Кіріспе

Бусога патшалығы – қазіргі Угандадағы дәстүрлі банту патшалығы, Бусога аймағы және басога халқы.

Бусога (лусога тілінде: Obwakyabazinga bwa Busoga) – қазіргі Угандадағы төрт конституциялық монархияның бірі. Патшалық – бұл мәдени институт, ол аймақ халқының өмір сүру деңгейін жақсартуға бағытталған даму бағдарламалары арқылы халықтық қатысу мен бірлікті ынталандырады. Бусога «сога елі» дегенді білдіреді және басога немесе сога (жекеше – мусога) халқының 11 княздығының патшалығы. Оның астанасы – Бугембе, Джинжа қаласына жақын (Уганданың екінші ірі қаласы, Кампаладан кейін). Бусога құрамына он бір аудан кіреді: Камули, Иганга, Бугири, Майюге, Джинжа, Луука, сондай-ақ жаңа құрылған Бугуери, Буйенде, Калиро, Намутумба және Намайнго аудандары. Әр ауданды сайланған төраға немесе жергілікті кеңес V басқарады, ал муниципалитеттерді сайланған мэр басқарады. Джинжа – Бусоганың өнеркәсіптік және экономикалық орталығы. Бусога солтүстігінде саяз Киога көлімен (Лангодан бөліп тұрады), батысында Виктория Нілімен (Бугандадан бөліп тұрады), оңтүстігінде Виктория көлімен (Танзания мен Кениядан бөліп тұрады) және шығысында Мпологома өзенімен (адола, бугвере және бугису сияқты кіші тайпалардан бөліп тұрады) шектеседі. Оған сондай-ақ Виктория көліндегі бірнеше аралдар кіреді, мысалы Бувума аралы.

Кьябазинга

Бусоганың Кьябазингасы өз балаларының (принцтерінің) біреуімен тікелей алмастырылмайды, бірақ ол Бусоганың бес патшалық руынан сайланады. Бусога Исебанту Кьябазингамен басқарылады, қазіргі таңда Уильям Кадумбула Габула Надиопе IV, Бугабуланың Габуласы және бұрынғы вице-президент, сондай-ақ Бусога Корольдігінің Кьябазингасы Уилберфорс Кадумбула Надиопетің немересі. 1995 жылы үкімет Уганда Конституциясының 246(1) бабы арқылы монархияны қалпына келтірді. 1996 жылдың 11 ақпанында Генри Вако Мулоки Бусоганың Кьябазинга Исебантуы қызметіне қайта тағайындалды. Ол 2008 жылдың 1 қыркүйегіне дейін қызмет етті, содан кейін 87 жасында Кампаладағы Мулаго Ұлттық Жолдамалық Ауруханасында асқазан рагынан қайтыс болды. Мулоки Бусогада біріктіруші күш болды: «Үкімет Исебанту Мулокимен бірлесіп, мемлекетімізді дамыту мүмкіндігіне ие болды». Кьябазинганы «күшті тірек» деп атап, президент Бусога ең жас корольдіктердің бірі болғанымен, Мулокидің басшылығымен нығайғанын айтты: «Уганда тек қадірлі дәстүрлі басшысы ғана емес, сонымен қатар Бусога халқының дамуы мен әл-ауқатын өзінің билігінің басына қойған азаматты жоқтап отыр». Мулокидің жетістіктеріне жастарға, қарттарға, кедейлерге арналған және қыздардың біліміне бағытталған бағдарламалар кірді. Бусоганың патшалық басшылары бастапқыда Мулокидің ұлы Эдвард Колумб Вамбузиді Бусоганың Кьябазингасы етіп сайлағанмен, кворумның болмауына (кем дегенде сегіз басшы) байланысты сайлауға наразылық білдірілді, содан кейін он бір басшының онын қолдауымен Габула Надиопе IV сайланды және 2014 жылдың 13 қыркүйегінде таж кигізілді.

