Кіріспе

Қатты әсерде айтылған сөз – дәлелдік құқық бойынша, адамның таңғажайып немесе дүрбелең тудырған оқиғаға немесе жағдайға жауап ретінде жасаған мәлімдемесі. Бұл – «көңілді қозғаған» оқиғаға жоспарланбаған реакция. Бұл – куәлік беру ережесінен туындайтын ерекшелік. Мәлімдеме жасаушы (декларант) оқиға немесе жағдайдан туындаған қызу сезімдердің әсерімен, өздігінен жасауы керек. Мәлімдеменің тақырыбы мен мазмұны аталған оқиғаға немесе жағдайға «тікелей қатысты» болуы тиіс. Мәлімдеме сипаттама немесе түсіндірме (қазіргі сезім әсері үшін қажет), немесе пікір немесе қорытынды болуы мүмкін. Мысалы: «Сақ болыңдар! Құлап келеміз!» немесе «Менің ойымша, ол ақылдан безген. Бізге оқ жарып тұр!» Бұл куәлік беру ережесінен туындайтын ерекшеліктің негізі – стресс астында жасалған мәлімдеме сенімді болуы мүмкін және алдын ала ойластырылған жалғандық емес деген сенім. Қазіргі сезім әсерімен салыстырғанда, қозғалысқа келтіретін сөз оқиға мен мәлімдеме арасындағы уақыт аралығына және мәлімдеменің мазмұнына қатысты кең ауқымды мүмкіндіктерді қамтиды. Федералдық куәлік беру ережелеріне сәйкес, қозғалысқа келтіретін сөз – куәлік беру ережесінен туындайтын ерекшелік болып табылады және мәлімдеменің шындығын дәлелдеуге рұқсат етіледі (мысалы, жоғарыда келтірілген бірінші мысалда, мәлімдеме жасаған адамның көлік құралы шын мәнінде апатқа ұшырауы мүмкін екенін дәлелдеу үшін). Мәлімдеменің шындығын дәлелдеу – фактіні анықтаушыны мәлімдеменің оң мағынасына сендіруді білдіреді. Мұндағы «ақиқат» декларация берушінің субъективті көзқарасынан немесе ақылға қонымды адамның объективті көзқарасынан ақиқатты білдірмейді. Бұл жай ғана мәлімдеменің оң тұжырымына сілтеме жасайды. Декларанттың өздігінен жасауы – қабылданудың кілті. Қозғалысқа келтіретін сөз таңғажайып оқиғаның өзінде жасалғаны міндетті емес, бірақ декларанттың оқиғадан әлі де таңғалу немесе дүрбелеңде болу кезінде жасалуы керек. Декларанттың ойлау қабілеті тоқтатылуы керек, яғни мәлімдеме жасағанда, мәлімдеме жасаушы адам таңғажайып оқиға туралы ой жүгіртуге, әдейі жалған мәлімдеме жасауға және оны айтуға мүмкіндік алмайды. Егер декларант мәлімдеме жасамас бұрын жағдай туралы ойлануға уақыт тапқан деп есептелсе, онда мәлімдеме өздігінен жасалмайды және сондықтан да ол қозғалысқа келтіретін сөз емес. Алайда, кейбір жағдайларда, декларант оқиға туралы толыққанды ойланбай, ойлау қабілетін «қайта жандандырмай» бірнеше күн өткізуі мүмкін. Спонтандылық декларанттың мінез-құлқынан, уақыт өткеннен және мәлімдеменің мазмұнынан анықталады. Декларанттың мәлімдеме жасаған кезде тыныш көрінуі қабылдануын төмендетуі мүмкін. Таңғажайып оқиға мен мәлімдеме арасындағы уақыт аралығы – қабылдануға және салмағына қатысты фактор. Оқиғадан кейін ұзақ уақыт өткеннен кейін жасалған мәлімдеме сол уақытта немесе одан кейін жасалғаннан гөрі аз спонтанды деп саналуы мүмкін. Рұқсат етілген мерзімнің сыртқы шегін тек нақты бір жағдайдың мән-жайларынан ғана анықтау мүмкін. Мысалы, егер декларант көлік апатынан кейін алты күн өткен соң, жарақаттарының ауырлығына байланысты мәлімдеме жасаса, мәлімдеменің қабылдануы уақыт өтегендіктен төмендейді. Алайда, егер дәлелдер оның үнемі күйзеліп, апат туралы ойлануға мүмкіндік бермегенін көрсетер болса, онда мәлімдеме қабылдануы мүмкін, бірақ мәлімдеме апаттан бір сағат өткеннен кейін жасалғаннан гөрі аз салмақты болуы мүмкін. Толық және егжей-тегжейлі мәлімдеме спонтандылықтың жоқтығын білдіруі мүмкін, өйткені өткенде аяқталған оқиғаның баяндауы мәлімдеушінің шолуын және ұйымдастырылуын талап етеді. Осыған ұқсас жағдай көлік апатынан кейін отыз күн комада болған әйелмен болған. Ол оянғаннан кейін, не болғанын естігенде: «Мен ұйықтап қалған шығармын!» – деп айқайлады. Сотта оның айғағы бір ай өткеніне қарамастан қабылданды, өйткені таңғажайып оқиға апаттың өзінен гөрі жаңалықты айту деп танылды.