin Špindler. It was first performed at the New Town Theatre in Prague on 16 May 1868. The opera received criticism at the time for being overly influenced by German opera, including that of Wagner's Lohengrin. The subject of the opera is Dalibor z Kozojed (fl. c. 1490), a Czech knight who took part in an uprising in Ploskovice in support of the oppressed people and was sentenced to death in 1498, during the reign of Vladislaus II of Hungary. The plot bears a resemblance to that of Beethoven's Fidelio, in that the central female characters in each opera disguise themselves in male clothing and gain the confidence of a jailor to try to save the imprisoned hero.
Өнер тарихы
Сметана операны өте жақсы көріп, құрмет тұтқан, бірақ салқын қабылдануы салдарынан осы операда сәтсіздікке ұшырағанын ойлап қайтыс болды. Алайда, композитордың қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен 1886 жылы опера қайта қойылғанда үлкен жетістікке ие болды. Густав Малер 1892 жылы Венада осы операны дирижерлік етті.
1-ші акті
Чех рыцары Далибор патша алдында сотталып жатыр. Ол досы, музыкант Зденектың өліміне жауап ретінде Плосковице бургравын өлтіргені үшін айыпталады. Сот барысында патша бурграфтың қарындасы Миладаны шақыртады, ол Далибордың өлім жазасын талап етеді. Далиборды кіргізгенде, халық оны қолдау үшін тұрады. Далибор досының тұтқынға алынып, өлтірілгенін айтқаннан кейін, сот оның жазасын өлімнен өмір бойына түрмеге кеседі. Милада жан түршігерлік сезіммен Далиборға ғашық болып бара жатқанын түсінеді, және рыцарьмен дос болған жетім Джиткамен бірге оны босатуға бейімделеді.
2-ші акті
Жалшы лагеріндегі бір оқиғадан кейін, Житка мен оның жары Витек Далиборды босатуды жоспарлайды. Милада түрмеге жігіт кейпінде кіріп, Далибордың күзетшісі, Бенештің жұмысына орналасады. Ол күзетшіні Далибор қамалған түрмеге кіруге көндіріп, оған досының скрипкісін жеткізеді. Далибор ұйықтаған күйде болады, алғаш Миладаны сүйікті Зденегінің жаңадан туған нұсқасы деп ойлайды. Содан кейін, олар бір-бірін тапқандарына қуанышпен толы, құмарлы дуэт орындайды.
3-ші акт
Тұтқырда Далибор бостандыққа шығуды асыға күтеді (өзінің әйгілі "Еркіндік әнін" айтады), бірақ Зденек скрипкасының бір ішегі үзілгенде, бұл жаман ниеттің белгісі деп ойлайды. Бенештің құнымен сатып алу жоспары сәтсіз аяқталады, ал түрме бастығы патшаға олардың қашуға жасаған әрекеті туралы хабарлайды. Кеңесшілер кеңесінің кеңесімен патша Далиборды өлтіруге бұйрық береді. Милада түрме сыртында күтіп отырып, Далибордың өлім жазасы екенін білдіретін қоңыраудың соғысын естиді. Оның ізбасарларымен бірге ол қамалға шабуыл жасайды, онда Далиборды босатып алғаннан кейін жараланып, оның құшағында көз жұмады. Далибор өзін-өзі пышақтап, сүйіктісімен мәңгілікке қосылады. Басқа нұсқада Милада оны құтқарар алдында Далибор өлім жазасына кесіледі.
Рөлдер
РольДауыс түріПремьералық қойылым, 16 мамыр 1868 ж. (Дирижер: Бедрих Сметана)Владислав, чех королібаритон Джос. ЛевДалибор, рыцарьтенор И. Л. ЛукесБудивой, қамал күзетінің командирібаритон Вой. ШебестаБенеш, түрме сақшысыбас Джос. ПалечекВитек, Далибордың жалдамалы әскерлерінің бірітенор Й. БаркалМилада, Плошковице бургравының қарындасысопрано Эм. Беневиц МиковаЖитка, Далибордың иелігіндегі ауыл қызысопрано Элеонора Эренбергуақытша соткерлердің бірібасХалық, соткерлер, жалдамалы әскерлер, хор, үнсіздер.