Еуропалық зерттеушілермен алғашқы байланыс

Бусоганың жазба тарихы 1862 жылы басталды. 28 шілдеде Корольдік географиялық қоғамның саяхатшысы Джон Ханнинг Спек Рипон шарлауына (Джинжаның жанында, Виктория көлінен басталып, Мысырға қарай құлайтын Виктория Нілі) келді. Спек жолы (Шығыс Африка жағалауынан ішкі аймаққа қарай) Виктория көлінің оңтүстік жағынан өтті, сондықтан ол Бусогаға батыстан, Буганда арқылы жетті. Өзінің мақсатына жеткен соң (Нілдің бастауы), ол солтүстікке бұрылып, Бусоганы зерттемей, өзен бойымен төмен ағып кетті. Бірақ ол Усоганың (суахили тілінде Бусога) арал екенін естігенін жазды (ол төрт жағынан сумен қоршалған).

Демография

XIX ғасырда еуропалықтардың жағалаудан Бугандаға қарай саяхаттаған басты жолдарының бірі Оңтүстік Бусога арқылы өтті. Спейк, Джеймс Грант, Джеральд Портал, Фредерик Лугард, Дж. Р. Макдональд және епископ Тьюкет Бусогада тамаққа толы молшылық пен халықтың тығыз орналасқанын байқады. Дегенмен, 1898–99 және 1900–01 жылдары арасында алғашқы ұйқы ауруының жағдайлары тіркелді. 1906 жылы аймақты эвакуациялауға бұйрық берілді. Аймақты тазалауға жасалған әрекеттерге қарамастан, эпидемия 1910 жылға дейін жалғасты. Соның салдарынан Бусоганың тығыз қоныстанған көп бөлігі (бастапқыда 200 000-нан астам халқы бар) он жыл ішінде босады. Букалебадағы Лубас сарайы мен еуропалық жеміс миссиясы құлады, ал аман қалғандар Бусоганың басқа аймақтарына көшірілді. 1910 жылға қарай Оңтүстік Бусога, патшалықтың үштен бірін құрайтын аймақ, халқы азайып қалды. 1920-1930 жылдары эпидемиядан аман қалған кейбір эвакуацияланғандар өздерінің туған жерлеріне қайта орала бастады. 1940 жылы аймақта жаңа шабуыл болды, ал үкіметтің қолдауымен қайта қоныстану 1956 жылы ғана қайта басталды. 1966 жылы монархия жойылғанда Кьябазинга тақтан алынды. 1972 жылы Иди Амин азиялықтарды Угандадан қуды, соның салдарынан Джинья әлеуметтік және экономикалық қиындықтарға тап болды. Ювери Мусевени үкіметі оларды елге оралуға шақыруда. Азиялықтардың ықпалы, әсіресе архитектура мен көше аттарында сақталған. 1995 жылы үкімет Угандада монархияны қайта жаңғыртты. 11 ақпанда Генри Вако Мулоки Кисоган дәстүріне сәйкес Кьябазинга лауазымына қайта тағайындалды. Көптеген монархтардан өзгеше, Кьябазинганың мұрагері немесе тақ мұрагері жоқ, оның орнына Лукико мен Корольдік кеңес сайлаған бас қолбасшы келеді.

Бұрынғы Кьябазинга

Үш бұрынғы Кьябазинга 1939 жылдан бері Бусога федеративтік мемлекетіне басшылық етті: Езекиел Тенья Вако, Йосия Надиопе және Уильям Уилберфорс Надиопе Кадхумбела. Кадхумбула эмизидула (ұрлыққа қарсы күрес) бастады және шешекке (қауумпули) қарсы күресте британдықтардың тұрғындардан тышқандарды өлтіргенін растау үшін тышқан құйрықтарын жинауды талап ету тәжірибесін тоқтатты. Оның қарсылығы оны британдықтармен қақтығысқа түсірді; ол Буньороға жер аударылды, кейін Басога халқын Екінші дүниежүзілік соғысқа жетектеді. Кадхумбула Уганданың тәуелсіздік күресінде маңызды рөл атқарды; ол сондай-ақ тәуелсіз Уганданың бірінші вице-президенті және Уганда Халық Конгресінің (UPC) төрағасы болды. Кадхумбула жолдар, ауруханалар және мемлекеттік орталықтар сияқты инфрақұрылымдар салды және Басога халқын ауыл шаруашылығына бағыттап, жұмылдырды. Балаңгира орта мектебі кейіннен Бусога колледжіне айналды.

Саяси құрылым

Бусоганың патшалық кеңесі Бусоганың 11 дәстүрлі басшысынан тұрады: бес патшалық үйдің басшылары және алты тайпа басшылары. Атағы Князьдық / Басшылық Басшысы Зибондо Буламоги Эдвард Вамбузи Габула Бугабула Уильям Надиоп Нгоби Кигулу Изимба Гологоло Табинга Лука В. Табинга Набвана Нконо Буконо Ч. Дж. Мутяба Нконо Вакуоли Букооли Дэвид Мулюя Кавунье Нтембе Бутембе Бадру Вагума Менха Бугвери Какаир Фред Менья Кисики Бусики Йекософато Кавуангузи Люба Бунха Джума Мунуло Нанхумба Бунхоле Нквиге Букумуне.

Бусоганың Катукиросы (Премьер-министрі) – Джозеф Мувавала Нсекер. Патшалықтағы Катукиро лауазымы маңызды және өте қажетті. Катукиро патшалық үкіметінің басшысы және Кьябазинга мен патшалықтың ресми өкілі.

Кагулу жартасы

Бұл Мукама басшылығымен Буньёро Басоганың алғашқы қоныс тепкен аймағы болды. Кагулудың мәдени ықпалы кеңінен таралған болса да, оның көзге көрінетін ескерткіші – Кагулу тасы. Тас екі жолдың түйіскен жерінде орналасқан, олар Гуая мен Ийингоға қарай бұрылады. Тас тұрған жерден Бусоганың көбісін аңғаруға болады, ал сатылар келушілерге жоғары көтерілуді жеңілдетеді. Кагулу тасы ұзақ жылдар бойы Шығыс Угандадағы маңызды оқиға және туристік тартымдылыққа ие болды. Бұрын бұл аймақтағы шетелдік бейүкіметтік ұйымдардың қызметкерлерінің назарын аударған, бірақ жергілікті бастамалардың арқасында Кагулу тасы қазірде бәріне қызығушылық тудырады. Кагулу тасы – теңіз деңгейінен 10 000 фут (3048 метр) биіктіктегі таулы жар.

Буддхаунга ғибадатханасы мен сарайы

Камулиден екі шақырым қашықтықта, Камули-Джинжа тас жолында орналасқан бұл жерде қасиетті орын мен бұрынғы Кьябазинга Уильям Уилберфорс Кадхумбула Надиопе (1976 жылы қайтыс болған) тұрған үйі бар. Мрамормен жабылған қасиетті орында патшалық отбасының басқа мүшелерінің, оның ішінде Надиопетің әкесі мен анасының (Йосия Надиопе және Насикомби) қабірлері орналасқан. Бұл қасиетті орындағы басқа қабірлер оның ұлы, Уганда үкіметінің бұрынғы министрі Уилсон Надиопе (1991 жылы қайтыс болған) мен оның анасы Юлия Бабирье Надиопе (2004 жылы қайтыс болған) қабірлері. Бас сарай резиденциясы – 1914 жылы оны сыйға берген британдық отаршылдық үкіметтің мұрасы.

Нил өзенінің бастауы

Дүниежүзіндегі екінші ең ұзын өзен – Нилдің бастауы Виктория көлінде Джон Спек тарапынан табылды және ол халықаралық деңгейде танымал туристік орын болып табылады.

Буджагали шарлауығы

Бұл бұрынғы сарқырама 2011 жылдың қараша айында Буджагали су электр стансасының құрылысынан су астында қалды.

Виктория көлі

Оңтүстік Бусога Виктория көлімен шектеседі, оның жағалауы Джинджадан шығысқа қарай Кения шекарасына дейін жалғасады.

Епископ Джеймс Ханнингтонның ғибадатханасы

Бұл жер 1885 жылы епископ Джеймс Ханингтон мен оның 48 серігі қаза болған деп есептеледі.

Твегайт

Бұл коммерциялық емес мәдени ұйым Бостон қаласында орналасқан. Twegaite-тің негізгі мақсаты – Бусога аймағының экономикасын, денсаулық сақтау және білім беру салаларын жақсарту.